Hành lang dài có ba cửa phòng, cầu thang nhà phố ba tầng, sảnh có cửa trước và cửa sau: những chỗ này người dùng muốn bật đèn ở chỗ nào cũng được, rồi tắt ở chỗ khác. Với hai vị trí, thợ điện quen dùng hai công tắc 2 chiều. Khi cần ba vị trí trở lên, nhiều người bắt đầu lúng túng: mua thêm một công tắc 2 chiều nữa rồi đấu thử, kết quả đèn chỉ tắt được ở một chỗ, hoặc phải bật đúng thứ tự mới sáng, thậm chí nhảy aptomat khi gạt.
Bài này hướng dẫn đấu công tắc điều khiển một đèn từ 3 vị trí trở lên bằng công tắc trung gian (còn gọi là công tắc đảo chiều 4 cực) kết hợp hai công tắc 2 chiều: nguyên lý, số dây từng đoạn, nhận chân công tắc, các bước đấu, bảng kiểm tra 8 tổ hợp, lỗi thường gặp và cách dò lỗi khi đã cắt điện; cuối bài là hai phương án thay thế: rơ le xung và công tắc thông minh.
An toàn trước hết: mọi thao tác tháo, đấu, đo thông mạch trong bài đều làm khi đã cắt aptomat cấp cho mạch đèn, treo biển "Đang sửa chữa" và kiểm tra lại bằng bút thử hoặc đồng hồ rằng các dây trong hộp công tắc không còn điện. Mạch nhiều công tắc có thể lấy nguồn từ một aptomat khác với aptomat bạn đoán. Công tắc luôn phải ngắt dây pha, không ngắt dây trung tính. Nếu chưa được đào tạo về điện, hãy nhờ thợ có chuyên môn.
Nhắc nhanh công tắc 2 chiều và vì sao 3 vị trí cần công tắc trung gian
Công tắc 2 chiều có 3 cọc: một chân chung (thường ký hiệu L, C hoặc COM) và hai chân đảo (thường ký hiệu L1, L2 hoặc số 1, 2). Khi gạt phím, chân chung chuyển từ nối với chân đảo này sang chân đảo kia. Hai công tắc 2 chiều nối với nhau bằng hai dây đảo: chân chung của công tắc đầu nhận dây pha, chân chung của công tắc cuối đi lên đèn. Đèn sáng khi hai công tắc "chọn" cùng một dây đảo, tắt khi chọn khác dây. Cách lắp chi tiết cặp công tắc 2 chiều đã có trong bài "Lắp công tắc 2 chiều và ổ cắm có tiếp địa đúng kỹ thuật" trên nambin.com; ở đây chỉ nhắc lại phần nguyên lý cần cho mạch 3 vị trí.
Muốn thêm vị trí thứ ba, bạn không thể chỉ chen thêm một công tắc 2 chiều nữa, vì công tắc 2 chiều chỉ có một chân chung, không thể nhận hai dây đảo vào và đưa hai dây đảo ra. Thứ cần chen vào giữa là một thiết bị có 4 cọc: hai cọc nhận cặp dây đảo từ phía công tắc đầu, hai cọc đưa cặp dây đảo sang phía công tắc cuối. Thiết bị này là công tắc trung gian.
Nguyên lý: hai dây đảo và công tắc trung gian đảo "thẳng – chéo"
Hãy hình dung hai dây đảo là hai làn đường song song, gọi là dây A và dây B. Dòng điện pha đi vào công tắc đầu, được công tắc đầu đưa sang làn A hoặc làn B. Công tắc trung gian đứng giữa đường, có hai tư thế:
Tư thế thẳng: A vào thì A ra, B vào thì B ra.
Tư thế chéo: A vào thì ra B, B vào thì ra A.
Công tắc cuối "đón" ở một làn cố định tùy vị trí phím. Đèn sáng khi dòng điện đến đúng làn công tắc cuối đang đón. Vì mỗi lần gạt công tắc trung gian là đổi làn của dòng điện, và mỗi lần gạt công tắc đầu hay công tắc cuối cũng đổi làn, nên gạt bất kỳ công tắc nào, đèn cũng đổi trạng thái. Đây là quy tắc vàng để kiểm tra mạch: không có thứ tự bật nào là "đúng" hay "sai", chỉ có mỗi lần gạt là đèn đảo trạng thái.

Hình 1. Sơ đồ đấu một đèn điều khiển từ 3 vị trí: bên trái là nguồn (L, N, PE), bên phải là đèn. Dây pha (đen) từ nguồn vào chân L của công tắc 2 chiều thứ nhất; hai dây đảo (tím) sang công tắc trung gian ở giữa (ký hiệu chữ X); hai dây đảo khác (nâu) sang công tắc 2 chiều thứ ba; từ chân L của công tắc thứ ba, dây cam về chân L của đèn. Trung tính (xanh dương) và tiếp địa (vàng sọc xanh) đi thẳng từ nguồn đến đèn, không qua công tắc. Màu dây trong sơ đồ chỉ để phân biệt các đoạn. (Ảnh: Sunspeanzler, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Bên trong, công tắc trung gian thực chất là một công tắc 2 cực 2 ngả (hai lưỡi gạt cùng lúc theo một phím) được nối chéo sẵn bên trong. Bạn không cần tự chế, nhưng hiểu cấu tạo này giúp đọc sơ đồ trên thân công tắc và dò lỗi nhanh hơn.

Hình 2. Sơ đồ bên trong công tắc trung gian (chữ tiếng Anh "4-Way Crossover Intermediate Switch"): một công tắc 2 cực 2 ngả (DPDT, hai lưỡi gạt liên động – nét đứt) có các cọc phía trên nối chéo thành hai cọc U1, U2; hai lưỡi gạt ra hai cọc D1, D2. Ở tư thế trong hình, D1 nối U1, D2 nối U2 (thẳng); gạt sang tư thế kia, D1 nối U2, D2 nối U1 (chéo). Một cặp dây đảo vào U1–U2, cặp kia vào D1–D2. (Ảnh: Splargle, Wikimedia Commons, CC0)
Mở rộng lên 4, 5 vị trí: thêm công tắc trung gian
Quy tắc rất gọn: hai đầu luôn là hai công tắc 2 chiều, ở giữa là công tắc trung gian. Với n vị trí, cần 2 công tắc 2 chiều và (n − 2) công tắc trung gian, nối thành chuỗi bằng (n − 1) đoạn dây đảo, mỗi đoạn 2 dây.
3 vị trí: 2 công tắc 2 chiều + 1 trung gian, 2 đoạn dây đảo.
4 vị trí: 2 công tắc 2 chiều + 2 trung gian, 3 đoạn dây đảo.
5 vị trí: 2 công tắc 2 chiều + 3 trung gian, 4 đoạn dây đảo.
Các công tắc trung gian nối nối tiếp nhau: cặp dây ra của trung gian thứ nhất là cặp dây vào của trung gian thứ hai. Nên xếp chuỗi theo đúng thứ tự trên đường đi thực tế để ngắn dây và dễ dò lỗi. Khi số vị trí nhiều, số mối nối và chiều dài dây đảo tăng nhanh; lúc đó nên cân nhắc rơ le xung ở cuối bài.
Mỗi đoạn cần bao nhiêu dây?
Đây là câu hỏi quyết định bạn đi bao nhiêu sợi trong ống, nên tính trước khi đi ống, chôn dây. Số dây phụ thuộc cách đi dây. Hai kiểu thường gặp:
Kiểu A – đi nối tiếp theo tường: dây nguồn vào hộp công tắc đầu, rồi lần lượt sang hộp trung gian, hộp công tắc cuối, từ đó lên đèn.
Kiểu B – đi từ hộp nối trên trần: nguồn và đèn ở trên trần, từ hộp nối thả dây xuống từng hộp công tắc. Kiểu này phổ biến ở nhà phố có trần thạch cao hoặc ống đi trên trần.

Hình 3. Sơ đồ đi dây mạch 3 vị trí kiểu nối tiếp qua các hộp (chữ tiếng Anh). Phía trên là sơ đồ một sợi: công tắc 2 chiều SA1, công tắc trung gian SA2 (ký hiệu chữ X), công tắc 2 chiều SA3, đèn HL1; số 2 trên đoạn SA1–SA2 và SA2–SA3 chỉ hai dây đảo. Phía dưới là sơ đồ nhiều sợi: PE (GROUND) và N (NEUTRAL) đi qua cả ba hộp đến đèn, PE có nhánh nối vào từng hộp; dây pha L (HOT) vào SA1, hai dây đảo đi SA1 → SA2 → SA3, từ SA3 ra đèn, đèn nối về N. Trung tính chỉ đi qua hộp, không đấu vào công tắc. (Ảnh: Dmitry G, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Bảng 1. Số dây tối thiểu từng đoạn cho mạch 3 vị trí (một đèn)
Đoạn | Kiểu A – nối tiếp theo tường | Kiểu B – từ hộp nối trên trần | Ghi chú |
|---|---|---|---|
Nguồn → công tắc 2 chiều đầu | 1 dây pha | (nằm trong đoạn hộp nối → công tắc đầu) | Dây pha đã qua aptomat của mạch đèn |
Hộp nối ↔ công tắc 2 chiều đầu | – | 3 dây: pha xuống + 2 dây đảo lên | Đánh dấu ngay dây nào là pha |
Công tắc đầu → trung gian | 2 dây đảo | (nằm trong hộp nối) | Hai dây cùng một "cặp", đánh dấu cặp số 1 |
Hộp nối ↔ công tắc trung gian | – | 4 dây: cặp đảo số 1 xuống + cặp đảo số 2 lên | Dễ nhầm nhất, phải đánh dấu cặp |
Trung gian → công tắc 2 chiều cuối | 2 dây đảo | (nằm trong hộp nối) | Cặp số 2 |
Hộp nối ↔ công tắc 2 chiều cuối | – | 3 dây: 2 dây đảo xuống + 1 dây về đèn lên | |
Công tắc cuối → đèn | 1 dây về đèn (pha sau công tắc) | (dây về đèn nằm trong hộp nối) | |
Nguồn/hộp nối → đèn | N + PE đi thẳng tới đèn | Dây về đèn + N + PE | N không qua bất kỳ công tắc nào |
Thêm khi cần | N, PE vào hộp công tắc nếu dùng công tắc thông minh, hộp/mặt kim loại hoặc theo thiết kế | Như cột bên |
Với 4–5 vị trí, mỗi công tắc trung gian thêm vào cần thêm một đoạn 2 dây đảo (kiểu A) hoặc một nhánh 4 dây từ hộp nối (kiểu B). Mạch chiếu sáng dân dụng thường dùng dây 1,5 mm² (tham khảo – tiết diện thực tế theo thiết kế, chiều dài tuyến và dòng định mức aptomat). Dây đảo cùng tiết diện với dây pha của mạch, vì dòng của đèn đi qua chúng.
Màu dây: nên dùng một màu cho dây pha, một màu riêng (hoặc hai màu) cho dây đảo, khác với màu trung tính và màu tiếp địa. Thực tế nhiều công trình chỉ có dây cùng màu, khi đó bắt buộc dán nhãn hoặc quấn băng đánh dấu từng cặp ngay lúc kéo dây. Không dùng dây màu xanh dương hay vàng sọc xanh làm dây đảo, vì người sau dễ hiểu nhầm là trung tính hoặc tiếp địa.
Nhận chân trên thân công tắc: đọc sơ đồ, đừng đoán
Ký hiệu cọc đấu khác nhau tùy hãng. Công tắc 2 chiều có thể ghi L – L1 – L2, C – 1 – 2, COM – 1 – 2, hoặc chỉ có số và mũi tên. Công tắc trung gian có thể ghi cặp L1/L2 vào và L1/L2 ra, cặp mũi tên, hoặc số 1–2 và 3–4. Có loại hai cọc của cùng một cặp nằm cùng một phía, có loại nằm chéo nhau. Vì vậy:
Đọc sơ đồ nhỏ in trên thân hoặc trên giấy hướng dẫn của chính công tắc đó trước khi đấu.
Nếu sơ đồ mờ hoặc không có, dùng đồng hồ đo thông mạch khi công tắc chưa lắp (cách đo ở phần dò lỗi) để tìm chân chung, chân đảo, cặp vào – cặp ra.
Không suy theo vị trí cọc của hãng khác, kể cả khi hình dáng giống nhau.

Hình 4. Mặt sau một công tắc 2 chiều đang đấu, gắn trên khung thép: các cọc được đánh số (chữ in ngược), giữa thân in thông số định mức và một sơ đồ nhỏ cho biết cọc 1 nối sang cọc 5 hoặc cọc 6. Dây nâu cắm vào cọc 1 (chân chung, có mũi tên chỉ vào), hai dây xanh dương cắm vào cọc 5 và 6 (hai chân đảo). Mỗi hãng đánh dấu một kiểu, phải đọc sơ đồ trên chính thân công tắc. Lưu ý: dùng dây xanh dương làm dây đảo như trong ảnh dễ nhầm với trung tính, nên dùng màu khác hoặc đánh dấu rõ. (Ảnh: Rumaure, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Ngoài ký hiệu cọc, hãy xem dòng định mức in trên thân công tắc và so với tổng tải đèn; tuyến có nhiều đèn hoặc đèn có bộ nguồn thì chọn công tắc có định mức dư và đọc khuyến cáo của hãng đèn.
Chuẩn bị dụng cụ, vật tư
Hai công tắc 2 chiều và (n − 2) công tắc trung gian, nên cùng dòng sản phẩm; hộp âm đủ sâu (hộp trung gian chứa ít nhất 4 dây).
Dây đúng tiết diện, nhãn hoặc băng màu đánh dấu (ít nhất 3 loại: pha, cặp đảo 1, cặp đảo 2); cút nối hoặc cầu đấu đạt chuẩn cho hộp nối.
Bút thử điện, đồng hồ vạn năng có chế độ đo thông mạch; kìm tuốt dây, tua vít cách điện, thang, đèn pin; sổ ghi sơ đồ thực tế.
Quy trình đấu nối từng bước
Bước 1: Cắt điện và xác nhận không còn điện
Cắt aptomat cấp cho mạch đèn, treo biển cảnh báo. Mở tất cả các hộp công tắc liên quan. Dùng bút thử hoặc đồng hồ kiểm tra từng dây trong từng hộp, kể cả hộp nối trên trần. Kiểm tra bút thử trên một nguồn đang có điện trước và sau khi đo để chắc bút còn hoạt động. Nếu còn dây có điện, tìm đúng aptomat cấp cho dây đó và cắt nốt, không làm "tranh thủ".
Bước 2: Xác định và đánh dấu từng dây
Công trình mới thì đánh dấu ngay lúc kéo dây. Công trình có sẵn thì dò bằng đồng hồ thông mạch khi đã cắt điện: nối tạm một sợi với một dây tham chiếu đã biết ở hộp này, sang hộp kia đo xem sợi nào thông. Ghi lại:
Dây pha từ nguồn; dây về đèn (từ công tắc cuối lên đèn).
Cặp dây đảo số 1 (công tắc đầu ↔ trung gian), cặp số 2 (trung gian ↔ công tắc cuối), cặp số 3 nếu có 4 vị trí...
Dây trung tính và tiếp địa (chỉ đi qua, nếu có).
Trong hộp nối trên trần (kiểu B), quấn nhãn cho mọi đầu dây trước khi tháo bất kỳ mối nối cũ nào.
Bước 3: Đấu công tắc 2 chiều đầu
Dây pha vào chân chung (L/C/COM theo sơ đồ trên thân).
Cặp dây đảo số 1 vào hai chân đảo (L1, L2). Thứ tự hai dây đảo trong cặp không quan trọng.
Bước 4: Đấu công tắc trung gian
Cặp dây đảo số 1 vào cặp cọc phía vào (ví dụ U1, U2 theo Hình 2 – hoặc theo ký hiệu của hãng).
Cặp dây đảo số 2 vào cặp cọc phía ra (D1, D2).
Điều quan trọng: hai dây của cùng một cặp phải vào cùng một phía của công tắc trung gian. Đổi chỗ hai dây trong cùng một cặp thì mạch vẫn đúng (chỉ đảo trạng thái ban đầu), nhưng đem một dây của cặp 1 và một dây của cặp 2 vào cùng một phía là sai (xem phần lỗi).
Với 4–5 vị trí, lặp lại cho các công tắc trung gian tiếp theo: cặp ra của trung gian trước là cặp vào của trung gian sau.
Bước 5: Đấu công tắc 2 chiều cuối
Cặp dây đảo cuối cùng vào hai chân đảo.
Dây về đèn vào chân chung.
Bước 6: Đấu đèn và kiểm tra trung tính
Dây về đèn vào cọc pha (L) của đèn, dây trung tính đi thẳng từ nguồn vào cọc N của đèn, dây tiếp địa vào cọc PE nếu đèn có. Với đui xoáy, dây về đèn (pha) vào tiếp điểm giữa, trung tính vào phần ren. Không có công tắc nào nằm trên đường dây trung tính.
Bước 7: Kiểm tra cơ khí trước khi đóng điện
Kéo nhẹ từng dây để chắc đã bắt chặt, không thừa lõi đồng ngoài cọc, xếp dây gọn để khi đẩy công tắc vào hộp không tuột dây. Tiếp theo, đo thông mạch theo bảng 8 tổ hợp ở phần sau khi vẫn đang cắt điện (tháo bóng đèn hoặc tách dây đèn ra để phép đo không bị ảnh hưởng). Chỉ khi bảng đo đúng mới đóng điện.
Bước 8: Đóng điện và chạy thử
Đậy mặt công tắc, đóng aptomat. Gạt thử theo bảng 8 tổ hợp, mỗi lần chỉ gạt một công tắc. Sau cùng, xác nhận công tắc ngắt dây pha: khi đèn tắt, cọc pha của đèn không được có điện. Việc kiểm tra này là đo khi có điện, chỉ người đã được đào tạo đo có điện mới làm, dùng bút thử hoặc đồng hồ đạt chuẩn và không chạm tay vào phần dẫn điện. Nếu cọc pha của đèn vẫn có điện khi tắt, có thể công tắc đang ngắt nhầm dây trung tính: cắt điện và đấu lại.
Bảng kiểm tra đủ 8 tổ hợp cho mạch 3 vị trí
Ba công tắc, mỗi cái có hai tư thế, nên có 2 × 2 × 2 = 8 tổ hợp. Gọi tư thế phím của mỗi công tắc là 0 (gạt lên) và 1 (gạt xuống). Trạng thái đèn ở tổ hợp 0-0-0 có thể là sáng hoặc tắt tùy cách đấu cặp dây, điều đó không quan trọng. Điều bắt buộc là: mỗi khi chỉ gạt một công tắc, đèn phải đổi trạng thái. Kết quả là 4 tổ hợp đèn sáng và 4 tổ hợp đèn tắt, xen kẽ.
Bảng 2. Bảng chân lý mạch 3 vị trí (ví dụ khi 0-0-0 là đèn sáng)
Tổ hợp | Công tắc đầu (2 chiều) | Trung gian | Công tắc cuối (2 chiều) | Đèn | Thông mạch pha vào ↔ dây về đèn (khi cắt điện) |
|---|---|---|---|---|---|
1 | 0 | 0 | 0 | Sáng | Thông |
2 | 1 | 0 | 0 | Tắt | Không thông |
3 | 0 | 1 | 0 | Tắt | Không thông |
4 | 0 | 0 | 1 | Tắt | Không thông |
5 | 1 | 1 | 0 | Sáng | Thông |
6 | 1 | 0 | 1 | Sáng | Thông |
7 | 0 | 1 | 1 | Sáng | Thông |
8 | 1 | 1 | 1 | Tắt | Không thông |
Nếu ở mạch của bạn tổ hợp 0-0-0 là đèn tắt, toàn bộ cột "Đèn" đảo ngược lại, vẫn đúng. Cách thử nhanh tại công trình: đi theo một vòng, ví dụ 000 → 100 → 110 → 010 → 011 → 111 → 101 → 001, mỗi bước gạt một công tắc, đèn phải đảo trạng thái ở tất cả các bước. Với 4 vị trí có 16 tổ hợp, 5 vị trí có 32 tổ hợp; không cần thử hết, nhưng phải đảm bảo từ một vài trạng thái khác nhau, gạt riêng từng công tắc đều làm đèn đổi trạng thái.
Những lỗi bật tắt sai thường gặp và nguyên nhân
Triệu chứng | Nguyên nhân hay gặp | Cách kiểm tra (khi đã cắt điện) |
|---|---|---|
Đèn chỉ bật tắt được ở một số chỗ; có công tắc gạt mãi không ăn thua | Một dây đảo bị đứt, lỏng cọc, hoặc chưa đấu; dùng nhầm công tắc 1 chiều ở một đầu | Đo thông từng dây đảo giữa hai hộp; xem lại loại công tắc |
Phải bật công tắc đầu "đúng phía" thì các công tắc khác mới có tác dụng | Dây pha đấu vào chân đảo thay vì chân chung của công tắc đầu (hoặc dây về đèn đấu vào chân đảo của công tắc cuối) | Đo thông để tìm đúng chân chung, đấu lại |
Khi công tắc trung gian ở một tư thế thì đèn luôn tắt, tư thế kia thì hai công tắc đầu – cuối bật tắt bình thường | Hai dây của hai cặp khác nhau bị đấu chung một phía công tắc trung gian | Kiểm tra mỗi phía trung gian có đủ hai dây của cùng một cặp |
Đèn sáng/tắt đúng nhưng khi tắt bút thử vẫn sáng ở đui đèn | Công tắc ngắt dây trung tính thay vì dây pha | Kiểm tra dây vào chân chung công tắc đầu là pha; đổi lại cho đúng |
Gạt một công tắc thì nhảy aptomat, chập nổ | Một dây đảo bị nối nhầm vào trung tính (hoặc tiếp địa) ở hộp nối; dây đảo bị chạm vỏ hộp kim loại | Tách từng dây, đo thông giữa dây đảo và N, PE: không được thông |
Đèn LED hơi sáng mờ hoặc nháy khi đã tắt | Công tắc ngắt trung tính; hoặc tuyến dây đảo dài song song gây dòng rò nhỏ qua điện dung dây (có thể xảy ra với một số đèn LED) | Kiểm tra ngắt pha trước; xem bài về đèn LED sáng mờ khi tắt |
Giải thích hai lỗi khó hiểu nhất
Pha vào chân đảo của công tắc đầu: khi phím ở phía nối chân chung với chân có pha, dây đảo nối ở chân chung nhận điện và phần còn lại chạy như mạch 2 vị trí; gạt sang phía kia thì chân có pha bị bỏ trống, cả hai dây đảo mất điện, đèn tắt bất kể công tắc khác. Công tắc đầu thành "công tắc tổng", người dùng thấy phải bật nó trước.
Lẫn cặp ở công tắc trung gian: nếu một phía nhận một dây cặp 1 và một dây cặp 2, thì ở một tư thế công tắc trung gian chỉ nối hai dây cùng cặp với nhau, phía công tắc cuối không có pha, đèn luôn tắt; ở tư thế còn lại nó lại nối cặp 1 sang cặp 2 và mạch chạy bình thường. Lỗi này chỉ làm sai chức năng, không gây chập, vì cả bốn dây đều là dây pha.
Dò lỗi bằng đồng hồ khi đã cắt điện
Mọi phép đo dưới đây làm khi đã cắt aptomat và xác nhận không còn điện. Đặt đồng hồ ở chế độ thông mạch (bíp) hoặc thang đo điện trở thấp.
Đo từng công tắc rời (chưa lắp hoặc đã tháo dây)
Công tắc 2 chiều: tìm cọc mà ở cả hai tư thế phím đều thông với một trong hai cọc còn lại, đó là chân chung. Ở tư thế này chân chung thông chân đảo thứ nhất, tư thế kia thông chân đảo thứ hai, hai chân đảo không bao giờ thông nhau.
Công tắc trung gian: ở một tư thế, đo được hai cặp thông nhau; gạt sang tư thế kia, đo được hai cặp thông khác. Hai cọc không bao giờ thông nhau ở cả hai tư thế là hai cọc cùng một phía (cùng nhận một cặp dây). Ví dụ theo Hình 2: U1 không bao giờ thông U2, D1 không bao giờ thông D2; còn D1 lúc thông U1, lúc thông U2.
Đo cả mạch đã đấu
Tháo bóng hoặc tách dây đèn ra khỏi đèn.
Ở hộp công tắc đầu, tách dây pha khỏi phía nguồn (hoặc đo ngay tại chân chung công tắc đầu); ở phía đèn, lấy đầu dây về đèn.
Đo thông giữa chân chung công tắc đầu và dây về đèn qua đủ 8 tổ hợp (dùng dây nối tạm hoặc nhờ người phụ nếu hai đầu cách xa): phải được 4 lần thông, 4 lần không thông như Bảng 2.
Đo cách ly: từng dây đảo với trung tính, tiếp địa và vỏ hộp kim loại phải không thông. Nếu có đồng hồ đo điện trở cách điện và đã được đào tạo, đo thêm theo hướng dẫn thiết bị (tách công tắc điện tử, đèn LED trước khi đo).
Nếu kết quả sai, đo từng đoạn: thông từng dây đảo giữa hai hộp kề nhau, rồi kiểm tra từng công tắc như trên. Lỗi thường nằm ở một mối nối trong hộp nối hoặc một dây bắt lỏng.
Tình huống thực tế
Tình huống 1 – Hành lang ba phòng, đèn chỉ tắt được ở cửa cuối. Thợ trước dùng ba công tắc 2 chiều; ở hộp giữa, một dây đảo bị bọc băng keo bỏ không. Xử lý: cắt điện, thay hộp giữa bằng công tắc trung gian, mỗi cặp dây vào một phía, đo 8 tổ hợp rồi mới đóng điện.
Tình huống 2 – Cầu thang ba tầng, phải bật ở tầng 1 trước. Dây pha ở công tắc tầng 1 nằm ở chân đảo vì người lắp đấu theo vị trí cọc của hãng cũ, không đọc ký hiệu hãng mới. Đổi dây pha vào chân chung là xong.
Tình huống 3 – Nhà mới, gạt công tắc tầng 2 là nhảy aptomat. Trong hộp nối trên trần, một dây đảo cùng màu trung tính bị gộp nhầm vào cút nối trung tính; mỗi khi công tắc chọn dây đảo đó là pha chập thẳng vào trung tính. Bài học: dán nhãn mọi dây, không dùng màu trung tính làm dây đảo.
Phương án thay thế khi có nhiều vị trí: rơ le xung và công tắc thông minh
Rơ le xung (rơ le chốt, impulse relay) với nút nhấn
Rơ le xung là thiết bị thường gắn trong tủ điện (loại gắn thanh ray) hoặc trong hộp kỹ thuật. Mỗi lần cuộn hút nhận một xung điện ngắn, tiếp điểm của rơ le đổi trạng thái và giữ nguyên cho đến xung tiếp theo. Ở mỗi vị trí, thay công tắc bằng nút nhấn thường hở (nhấn rồi nhả). Tất cả nút nhấn đấu song song vào mạch điều khiển cuộn hút; tiếp điểm rơ le đóng cắt dây pha cấp cho đèn.
Ưu điểm: thêm vị trí chỉ cần thêm một nút nhấn song song, không phải kéo cặp dây đảo dài. Lưu ý:
Chọn rơ le có điện áp cuộn hút và dòng tiếp điểm phù hợp tải đèn, đấu theo sơ đồ của nhà sản xuất.
Nút nhấn có đèn báo đôi khi làm rơ le hoạt động không ổn định; chỉ dùng loại nút mà hướng dẫn của rơ le cho phép.
Mạch điều khiển và mạch đèn đều phải được bảo vệ bằng aptomat và nằm trong mạch có thiết bị chống dòng rò theo thiết kế.

Hình 5. Một rơ le xung loại gắn thanh ray trên nền tối: thân nhựa trắng, hai bên có cọc bắt vít, hai lẫy đỏ ở mép trên, phía trước là ô nhựa xanh in ký hiệu trạng thái 0 – I (nhãn hãng đã làm mờ). Thiết bị kiểu này lắp trong tủ điện, nhận xung từ các nút nhấn ở nhiều vị trí để bật tắt đèn. (Ảnh: Manfred Dohmen, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Công tắc thông minh
Công tắc thông minh có thể điều khiển một đèn từ nhiều vị trí bằng công tắc phụ không dây hoặc liên kết qua ứng dụng, giảm dây đảo. Trước khi chọn, kiểm tra loại đó có cần dây trung tính tại hộp công tắc không (nhiều loại cần), có hợp loại đèn không, và khi mất kết nối có còn bật tắt tại chỗ được không. Nhà đang thi công thì nên kéo sẵn dây trung tính vào các hộp công tắc.
Nếu nhu cầu thực sự là "đèn tự sáng khi có người đi qua rồi tự tắt", hãy cân nhắc công tắc cảm biến chuyển động hoặc công tắc hẹn giờ cho cầu thang; nambin.com đã có bài riêng cho hai loại này.
Danh sách an toàn khi đấu mạch nhiều vị trí
Đã cắt đúng aptomat, treo biển cảnh báo, kiểm tra không còn điện ở mọi hộp công tắc và hộp nối.
Đã thử bút thử hoặc đồng hồ trên nguồn có điện trước và sau khi đo.
Công tắc 2 chiều đầu nhận dây pha; dây trung tính đi thẳng đến đèn, không qua công tắc.
Đã đọc sơ đồ cọc trên thân từng công tắc, không đấu theo thói quen của hãng khác.
Mỗi cặp dây đảo đã được đánh dấu; hai dây cùng cặp vào cùng một phía công tắc trung gian.
Không dùng dây màu xanh dương hoặc vàng sọc xanh làm dây đảo.
Dây bắt chặt, không thừa lõi đồng, không kẹp vỏ cách điện dưới cọc; mối nối trong hộp nối dùng cút nối/cầu đấu đạt chuẩn.
Hộp kim loại, đèn có cọc tiếp địa được nối PE theo thiết kế; mạch có thiết bị chống dòng rò theo thiết kế.
Đã đo thông mạch đủ 8 tổ hợp và đo cách ly dây đảo với N, PE trước khi đóng điện.
Sau khi đóng điện: mỗi lần gạt một công tắc đèn đều đổi trạng thái; đèn tắt thì đui đèn không còn điện.
Câu hỏi thường gặp
Công tắc trung gian và công tắc 2 chiều khác nhau thế nào?
Công tắc 2 chiều có 3 cọc (một chân chung, hai chân đảo), dùng ở hai đầu chuỗi. Công tắc trung gian có 4 cọc, nhận một cặp dây đảo vào và đưa một cặp dây đảo ra, ở tư thế này nối thẳng, ở tư thế kia nối chéo. Hai loại không thay thế cho nhau được.
Có thể dùng công tắc đôi 2 chiều (hai phím) làm công tắc trung gian không?
Không. Công tắc đôi có hai phím gạt độc lập, còn công tắc trung gian cần hai lưỡi gạt chuyển cùng lúc bằng một phím. Về nguyên lý, công tắc 2 cực 2 ngả liền một phím có thể nối chéo thành trung gian như Hình 2, nhưng ở công trình nên dùng đúng công tắc trung gian để đấu gọn và dễ sửa.
Nguồn điện vào ở công tắc cuối thay vì công tắc đầu có được không?
Được. Hai công tắc 2 chiều ở hai đầu có vai trò như nhau: đầu nào nhận dây pha thì đầu kia đưa dây về đèn. Điều cần đảm bảo là dây pha vào chân chung của một công tắc 2 chiều, dây về đèn ra từ chân chung của công tắc 2 chiều còn lại.
Từ bao nhiêu vị trí thì nên chuyển sang rơ le xung?
Không có con số bắt buộc. Khi khoảng 4–5 vị trí trở lên hoặc dây đảo rất dài, rơ le xung với nút nhấn thường gọn và dễ mở rộng hơn (tham khảo); quyết định theo mặt bằng, chi phí dây và chỗ đặt rơ le.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Nhận chân bằng đồng hồ: Cho hai công tắc 2 chiều và một công tắc trung gian của hai hãng khác nhau, đã che ký hiệu cọc. Dùng đồng hồ ở chế độ thông mạch xác định chân chung, chân đảo, và hai phía của công tắc trung gian. Đối chiếu với sơ đồ trên thân sau khi bóc nhãn che.
Bài 2 – Tính dây: Vẽ mặt bằng một hành lang có 4 cửa, cần bật tắt một dãy đèn từ 4 vị trí. Tính số công tắc mỗi loại, số đoạn dây đảo, và số dây trong từng ống theo kiểu A và kiểu B ở Bảng 1.
Bài 3 – Đấu mạch 3 vị trí trên bảng thực hành: Đấu hoàn chỉnh mạch 3 vị trí, đánh dấu từng cặp dây đảo. Khi chưa cấp điện, đo thông theo đủ 8 tổ hợp và điền bảng như Bảng 2. Người hướng dẫn kiểm tra rồi mới cấp điện qua aptomat có chống dòng rò để chạy thử.
Bài 4 – Tìm lỗi: Người hướng dẫn cài sẵn một lỗi (đảo pha vào chân đảo, đấu lẫn cặp ở trung gian, hoặc đứt một dây đảo) khi bảng đang cắt điện. Học viên quan sát triệu chứng khi chạy thử, cắt điện, dùng đồng hồ tìm lỗi và giải thích nguyên nhân bằng bảng chân lý.
Kết luận
Đấu công tắc điều khiển một đèn từ 3 vị trí trở lên không khó nếu nắm chắc ba điều: hai đầu là công tắc 2 chiều, ở giữa là công tắc trung gian; dây pha vào chân chung công tắc đầu, dây về đèn ra từ chân chung công tắc cuối, trung tính đi thẳng đến đèn; và mỗi cặp dây đảo được đánh dấu, hai dây cùng cặp vào cùng một phía công tắc trung gian. Luôn đọc sơ đồ cọc trên thân công tắc, đo thông đủ các tổ hợp khi đã cắt điện, và chỉ bàn giao khi mỗi lần gạt bất kỳ công tắc nào đèn cũng đổi trạng thái. Khi số vị trí nhiều hoặc dây quá dài, rơ le xung với nút nhấn hoặc công tắc thông minh là lựa chọn gọn hơn.






