Nhà có thêm dãy nhà sau, một xưởng nhỏ cuối vườn, chuồng trại, giếng khoan cách nhà cả trăm mét hay một dãy đèn ven lối đi. Chủ nhà thường gọi thợ và hỏi rất ngắn: "Kéo điện ra đó thì dùng dây gì cho đủ?" Nhiều người mua đại cuộn dây 2,5 mm² như trong nhà, kéo xong thì đèn ở đầu xa tối, máy bơm khởi động khó, kêu ù, aptomat thỉnh thoảng nhảy, có khi dây còn nóng.
Nguyên nhân thường gặp nhất là sụt áp trên đường dây dài: dây càng dài, càng nhỏ và dòng điện càng lớn thì điện áp đến đầu xa càng thấp. Ngoài ra, đường dây đi ngoài trời còn phải chịu nắng mưa, xe cán, chuột cắn, và nếu không có chống giật, tiếp địa đúng cách thì nguy cơ điện giật cao hơn nhiều so với dây trong nhà.
Bài này hướng dẫn thợ điện dân dụng và người học nghề khảo sát tuyến, tính dòng tải, tính sụt áp bằng một công thức đơn giản, chọn cỡ dây đồng hoặc nhôm, quyết định đi dây treo hay chôn ngầm, bố trí aptomat, chống giật, tiếp địa ở đầu xa và đo kiểm trước, sau khi đóng điện. Phạm vi bài là đường dây 1 pha 220 V sau công tơ, nằm trong khuôn viên đất của chủ nhà.
An toàn trước hết: mọi việc đấu nối vào tủ điện chỉ làm khi đã cắt aptomat cấp nguồn, khóa hoặc dán băng, treo biển "Đang sửa chữa" và kiểm tra lại bằng bút thử hoặc đồng hồ đã thử trên một nguồn đang có điện. Thợ dân dụng không được đấu trước công tơ, không leo cột hay động vào đường dây của ngành điện. Tuyến dây đi qua đường đi chung, đất nhà khác hoặc gần đường dây trung, cao thế phải hỏi điện lực và chính quyền địa phương trước. Xem thêm 5 quy tắc an toàn trước khi chạm vào dây điện.
Vì sao kéo điện đi xa hay bị yếu điện?
Dây điện nào cũng có điện trở. Dòng điện đi ra rồi quay về qua hai dây (dây pha và dây trung tính), nên tổn hao điện áp xảy ra trên cả hai chiều. Với dây trong nhà dài vài chục mét, phần sụt áp này nhỏ. Nhưng khi tuyến dài 80, 150 hay 300 m, điện trở của dây cộng lại đủ lớn để làm điện áp đầu xa thấp rõ rệt khi có tải.
Hậu quả thường thấy:
Đèn ở đầu xa tối hơn, đèn LED chập chờn khi bật thêm thiết bị.
Máy bơm, máy nén khó khởi động: lúc khởi động động cơ kéo dòng lớn hơn nhiều lần dòng chạy bình thường, điện áp tụt sâu, động cơ kêu ù, nóng, lâu dần có thể cháy cuộn dây.
Dây và mối nối nóng khi dây vừa nhỏ vừa tải nặng.
Aptomat có thể không cắt nhanh khi chạm chập ở cuối dây, vì điện trở dây dài làm dòng ngắn mạch nhỏ đi. Đây là điểm nguy hiểm ít người để ý, sẽ nói rõ ở phần chọn aptomat.
Cần phân biệt: nếu điện yếu ngay cả ở tủ điện trong nhà (đo tại tủ đã thấp), nguyên nhân nằm ở nguồn cấp, không phải ở đường dây bạn sắp kéo. Trường hợp đèn trong nhà lúc sáng lúc tối do mối nối lỏng hay đứt dây trung tính thì xem bài đèn trong nhà lúc sáng lúc tối: kiểm tra sụt áp và mối nối.
Khảo sát trước khi báo vật tư
Đo chiều dài tuyến thực tế
Đi bộ theo đúng tuyến dự kiến và đo bằng thước dây hoặc bánh xe đo. Chiều dài cần tính gồm: đoạn từ tủ điện nhà chính ra khỏi nhà, toàn bộ đoạn ngoài trời (cộng phần lên xuống cột hoặc xuống rãnh), đoạn vào tủ đầu xa và phần dư để đấu nối. Đừng đo đường chim bay trên bản đồ, vì tuyến thật luôn vòng qua tường, cây, lối đi. Ghi lại các điểm đổi hướng, chỗ băng qua lối đi có xe, chỗ gần ống nước, bể phốt, gốc cây lớn.
Liệt kê tải ở đầu xa
Hỏi chủ nhà sẽ dùng gì ở đầu xa bây giờ và vài năm tới. Ghi công suất hoặc tốt hơn là dòng điện ghi trên nhãn (A) của từng thiết bị: máy bơm, đèn, quạt, tủ lạnh, ấm đun, máy hàn, máy cắt cầm tay... Thiết bị có động cơ cần ghi riêng vì dòng khởi động lớn. Khách hay nói "chỉ để mấy bóng đèn", nhưng sau đó lại cắm thêm máy bơm, máy cắt cỏ. Hãy hỏi kỹ và ghi vào phiếu khảo sát.
Đo điện áp tại nguồn
Đo điện áp tại tủ điện nhà chính (hoặc ổ cắm gần tủ) vào giờ cao điểm buổi tối. Nếu điện áp tại nguồn đã thấp, đường dây mới phải tính chặt hơn vì phần sụt áp trên dây sẽ cộng thêm vào. Ghi lại kết quả để so sánh sau khi lắp.
Tính dòng tải
Với thiết bị có nhãn ghi dòng điện, dùng luôn con số đó. Nếu chỉ có công suất:
Tải thuần trở (ấm đun, bình nóng lạnh, bóng sợi đốt): I ≈ P / U. Ví dụ ấm 2000 W: I ≈ 2000 / 220 ≈ 9,1 A.
Động cơ, máy bơm, đèn có bộ nguồn: I ≈ P / (U × cosφ). Hệ số cosφ của động cơ nhỏ thường vào khoảng 0,7–0,85 (tham khảo; xem nhãn máy). Lưu ý công suất ghi trên máy bơm thường là công suất trục, dòng điện thực tế lớn hơn mức tính từ con số đó, nên ưu tiên đọc dòng điện trên nhãn.
Cộng dòng các thiết bị có thể chạy cùng lúc, không cộng tất cả nếu chắc chắn chúng không chạy đồng thời. Với máy bơm, ngoài dòng chạy, cần nhớ lúc khởi động dòng tăng gấp nhiều lần trong khoảnh khắc ngắn, nên chọn dây dư hơn so với chỉ tính dòng chạy. Cách chọn tiết diện theo khả năng chịu dòng xem thêm bài cách chọn tiết diện dây điện và aptomat cho từng mạch. Bài đó lo phần "dây có chịu nổi dòng không"; bài này lo thêm phần "đi xa thì điện áp còn đủ không".
Tính sụt áp bằng công thức đơn giản
Với mạch 1 pha hai dây, có thể ước tính:
ΔU ≈ 2 × L × R × I
Trong đó:
ΔU: điện áp mất trên đường dây (V).
L: chiều dài tuyến một chiều (km). Số 2 là vì dòng đi trên dây pha và về trên dây trung tính.
R: điện trở một ruột dẫn trên 1 km (Ω/km), tra theo tiết diện.
I: dòng tải (A).
Sau đó tính phần trăm: ΔU% = ΔU / 220 × 100. Mức sụt áp thường được dùng làm mốc thiết kế là khoảng 3% cho chiếu sáng và 5% cho các tải khác, tính từ điểm cấp điện đến thiết bị (tham khảo theo hướng dẫn trong bộ IEC 60364; khi làm công trình cụ thể cần theo tiêu chuẩn và yêu cầu của chủ đầu tư). 5% của 220 V là khoảng 11 V.
Điện trở ruột dẫn tham khảo ở 20 °C (theo giá trị tối đa thường dẫn từ IEC 60228 cho ruột đồng, ruột nhôm): đồng 2,5 mm² khoảng 7,41 Ω/km; 4 mm² khoảng 4,61; 6 mm² khoảng 3,08; 10 mm² khoảng 1,83; 16 mm² khoảng 1,15. Nhôm 16 mm² khoảng 1,91; nhôm 25 mm² khoảng 1,20. Hãy đối chiếu catalogue của hãng dây bạn dùng. Khi dây nóng lên trong lúc chạy tải, điện trở tăng thêm (với đồng, nóng thêm khoảng 50 °C thì điện trở tăng gần 20%), nên kết quả tính ở 20 °C là mức lạc quan; hãy chọn dư một chút.
Ví dụ nhanh: dây đồng 2,5 mm², dài 80 m (0,08 km), dòng 6 A: ΔU ≈ 2 × 0,08 × 7,41 × 6 ≈ 7,1 V, tức khoảng 3,2%. Dùng được cho tải chạy ổn định, nhưng nếu là máy bơm thì lúc khởi động điện áp sẽ tụt sâu hơn nhiều.

Hình 1. Ba ống nhựa gân xoắn màu đỏ được rải dọc mép một rãnh đất vừa đào, chuẩn bị đặt xuống rãnh để luồn cáp điện ngầm; bên trái là các giàn pin mặt trời, bên phải là hàng rào lưới thép. Ảnh chụp ở một công trình điện mặt trời tại Tây Ban Nha, nhưng cách làm "cáp đi trong ống, ống nằm trong rãnh" cũng là cách nên áp dụng khi chôn dây điện ra nhà sau, giếng bơm. (Ảnh: Chixoy, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Bảng tham khảo: chiều dài tối đa để sụt áp không quá 5%
Bảng dưới tính theo công thức ở trên, với điện trở ruột dẫn ở 20 °C, mạch 1 pha 220 V, mốc sụt áp 11 V (5%). Con số là chiều dài tuyến một chiều tối đa, tính bằng mét, làm tròn. Đây là bảng tham khảo để ước lượng nhanh, không thay cho việc tính cụ thể và tra khả năng chịu dòng của dây theo cách lắp đặt.
Dòng tải | Đồng 2,5 mm² | Đồng 4 mm² | Đồng 6 mm² | Đồng 10 mm² | Đồng 16 mm² | Nhôm 16 mm² | Nhôm 25 mm² |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
5 A | 148 m | 239 m | 357 m | 601 m | 957 m | 576 m | 917 m |
10 A | 74 m | 119 m | 179 m | 301 m | 478 m | 288 m | 458 m |
16 A | 46 m | 75 m | 112 m | 188 m | 299 m | 180 m | 286 m |
20 A | 37 m | 60 m | 89 m | 150 m | 239 m | 144 m | 229 m |
25 A | — | 48 m | 71 m | 120 m | 191 m | 115 m | 183 m |
Ghi chú khi đọc bảng:
Ô "—" là trường hợp dây 2,5 mm² thường được xem là quá nhỏ về khả năng chịu dòng ở 25 A. Khả năng chịu dòng thật phải tra bảng của nhà sản xuất theo cách lắp (chôn trong ống, treo ngoài trời, nhiều cáp đi chung).
Nếu là chiếu sáng và muốn giữ mức 3%, nhân chiều dài trong bảng với 0,6.
Nếu điện áp ở nguồn đã thấp, hoặc tải là máy bơm, máy nén, nên chọn dây lớn hơn một cấp so với kết quả bảng.
Dây nhôm có điện trở lớn hơn dây đồng cùng tiết diện, nên muốn cùng mức sụt áp phải chọn tiết diện nhôm lớn hơn.
Chọn loại dây cho đường dây ngoài trời
Dây đồng hay dây nhôm?
Dây đồng dẫn điện tốt hơn, nhỏ gọn, dễ đấu nối, ít rủi ro mối nối hơn, nhưng giá cao hơn. Dây nhôm (thường là cáp vặn xoắn hoặc cáp nhôm bọc) nhẹ, rẻ hơn khi phải kéo tuyến rất dài, nhưng cần tiết diện lớn hơn và đấu nối khó hơn: nhôm dễ bị ô xi hóa bề mặt, nếu nối trực tiếp nhôm với đồng sẽ bị ăn mòn điện hóa, mối nối lỏng dần và nóng lên. Khi chuyển từ nhôm sang đồng phải dùng đầu cốt hoặc kẹp lưỡng kim đồng – nhôm đúng loại, ép bằng kìm đúng cỡ. Cách ép đầu cốt xem bài bấm đầu cốt dây điện đúng kỹ thuật.
Không dùng loại dây nào?
Dây đôi mềm dẹt (dây súp, dây dùng cho đèn bàn, quạt): vỏ mỏng, không chịu nắng, không chịu lực kéo, không dùng để treo hay chôn ngoài trời.
Dây đơn một lớp cách điện chôn thẳng xuống đất hoặc treo trần qua cây.
Ổ cắm kéo dài cuộn dùng thay đường dây cố định lâu dài.
Dây cũ tận dụng không rõ tiết diện, vỏ đã chai nứt.
Nên dùng loại nào?
Chôn trong ống: cáp có hai lớp bảo vệ (lớp cách điện từng ruột và lớp vỏ ngoài), loại dùng cho lắp đặt cố định; có ruột tiếp địa nếu cần đưa dây PE ra đầu xa.
Chôn trực tiếp không ống: chỉ dùng loại cáp được nhà sản xuất cho phép chôn trực tiếp (thường là cáp có lớp giáp bảo vệ). Với nhà dân, đi trong ống vẫn là cách dễ kiểm soát và dễ thay sau này.
Treo trên cột: cáp vặn xoắn hoặc cáp có vỏ chịu thời tiết, treo bằng kẹp treo, móc treo đúng loại. Đoạn dài phải có dây treo chịu lực hoặc dùng loại cáp có ruột chịu lực, không để ruột dẫn tự gánh toàn bộ sức căng.

Hình 2. Vài sợi cáp điện vỏ màu kem được luồn vào một đoạn ống nhựa gân xoắn màu đen. Ống giúp bảo vệ cáp khỏi đá, cuốc xẻng và chuột, đồng thời cho phép rút cáp cũ, kéo cáp mới sau này mà không phải đào lại toàn tuyến; ống phải đủ rộng để cáp trượt dễ. (Ảnh: Tegernbach, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Đi dây treo hay chôn ngầm?
Phương án treo trên cột
Ưu điểm: dễ kiểm tra bằng mắt, dễ sửa, thi công nhanh, chi phí đào đắp thấp. Nhược điểm: chịu gió bão, cành cây gãy đè, xe cao hoặc người vác vật dài có thể vướng; nhìn kém thẩm mỹ.
Lưu ý khi treo:
Dùng cột chắc chắn (bê tông, thép mạ), chôn chân đủ sâu và có chống hoặc néo ở cột đầu, cột cuối, cột góc. Không buộc dây vào cây, vì cây lớn lên, đung đưa sẽ cứa rách vỏ dây.
Khoảng cột không quá dài để dây không võng sát đất; để độ võng vừa phải, không căng quá vì dây co lại khi trời lạnh, giãn ra khi nắng nóng.
Treo đủ cao để người, xe đi lại bên dưới không chạm tới, nhất là chỗ băng qua lối xe vào. Độ cao cụ thể theo quy định áp dụng tại nơi làm việc; nếu băng qua đường đi chung thì phải hỏi điện lực, chính quyền địa phương.
Tránh xa đường dây của ngành điện, mái tôn, máng xối kim loại, cây cối. Không dùng chung cột của điện lực khi chưa được phép.
Chỗ dây vào nhà phải làm một vòng võng xuống trước khi vào ống luồn (để nước mưa chảy theo dây nhỏ xuống đất thay vì chảy vào nhà), lỗ xuyên tường khoan hơi dốc xuống về phía ngoài và được bịt kín.
Phương án chôn ngầm
Ưu điểm: gọn, không vướng, không sợ gió bão, ít bị va chạm. Nhược điểm: đào đắp tốn công, khó tìm chỗ hỏng, dễ bị đào trúng sau này nếu không đánh dấu.
Lưu ý khi chôn:
Cáp đi trong ống (ống nhựa gân xoắn hoặc ống nhựa cứng chuyên dùng cho điện), đường kính ống đủ rộng để cáp kéo trượt dễ.
Độ sâu chôn: chôn đủ sâu để cuốc xẻng làm vườn thông thường không chạm tới, sâu hơn ở đoạn có xe đi qua; nhiều tài liệu nêu mức khoảng 0,5–0,7 m cho chỗ không có xe (tham khảo, theo tiêu chuẩn và điều kiện thực tế). Đoạn băng qua lối xe có thể luồn trong ống cứng hoặc ống thép để chịu lực.
Lót cát hoặc đất mịn dưới và trên ống, không để đá nhọn, gạch vỡ đè trực tiếp.
Đặt băng cảnh báo có chữ "Cáp điện" phía trên ống, trước khi lấp lớp đất trên cùng, và vẽ sơ đồ tuyến giao cho chủ nhà.
Đặt hộp kéo dây (hố ga nhỏ) ở chỗ đổi hướng và đoạn dài để dễ kéo, dễ thay cáp.
Tránh nối cáp dưới đất. Nên dùng một sợi liền từ tủ nhà chính đến tủ đầu xa. Nếu bắt buộc phải nối, mối nối phải nằm trong hộp nối kín nước đúng loại, đặt ở chỗ có thể mở ra kiểm tra.
Hai đầu ống chỗ trồi lên mặt đất phải có ống bảo vệ chống va đập, miệng ống bịt kín chống nước, chuột, côn trùng.
Giữ khoảng cách với ống nước, bể phốt, rễ cây lớn; ghi lại vị trí giao cắt.
Bố trí aptomat, chống giật và tiếp địa
Aptomat đầu tuyến và chuyện "chập ở cuối dây mà aptomat không cắt nhanh"
Đường dây ra đầu xa nên có aptomat riêng ở tủ nhà chính, chọn dòng định mức theo dòng tải và khả năng chịu dòng của dây. Nhưng với tuyến dài còn phải kiểm tra thêm một việc: nếu chạm chập ở cuối dây, dòng ngắn mạch có đủ lớn để aptomat cắt tức thời không?
Aptomat loại thông dụng cắt tức thời khi dòng vượt một bội số của dòng định mức: loại B khoảng 3–5 lần, loại C khoảng 5–10 lần (theo đặc tính trong IEC 60898). Dây dài làm điện trở mạch vòng lớn, dòng ngắn mạch nhỏ đi. Ví dụ tuyến 300 m dây đồng 2,5 mm²: riêng điện trở hai ruột dây đã khoảng 2 × 0,3 × 7,41 ≈ 4,4 Ω, nên dòng chập ở cuối dây chỉ còn khoảng 50 A, thực tế còn thấp hơn vì phải cộng thêm điện trở của nguồn và dây phía trước. Aptomat C16 cần khoảng 80–160 A mới cắt tức thời, nên có thể chỉ cắt chậm theo nhiệt hoặc không cắt kịp, dây bị nung nóng suốt thời gian đó. Cách xử lý: chọn dây lớn hơn, chọn aptomat dòng nhỏ hơn hoặc loại B nếu tải cho phép, và trong trường hợp nghi ngờ thì nhờ người có máy đo trở kháng mạch vòng kiểm tra. Các con số ở đây là ước tính tham khảo để thấy vấn đề, không phải phép tính thiết kế đầy đủ.
Chống giật (RCD/RCBO 30 mA)
Đường dây ngoài trời, máy bơm, ổ cắm ngoài vườn là những chỗ dễ bị ẩm, dễ rò điện. Nên có thiết bị chống dòng rò 30 mA bảo vệ cả tuyến, đặt ở đầu tuyến tại tủ nhà chính (dùng RCBO cho riêng tuyến, hoặc tuyến nằm sau RCD tổng 30 mA). Đặt ở đầu tuyến thì chính đường cáp cũng được bảo vệ. Nếu đặt thêm một RCD 30 mA nữa ở tủ đầu xa thì khi rò, cả hai có thể cùng nhảy; việc phối hợp nhiều tầng chống giật cần tính riêng. Cách đấu và thử RCBO, RCCB xem bài cách đấu aptomat chống giật cho nhà ở.
Tiếp địa ở đầu xa
Máy bơm vỏ kim loại, máy hàn, tủ điện vỏ sắt ở đầu xa đều cần nối đất bảo vệ. Có hai cách hay gặp: kéo dây tiếp địa (PE) đi cùng cáp từ hệ thống tiếp địa nhà chính, hoặc làm cọc tiếp địa riêng tại đầu xa kết hợp chống giật 30 mA. Cách nào phù hợp tùy sơ đồ nối đất của nhà và yêu cầu thiết kế; điều quan trọng là không được bỏ trống, không dùng dây trung tính làm dây tiếp địa, và dây nối vào cọc phải chắc chắn, ngắn, thẳng. Cách bố trí tủ và tiếp địa xem bài lắp tủ điện gia đình: bố trí MCB, RCBO và làm tiếp địa.
Tủ nhỏ ở đầu xa
Ở đầu xa nên đặt một tủ điện nhỏ loại dùng ngoài trời (có mái che hoặc cấp bảo vệ chống nước phù hợp), bên trong chia aptomat riêng cho từng nhánh: máy bơm, đèn, ổ cắm. Như vậy khi một nhánh hỏng, không phải chạy ngược về nhà chính để cắt điện. Ổ cắm ngoài trời phải có nắp che; đèn ngoài trời chọn chỉ số IP phù hợp, xem bài lắp đèn chiếu sáng ngoài trời.

Hình 3. Cọc tiếp địa cắm sát chân tường một ngôi nhà ở Úc: dây tiếp địa vỏ vàng sọc xanh lá được bắt vào cọc bằng kẹp đồng, nhưng phần dây phía trên bị quấn thành nhiều vòng lò xo; ống kim loại màu bạc bên phải là đường điện ngầm đi lên nhà. Mô tả gốc trên Wikimedia Commons nhận xét kiểu quấn vòng này là không nên: dây nối cọc tiếp địa nên ngắn, thẳng, ít chỗ uốn, kẹp chắc và có thể kiểm tra được. (Ảnh: Ali K, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Quy trình thi công từng bước
Bước 1: Chốt phương án với chủ nhà
Thống nhất tuyến, kiểu đi dây (treo hay chôn), loại và cỡ dây, vị trí tủ đầu xa, các nhánh sẽ dùng. Ghi rõ ai chịu trách nhiệm đào đắp, xin phép (nếu có).
Bước 2: Chuẩn bị tuyến
Với tuyến chôn: đào rãnh, dọn đá, lót cát, đặt ống, luồn sẵn dây mồi. Với tuyến treo: dựng cột, néo, lắp kẹp treo. Kiểm tra không có dây điện, ống nước cũ dưới chỗ đào.
Bước 3: Kéo cáp
Rải cáp từ cuộn theo hướng quay của cuộn, không rút vòng từ cạnh cuộn làm xoắn cáp. Kéo đều tay, không kéo cáp qua mép sắc, không bẻ gập. Với tuyến chôn, kéo cáp vào ống trước khi lấp đất, thử kéo qua lại để chắc cáp trượt được. Để dư cáp vừa đủ ở hai đầu.
Bước 4: Đo cáp trước khi đấu
Khi cáp chưa đấu vào nguồn, đo thông mạch từng ruột và đo điện trở cách điện giữa các ruột, giữa ruột với ruột tiếp địa (nếu có máy đo cách điện). Ghi kết quả. Phát hiện cáp bị trầy hỏng lúc này dễ xử lý hơn nhiều so với sau khi đã lấp đất.
Bước 5: Lấp đất hoặc hoàn thiện tuyến treo
Lấp lớp cát, đặt băng cảnh báo, lấp đất và nén vừa phải. Với tuyến treo, chỉnh độ võng, kiểm tra kẹp, làm vòng võng ở chỗ vào nhà.
Bước 6: Đấu nối hai đầu
Cắt điện, khóa, kiểm tra không còn điện tại tủ nhà chính rồi mới đấu aptomat đầu tuyến. Lắp tủ đầu xa, đấu aptomat nhánh, đấu tiếp địa. Siết đầu cốt đúng lực, kiểm tra đúng cực tính pha, trung tính.
Bước 7: Đóng điện và đo kiểm
Đóng điện khi không tải, đo điện áp ở tủ nhà chính và tủ đầu xa. Sau đó chạy tải thật (bật máy bơm, đèn) và đo lại. Thử nút TEST của RCD/RCBO. Phần chi tiết ở bảng dưới.

Hình 4. Đo điện áp xoay chiều tại một ổ cắm bằng đồng hồ ampe kìm: hai que đo cắm vào hai lỗ của ổ, màn hình hiển thị 220.0 V AC, trên thân máy có ghi cấp an toàn đo CAT III 300V / CAT II 600V. Ảnh chụp ở Chile (lưới 220 V, 50 Hz), đã cắt bớt phần trên. Khi kéo điện đi xa, đo điện áp ở đầu nguồn và đầu xa lúc không tải và lúc có tải để biết sụt áp thực tế; chỉ cầm que đo ở phần tay cầm cách điện, dùng đồng hồ có cấp CAT phù hợp. (Ảnh: Benjaminpvera, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Bảng đo kiểm trước và sau khi đóng điện
Phép đo | Khi nào đo | Dụng cụ | Kết quả mong đợi (tham khảo) | Nếu không đạt |
|---|---|---|---|---|
Thông mạch từng ruột | Cáp chưa đấu nguồn, chập tạm hai ruột ở đầu xa | Đồng hồ vạn năng thang Ω | Điện trở vòng gần với 2 × L × R của bảng điện trở dây | Rất lớn hoặc không thông: ruột đứt, đầu cốt lỏng |
Điện trở cách điện giữa các ruột và với đất | Cáp chưa đấu, đã tách thiết bị | Máy đo cách điện, thường thử 500 V DC cho mạch 220 V | Mức tối thiểu thường dẫn là 1 MΩ; cáp mới thường cao hơn nhiều | Thấp: tìm chỗ trầy vỏ, nước vào đầu cáp |
Điện áp không tải | Vừa đóng điện | Đồng hồ vạn năng thang V~ | Đầu xa gần bằng đầu nguồn | Chênh nhiều khi chưa có tải: kiểm tra mối nối |
Điện áp khi có tải | Chạy tải lớn nhất thường dùng | Đồng hồ vạn năng | Chênh lệch nguồn – đầu xa không vượt mốc 5% (khoảng 11 V) | Vượt: tăng tiết diện, giảm tải, hoặc tách tải |
Dòng tải | Khi chạy tải | Ampe kìm, kẹp một dây | Không vượt dòng định mức aptomat và khả năng chịu dòng của dây | Vượt: chia tải, nâng dây và aptomat |
Thử chống giật | Sau khi đóng điện | Nút TEST trên RCD/RCBO | Thiết bị cắt ngay | Không cắt: thay thiết bị, kiểm tra đấu dây |
Kiểm tra nhiệt mối nối | Sau khoảng 30–60 phút chạy tải | Nhiệt kế hồng ngoại đo từ ngoài, hoặc cắt điện rồi mở kiểm tra | Không có mối nối nóng bất thường, không mùi khét | Nóng: cắt điện, làm lại đầu cốt, siết lại |
Cách dùng đồng hồ để đo điện áp, thông mạch an toàn xem bài dùng đồng hồ vạn năng cho thợ điện.
Ví dụ thực tế
Ví dụ 1 – Giếng bơm cách nhà 80 m. Máy bơm ghi dòng định mức 6 A. Dây đồng 2,5 mm²: ΔU ≈ 2 × 0,08 × 7,41 × 6 ≈ 7,1 V (khoảng 3,2%). Dây đồng 4 mm²: ΔU ≈ 2 × 0,08 × 4,61 × 6 ≈ 4,4 V (khoảng 2%). Vì máy bơm có dòng khởi động lớn và nguồn nhà này buổi tối hay thấp, thợ tư vấn dùng dây 4 mm², chôn trong ống, aptomat riêng ở tủ nhà chính, chống giật 30 mA, tủ nhỏ có mái che ở đầu giếng. Phần chẩn đoán khi máy bơm không chạy xem bài máy bơm nước không chạy: kiểm tra phần điện.
Ví dụ 2 – Nhà sau cách 150 m. Dự kiến chạy cùng lúc ấm đun, tủ lạnh, quạt, đèn, tổng khoảng 3 kW, dòng khoảng 13,6 A. Dây đồng 6 mm²: ΔU ≈ 2 × 0,15 × 3,08 × 13,6 ≈ 12,6 V (khoảng 5,7%) – vượt mốc 5%. Dây đồng 10 mm²: ΔU ≈ 7,5 V (khoảng 3,4%) – đạt. Nếu khách muốn tiết kiệm có thể so sánh với cáp nhôm 16 mm²: ΔU ≈ 2 × 0,15 × 1,91 × 13,6 ≈ 7,8 V (khoảng 3,5%), nhưng phải xử lý mối nối nhôm – đồng cẩn thận.
Ví dụ 3 – Dãy đèn vườn cách 300 m. Tổng đèn LED khoảng 200 W, dòng khoảng 1 A. Dây đồng 2,5 mm²: ΔU ≈ 2 × 0,3 × 7,41 × 1 ≈ 4,4 V (khoảng 2%) – đạt về sụt áp. Nhưng như đã tính ở phần aptomat, chập ở cuối dây chỉ cho dòng khoảng 50 A trở xuống, nên thợ chọn aptomat loại B dòng nhỏ (ví dụ B6, cắt tức thời ở khoảng 18–30 A) thay vì C16, cộng với chống giật 30 mA.
Tư vấn khách và báo giá
Giải thích bằng ví dụ dễ hiểu: "Dây càng dài thì như ống nước càng dài, nước đến cuối yếu hơn. Muốn đủ áp thì ống phải to hơn."
Đưa hai, ba phương án kèm ưu, nhược: dây đồng to chôn ngầm (bền, gọn, đắt hơn); cáp nhôm treo (rẻ hơn, phải bảo trì kẹp, mối nối); giảm tải ở đầu xa (ví dụ không dùng ấm đun, bếp điện ở đó) để dùng dây nhỏ hơn.
Ghi rõ trong báo giá: chiều dài tuyến, loại và cỡ dây, kiểu đi dây, aptomat, chống giật, tiếp địa, tủ đầu xa, phần đào đắp ai làm, phần không bao gồm.
Giao sơ đồ tuyến (nhất là tuyến chôn) và kết quả đo cho chủ nhà giữ.
Những lỗi hay gặp
Dùng dây cùng cỡ với dây trong nhà cho tuyến dài cả trăm mét mà không tính sụt áp.
Chỉ tính dòng chạy của máy bơm, quên dòng khởi động.
Dùng dây đôi mềm, dây súp kéo ngoài trời, buộc vào cây, vắt qua mái tôn.
Chôn dây trực tiếp không ống, không băng cảnh báo, không sơ đồ; vài năm sau bị đào trúng.
Nối cáp giữa tuyến bằng cách xoắn tay rồi quấn băng keo, chôn dưới đất.
Nối thẳng dây nhôm với dây đồng không có đầu cốt lưỡng kim.
Không có chống giật cho tuyến ngoài trời; vỏ máy bơm không nối đất.
Chọn aptomat quá lớn so với dây, không kiểm tra khả năng cắt khi chập ở cuối dây.
Danh sách an toàn khi kéo điện đi xa
Chỉ làm phần sau công tơ, không động vào đường dây, cột của ngành điện.
Hỏi điện lực, chính quyền địa phương nếu tuyến đi qua đường chung, đất nhà khác hoặc gần đường dây trung, cao thế.
Cắt aptomat nguồn, khóa hoặc dán băng, treo biển, kiểm tra không còn điện trước khi đấu nối.
Bút thử, đồng hồ được thử trên nguồn có điện trước và sau khi kiểm tra.
Đồng hồ đo có cấp an toàn CAT phù hợp, que đo còn tốt.
Kiểm tra dưới đất có dây, ống cũ trước khi đào; không đào sát móng, bể phốt khi chưa rõ.
Dây đúng loại cho ngoài trời, cỡ dây đã tính sụt áp và khả năng chịu dòng.
Có aptomat riêng ở đầu tuyến và chống giật 30 mA bảo vệ cả tuyến.
Thiết bị vỏ kim loại ở đầu xa được nối đất.
Đo cách điện, thông mạch trước khi lấp đất và trước khi đóng điện.
Làm việc trên thang, trên cao có người giữ thang, không làm khi mưa giông.
Bàn giao sơ đồ tuyến và kết quả đo cho chủ nhà.
Câu hỏi thường gặp
Kéo điện xa 100 m thì dùng dây bao nhiêu?
Không có một con số chung, vì còn tùy dòng tải. Theo bảng tham khảo ở trên, với tải khoảng 10 A thì dây đồng 4 mm² chỉ đạt mốc 5% đến khoảng 119 m, còn dây 2,5 mm² chỉ khoảng 74 m. Nếu có máy bơm hoặc điện nguồn đã yếu, nên chọn dây 6 mm² trở lên. Hãy tính theo dòng tải thật của khách.
Dây nhôm có dùng được cho đường dây vào nhà sau không?
Dùng được nếu chọn đúng loại cáp, tiết diện đủ lớn (thường lớn hơn dây đồng cho cùng mức sụt áp) và xử lý mối nối đúng cách bằng đầu cốt, kẹp lưỡng kim. Bên trong nhà và tủ điện, nên chuyển sang dây đồng.
Chôn dây điện trực tiếp xuống đất không cần ống có được không?
Chỉ với loại cáp được nhà sản xuất cho phép chôn trực tiếp. Với dây thông thường, phải luồn ống. Ngay cả với cáp chôn trực tiếp, đi trong ống vẫn giúp bảo vệ tốt hơn và dễ thay sau này.
Đầu xa bị yếu điện, lắp ổn áp ở đó được không?
Ổn áp có thể giúp thiết bị chạy ổn định hơn trong một giới hạn nhất định, nhưng không xử lý gốc vấn đề. Khi điện vào thấp, ổn áp kéo dòng lớn hơn, dây càng sụt áp nhiều hơn. Nên kiểm tra và nâng cỡ dây trước. Khi nào thật sự cần ổn áp xem bài lắp ổn áp cho gia đình.
Có cần làm cọc tiếp địa riêng ở nhà sau không?
Nếu ở đầu xa có thiết bị vỏ kim loại (máy bơm, máy hàn, tủ sắt), phải có nối đất bảo vệ: hoặc kéo dây PE đi cùng cáp từ hệ thống tiếp địa nhà chính, hoặc làm cọc tiếp địa riêng kèm chống giật 30 mA. Chọn cách nào tùy sơ đồ nối đất của nhà, nhưng không được bỏ qua.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Tính sụt áp: Một xưởng nhỏ cách tủ điện 120 m, dự kiến tải 12 A. Tính ΔU và ΔU% cho dây đồng 4 mm², 6 mm², 10 mm². Chọn cỡ dây đạt mốc 5% và giải thích vì sao.
Bài 2 – Phiếu khảo sát: Lập một phiếu khảo sát gồm: chiều dài tuyến, các điểm đổi hướng, chỗ băng qua lối xe, danh sách tải ở đầu xa (dòng, có động cơ hay không), điện áp đo ở nguồn giờ cao điểm. Dùng phiếu này khảo sát một tuyến giả định trong khuôn viên nhà bạn (chỉ quan sát, đo chiều dài, không đấu nối).
Bài 3 – Đo điện trở dây: Lấy một cuộn dây đồng 2,5 mm² dài đã biết (ví dụ 50 m), dây chưa nối vào nguồn. Chập hai ruột ở một đầu, đo điện trở vòng ở đầu kia bằng đồng hồ vạn năng (nhớ trừ điện trở que đo). So sánh với giá trị tính theo 2 × L × R.
Bài 4 – Kiểm tra aptomat: Với tuyến dây đồng 2,5 mm² dài 200 m, ước tính điện trở hai ruột dây và dòng chập ở cuối dây (bỏ qua điện trở nguồn). So sánh với ngưỡng cắt tức thời của aptomat B10 và C16. Rút ra nên chọn loại nào.
Bài 5 – Tư vấn khách: Viết một đoạn ngắn giải thích cho chủ nhà vì sao không nên dùng dây 2,5 mm² kéo ra nhà sau cách 150 m để chạy ấm đun và tủ lạnh, kèm hai phương án thay thế.
Kết luận
Kéo điện đi xa không chỉ là "nối dài thêm dây". Thợ cần đo chiều dài thật, liệt kê tải, tính sụt áp, chọn đúng loại và cỡ dây, chọn cách đi treo hay chôn phù hợp, đặt aptomat riêng có kiểm tra khả năng cắt khi chập ở cuối dây, có chống giật 30 mA, nối đất cho thiết bị ở đầu xa, đo kiểm trước khi lấp đất và sau khi đóng điện. Làm đúng từ đầu, đường dây sẽ chạy ổn định nhiều năm, khách không phải gọi lại vì đèn tối, máy bơm kêu ù hay dây nóng.






