Mở vòi không có nước, xuống chỗ đặt máy bơm thì thấy máy im lìm, hoặc kêu “ù ù” mà trục không quay, hoặc vừa bật là aptomat nhảy. Đây là ba kiểu cuộc gọi sửa bơm mà thợ điện dân dụng gặp rất thường xuyên. Nhiều người thay ngay tụ hoặc mang máy đi quấn lại, nhưng không ít trường hợp lỗi chỉ nằm ở aptomat, phao điện, rơ le áp lực hoặc bảo vệ nhiệt đang chờ nguội.
Bài này hướng dẫn kiểm tra phần điện của máy bơm nước một pha gia đình (bơm đẩy lên bồn mái, bơm tăng áp, bơm hút giếng hoặc bể ngầm) theo thứ tự: nguồn và aptomat → thiết bị điều khiển → kẹt cơ → tụ → bảo vệ nhiệt → điện trở cuộn dây → điện trở cách điện → chạy thử có đo dòng, và cách quyết định quấn lại hay thay bơm. Nếu máy chạy nhưng không lên nước, đó là phần thủy lực, xem bài máy bơm nước chạy nhưng không lên nước. Nếu bơm tăng áp tự bật tắt liên tục, xem bài máy bơm tăng áp chạy liên tục hoặc tự bật tắt.
An toàn trước hết: máy bơm luôn đặt cạnh nước, chỗ ẩm và chật. Trước khi mở hộp đấu dây, nắp rơ le áp lực hay hộp tụ: cắt aptomat cấp cho bơm, treo biển, đo lại bằng đồng hồ cho chắc đã hết điện, rồi xả tụ trước khi chạm vào cực tụ. Không bao giờ nối tắt aptomat, bảo vệ nhiệt hay bảo vệ chống cạn để “chạy thử”. Người mới vào nghề nên ôn lại 5 quy tắc an toàn trước khi chạm vào dây điện.
Hiểu nhanh mạch điện của một máy bơm một pha
Phần điện của đa số bơm một pha gia đình đi theo cùng một đường:
Nguồn và bảo vệ: aptomat (MCB) hoặc aptomat chống giật (RCBO/RCD) cấp riêng cho bơm.
Điều khiển: công tắc tay, công tắc hẹn giờ, phao điện ở bồn mái hoặc bể ngầm, rơ le áp lực hoặc bộ điều khiển điện tử trên bơm tăng áp.
Hộp đấu dây trên thân bơm: cầu đấu dây nguồn, tụ và các đầu cuộn dây.
Động cơ: có cuộn chạy (cuộn chính) và cuộn đề (cuộn phụ). Đa số bơm nhỏ dùng một tụ ngâm (tụ chạy) nối tiếp với cuộn đề, luôn nằm trong mạch khi máy chạy. Một số bơm lớn hơn có thêm tụ đề kèm công tắc ly tâm hoặc rơ le khởi động, chỉ đóng vào mạch lúc khởi động.
Bảo vệ quá nhiệt: nhiều động cơ có rơ le nhiệt gắn sát hoặc nằm trong cuộn dây, tự ngắt khi quá nóng và tự đóng lại khi nguội.
Riêng bơm chìm giếng khoan một pha, tụ và rơ le khởi động thường nằm trong hộp điều khiển trên mặt đất; dưới giếng chỉ có động cơ và cáp, nên phần lớn việc kiểm tra làm ở hộp điều khiển và đầu cáp.

Hình 1. Một hệ thống bơm nước gia đình điều khiển bằng rơ le áp lực (số đánh dấu của tác giả): (1) rơ le áp lực màu xám gắn trên bình, (2) đồng hồ áp suất, (3) máy bơm, (4) công tắc ở đầu dây, (5) bình chứa áp. Thợ điện cần lần theo đường điện từ aptomat qua công tắc, rơ le áp lực tới máy bơm. (Ảnh: InterCity(IC), Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Từ sơ đồ này có thể khoanh vùng: máy im lặng hoàn toàn thường là mất điện trước động cơ hoặc bảo vệ nhiệt đang mở; máy kêu ù không quay là cuộn dây đã có điện nhưng không khởi động được (tụ, cuộn đề, kẹt cơ, điện áp thấp); nhảy aptomat là có dòng quá lớn hoặc rò điện.
Bảng tra nhanh: triệu chứng, nguyên nhân và cách kiểm tra
Triệu chứng | Nguyên nhân hay gặp | Cách kiểm tra |
|---|---|---|
Im lặng, không tiếng động | Mất nguồn, aptomat đã nhảy, phao hoặc rơ le áp lực đang ngắt, timer ngoài giờ chạy, bảo vệ nhiệt đang mở, đứt dây, tiếp điểm cháy | Đo điện áp từ aptomat tới cầu đấu bơm; xem trạng thái phao, rơ le áp lực, timer; sờ vỏ động cơ (đã cắt điện) xem có nóng |
Kêu ù, không quay hoặc quay rất chậm | Tụ hỏng hoặc giảm điện dung, đứt cuộn đề, công tắc ly tâm không đóng, kẹt cánh bơm hoặc bạc đạn, điện áp quá thấp | Cắt điện sau vài giây; quay thử trục khi đã cắt điện; xả tụ, đo điện dung; đo cuộn đề; đo điện áp lúc khởi động |
Nhảy aptomat ngay khi bật | Chập dây nguồn hoặc hộp đấu, chập cuộn dây, tụ chập | Đo điện trở cuộn dây, xem hộp đấu, đo cách điện; không đóng lại nhiều lần |
Kêu ù vài giây rồi nhảy aptomat | Rô-to kẹt hoặc tụ hỏng nên dòng khởi động lớn kéo dài | Kiểm tra kẹt cơ và tụ trước; đo dòng bằng ampe kìm khi đóng thử ngắn |
Nhảy aptomat chống giật | Rò điện ra vỏ: nước vào hộp đấu, cáp bơm chìm hở, cuộn dây ẩm | Đo điện trở cách điện từng phần: dây, hộp đấu, cuộn dây, cáp |
Chạy một lúc thì tắt, lát sau tự chạy lại | Bảo vệ nhiệt tác động: điện áp thấp, tụ yếu, chạy khô, kẹt nhẹ, chỗ đặt bí nóng | Đo điện áp và dòng khi chạy, so với nhãn; xem nước có vào bơm không |
Bảng chỉ để khoanh vùng (tham khảo). Thông số đúng của từng máy luôn lấy theo nhãn máy và tài liệu nhà sản xuất.
Quy trình kiểm tra phần điện theo thứ tự
Phần dễ và rẻ kiểm tra trước, phần phải tháo máy làm sau. Ghi lại từng kết quả đo để giải thích cho chủ nhà và so sánh lần sau.
Bước 1: Hỏi chủ nhà và đọc nhãn máy
Hỏi: hỏng từ lúc nào, trước đó có mất điện, sấm sét, cúp nước, bể cạn hay ngập không, máy có nóng hoặc kêu lạ không. Rồi đọc nhãn máy: điện áp, công suất, dòng định mức (A), trị số tụ (µF) và điện áp tụ. Chụp ảnh nhãn ngay vì nhãn máy cũ dễ bong, mờ. Các bước sau đều so với những con số này.
Bước 2: Kiểm tra nguồn và aptomat
Aptomat đang bật hay đã nhảy? Là aptomat thường hay chống giật? Nhảy do rò điện hay quá dòng cho hướng kiểm tra rất khác nhau.
Đo điện áp ở đầu ra aptomat, rồi ở cầu đấu gần bơm nếu dây đi xa (cách đo an toàn xem bài dùng đồng hồ vạn năng cho thợ điện). Điện áp lúc không tải bình thường nhưng tụt mạnh khi bơm khởi động thì nghi mối nối lỏng, dây nhỏ hoặc quá dài.
Aptomat nhảy thì đóng lại tối đa một lần để quan sát. Nhảy tiếp thì dừng, chuyển sang đo cuộn dây và cách điện; đóng đi đóng lại có thể làm cháy hẳn cuộn dây. Quy trình chung xem bài aptomat hay nhảy và aptomat chống giật nhảy liên tục.
Không thay aptomat to hơn để “hết nhảy”. Aptomat phải phù hợp với tiết diện dây và dòng của bơm; dòng khởi động động cơ lớn hơn dòng định mức nhiều lần trong thời gian ngắn, nên chọn loại và đặc tính aptomat cho mạch bơm cần tính toán.
Bước 3: Kiểm tra thiết bị điều khiển: hẹn giờ, phao điện, rơ le áp lực
Rất nhiều ca “bơm hỏng” thực ra là bơm không được lệnh chạy.
Công tắc hẹn giờ: xem chế độ (tự động, luôn bật, luôn tắt) và giờ sau khi mất điện. Cách đấu, cài timer có ở bài cách đấu công tắc hẹn giờ.
Phao điện: phao bồn mái ngắt khi bồn đầy; phao bể ngầm ngắt khi bể cạn để chống chạy khô. Bồn đầy hoặc bể cạn mà máy không chạy là đúng. Phao kẹt, dây phao đứt, tiếp điểm hỏng thì thay (xem bài kiểm tra và thay phao điện).
Rơ le áp lực: đóng tiếp điểm khi áp đường ống xuống thấp, mở khi áp đủ. Lỗi phía điện hay gặp là tiếp điểm rỗ, cháy đen làm điện không qua hoặc chập chờn; lỗi phía nước là lỗ dẫn áp nghẹt cặn nên rơ le không đóng.
Bộ điều khiển điện tử trên bơm tăng áp: nhiều loại có chức năng chống chạy khô, ngắt bơm và báo đèn khi không thấy nước chảy qua. Đó là bảo vệ làm đúng việc; cần tìm vì sao không có nước, không nối tắt bộ điều khiển.

Hình 2. Rơ le áp lực đã tháo nắp, gắn trên đường ống cạnh bình áp: phía trên là các đai ốc chỉnh lò xo áp suất, giữa là hàng cầu đấu bắt các dây xanh dương, đỏ, đen, cáp xám đi vào từ phía dưới. Chỉ tháo nắp và chạm vào cầu đấu khi đã cắt điện và đo lại hết điện. (Ảnh: Andrewa, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, ảnh đã được cắt khung)
Kiểm tra rơ le áp lực an toàn: cắt điện, xả áp đường ống, tháo nắp, xem tiếp điểm có rỗ cháy, chân dây có cháy không. Khi đã xả hết áp, tiếp điểm của rơ le thông thường phải đóng: đo thông mạch qua từng cặp tiếp điểm (riêng loại có cần gạt ngắt khi áp quá thấp thì xem hướng dẫn của nhà sản xuất, vì loại này có thể giữ tiếp điểm mở khi mất áp). Chỉ đo điện áp vào ra khi đang có điện nếu bạn đã thành thạo đo trên phần mang điện, và đậy nắp ngay sau khi đo. Không dùng tua vít đè tiếp điểm hay dây câu tắt để thử máy. Tiếp điểm đã rỗ thì thay rơ le.
Bước 4: Loại trừ kẹt cơ trước khi nghi tụ và cuộn dây
Máy nghỉ lâu, nước nhiều cặn hoặc bạc đạn khô có thể làm cánh bơm hoặc trục bị kẹt: động cơ có điện, kêu ù nhưng không quay, y hệt hỏng tụ.
Cắt điện, tháo nắp chụp quạt gió ở đuôi động cơ, xoay thử cánh quạt hoặc trục. Trục phải quay trơn, không kẹt, không rít.
Trục kẹt cứng hoặc nặng bất thường là lỗi cơ khí (cặn, bạc đạn, phốt, cánh bơm), cần tháo vệ sinh hoặc thay bạc đạn. Cứ đóng điện vào động cơ bị kẹt chỉ làm cháy cuộn dây.
Không dùng tay hay que “mồi” cho trục quay khi đang có điện: nguy hiểm và chỉ che giấu lỗi tụ hoặc cuộn đề.
Bước 5: Kiểm tra tụ: xả tụ, quan sát, đo điện dung
Tụ hỏng là nguyên nhân rất phổ biến của “kêu ù không quay”, nhất là máy dùng lâu hoặc đặt nơi nóng. Cách đấu tụ (dây chung, chạy, đề) đã có ở bài cách đấu tụ quạt và tụ máy bơm một pha; ở đây chỉ nói cách kiểm tra.
Cắt điện và xả tụ. Tụ có thể còn giữ điện sau khi cắt nguồn. Nối hai cực tụ qua một điện trở (ví dụ vài kΩ đến vài chục kΩ, công suất vài W, tham khảo) gắn trên que có cán cách điện, giữ vài giây, rồi đo lại bằng đồng hồ cho chắc điện áp giữa hai cực đã gần 0 V. Không chập hai cực bằng tua vít: tia lửa làm rỗ cực, hỏng tụ và dễ gây tai nạn.
Quan sát: vỏ phồng, nứt, chảy dầu, mùi khét, cực hoặc chân dây cháy thì thay tụ.
Đo điện dung: tháo ít nhất một dây khỏi tụ, đo bằng đồng hồ có thang điện dung (µF) hoặc máy đo tụ. So với trị số và sai số in trên vỏ (nhiều tụ ghi ví dụ ±5%); thấp hơn rõ rệt thì thay. Đồng hồ không có thang điện dung chỉ phát hiện được tụ chập hẳn.
Chọn tụ thay: trị số µF đúng với nhãn máy hoặc tụ gốc, điện áp định mức bằng hoặc cao hơn tụ cũ, và là tụ dùng cho động cơ xoay chiều. Không dùng tụ hóa loại một chiều, không “tăng µF cho máy khỏe”: sai trị số làm động cơ nóng, ồn, nhanh cháy cuộn đề.

Hình 3. Một động cơ cảm ứng một pha cỡ nhỏ (tháo từ một thiết bị cũ) đặt cạnh tụ chạy của nó. Nhãn động cơ ghi 220V 50/60Hz, 0,38/0,28A, 3µF và dòng chữ “THERMALLY PROTECTED” (có bảo vệ nhiệt); vỏ tụ ghi 3µF 370VAC. Trị số µF của tụ phải khớp với nhãn động cơ, đó cũng là nguyên tắc khi thay tụ máy bơm. Ảnh đã làm mờ logo hãng. (Ảnh: Mister rf, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Máy có tụ đề (thường vỏ nhựa đen, trị số lớn) kèm công tắc ly tâm hoặc rơ le khởi động: nếu tụ đề tốt mà máy vẫn kêu ù, kiểm tra công tắc ly tâm (tiếp điểm phải đóng khi máy đứng yên) hoặc rơ le khởi động. Nếu công tắc ly tâm kẹt ở trạng thái đóng, tụ đề nằm trong mạch quá lâu sẽ nóng phồng và hỏng nhanh.
Bước 6: Bảo vệ nhiệt: đợi nguội trước khi kết luận
Bảo vệ nhiệt trong động cơ mở mạch khi cuộn dây quá nóng, máy dừng hẳn; khi nguội nó tự đóng lại. Triệu chứng điển hình: “chạy một lúc thì tắt, để một lúc lại chạy”, hoặc “máy im lặng nhưng vỏ rất nóng”.
Sờ vỏ động cơ bằng mu bàn tay khi đã cắt điện. Vỏ nóng thì đợi máy nguội hẳn, có thể mất vài chục phút tùy máy và thời tiết (tham khảo), rồi mới đo hoặc thử lại. Đo khi còn nóng dễ thấy hở mạch và kết luận nhầm là đứt cuộn dây.
Bảo vệ nhiệt tác động là hậu quả, không phải nguyên nhân gốc. Phải tìm vì sao máy nóng: điện áp thấp, tụ yếu, chạy khô, kẹt nhẹ, bạc đạn nặng, chỗ đặt bí, hoặc bơm phải chạy quá lâu vì rò nước.
Máy nguội hẳn mà mạch vẫn hở ở bảo vệ nhiệt (loại có đầu dây ra hoặc gắn ở hộp đấu) thì bảo vệ nhiệt có thể đã hỏng; thay đúng loại theo nhà sản xuất. Không bao giờ nối tắt bảo vệ nhiệt: máy chạy thêm vài hôm rồi cháy cuộn dây, thậm chí gây cháy.
Bước 7: Đo điện trở cuộn dây bằng đồng hồ vạn năng
Chỉ làm khi đã cắt điện, đã xả tụ, đã tháo dây nguồn và tháo tụ khỏi các đầu cuộn dây, để đồng hồ chỉ đo đúng cuộn dây.
Động cơ một pha dùng tụ thường có ba đầu ra: C (chung), R (cuộn chạy), S (cuộn đề). Để thang Ω, chập hai que để biết điện trở que đo, rồi đo:
C–R: điện trở cuộn chạy.
C–S: điện trở cuộn đề, thường lớn hơn cuộn chạy.
R–S: xấp xỉ tổng hai giá trị trên. Chưa rõ đầu dây thì cặp có điện trở lớn nhất là R–S, đầu còn lại là C.
Với bơm gia đình cỡ nhỏ, điện trở cuộn dây thường từ vài ôm đến vài chục ôm (tham khảo; máy càng lớn điện trở càng nhỏ). Không có “con số chuẩn” chung, hãy so với tài liệu nhà sản xuất hoặc máy cùng mã còn tốt.
Vô cực ở một cuộn: đứt cuộn, đứt dây ra hoặc bảo vệ nhiệt đang mở (đợi nguội như bước 6).
Gần 0 Ω hoặc thấp bất thường so với máy cùng loại: nghi chập vòng hoặc chập giữa hai cuộn. Chập vòng nhẹ có khi đồng hồ không thấy rõ, nhưng máy nóng nhanh, kêu ù, nhảy aptomat.
Ba giá trị hợp lý, quan hệ cộng đúng: cuộn dây còn thông mạch tốt, chuyển sang đo cách điện.

Hình 4. Một đồng hồ vạn năng số cơ bản với que đo đỏ, đen cắm vào ổ VΩmA và COM. Núm xoay có các thang điện áp, dòng điện và điện trở (Ω); loại này không có thang đo điện dung. Đo điện trở cuộn dây chỉ thực hiện khi máy đã cắt điện, xả tụ và tháo tụ. Ảnh đã làm mờ tên hãng. (Ảnh: K.Venkataramana, Wikimedia Commons, CC0)
Bước 8: Đo điện trở cách điện bằng megohmmet
Aptomat chống giật nhảy hoặc chạm vỏ máy thấy tê tay là dấu hiệu cách điện kém. Đồng hồ vạn năng thang MΩ chỉ phát hiện chạm vỏ rõ ràng; muốn đánh giá đúng phải dùng máy đo điện trở cách điện (megohmmet).
Cắt điện, xả tụ, tháo tụ, bộ điều khiển điện tử, rơ le khởi động, đèn báo khỏi mạch. Điện áp thử có thể làm hỏng linh kiện điện tử, còn tụ sẽ bị nạp điện và làm sai kết quả.
Nối chung C, R, S, đo giữa chúng và vỏ động cơ (cọc tiếp địa của bơm). Với thiết bị 220–230 V, điện áp thử thường chọn 500 V một chiều (tham khảo; theo hướng dẫn của máy đo và nhà sản xuất).
Bơm chìm: đo cả cáp lẫn động cơ từ đầu cáp trên miệng giếng; kết quả kém thì tách riêng cáp và mối nối ngầm để khoanh vùng.
Đọc theo tài liệu nhà sản xuất. Nhiều tài liệu coi khoảng 1 MΩ là mức tối thiểu cho thiết bị hạ áp (tham khảo); máy còn tốt thường cao hơn nhiều. Máy vừa bị ngập, ẩm cho kết quả thấp có thể được sấy khô ở cơ sở sửa chữa rồi đo lại; kết quả gần 0 là chạm vỏ.
Đo xong, để máy đo tự xả hoặc xả cuộn dây theo hướng dẫn trước khi chạm vào đầu dây. Chưa được hướng dẫn dùng megohmmet thì làm cùng thợ có kinh nghiệm.
Bước 9: Chạy thử có kiểm soát và đo dòng bằng ampe kìm
Đấu lại đầy đủ, bắt dây tiếp địa vào vỏ bơm, đậy nắp hộp đấu, mồi nước đúng loại bơm (không cho chạy khô).
Kẹp ampe kìm vào một dây cấp cho bơm rồi đóng điện. Máy kêu ù mà không quay thì cắt điện trong vòng vài giây: rô-to đứng yên thì dòng rất lớn, cuộn dây nóng lên rất nhanh.
Khi máy chạy ổn định, so dòng đo được với dòng định mức trên nhãn. Cao rõ rệt thì nghi điện áp thấp, kẹt nhẹ, tụ sai trị số hoặc cuộn dây đã yếu; đo thêm điện áp tại cầu đấu khi đang chạy.
Theo dõi vài chu kỳ bật tắt (với bơm có rơ le áp lực) trước khi bàn giao.
Khi nào quấn lại cuộn dây, khi nào nên thay bơm
Cuộn dây coi là hỏng khi: một cuộn đứt mà không phải do bảo vệ nhiệt, chập vòng rõ, cách điện chạm vỏ không phục hồi sau khi sấy, hoặc mở máy thấy dây đồng đen sạm, mùi khét, men bong.

Hình 5. Cận cảnh đầu cuộn dây stato của một động cơ: dây đồng tráng men buộc bằng băng vải, giấy cách điện lót trong rãnh. Theo mô tả của tác giả, đây là cuộn dây bị hư hại do quá nhiệt; một số bó dây đã sẫm màu. Mở động cơ bơm thấy dây đồng sạm đen, men cháy hoặc có mùi khét thì phải quấn lại hoặc thay máy. (Ảnh: K.kudelina, Wikimedia Commons, CC BY 4.0)
Quấn lại hợp lý khi bơm công suất khá, thân và cánh bơm còn tốt, loại chất lượng hoặc khó mua thay thế (như bơm giếng khoan). Mang tới cơ sở quấn động cơ uy tín, yêu cầu quấn đúng số vòng và cỡ dây gốc, thay luôn bạc đạn, phốt, kiểm tra lại tụ; nhận máy về thì đo lại điện trở cuộn dây và cách điện.
Thay bơm mới hợp lý khi bơm nhỏ, chi phí quấn gần bằng máy mới; vỏ, trục, cánh bơm đã mòn rỉ; máy đã quấn nhiều lần; hoặc bơm chìm vào nước do phốt hỏng lặp lại. Chọn bơm mới có thông số phù hợp với nhu cầu nước, dây dẫn và aptomat hiện có.
Dù chọn cách nào, phải xử lý nguyên nhân làm cháy cuộn dây (điện áp thấp, chạy khô, kẹt cơ, tụ sai, bảo vệ nhiệt bị nối tắt, nước vào động cơ), nếu không máy mới cũng sẽ cháy tiếp.
Tình huống thực tế
Tình huống 1 – Bơm đẩy lên mái im lặng: Aptomat vẫn bật, có điện tới công tắc nhưng không có điện ra bơm. Lên mái thấy bồn đầy, phao điện ngắt là đúng, vì cả nhà đi vắng không dùng nước. Không có lỗi; thợ hướng dẫn chủ nhà kiểm tra phao trước khi gọi thợ. Bài học: kiểm tra điều kiện điều khiển trước khi tháo máy.
Tình huống 2 – Bơm hút bể ngầm kêu ù không quay: Cắt điện, quay trục thấy trơn. Xả tụ qua điện trở rồi đo: tụ ghi 20 µF (ví dụ) nhưng chỉ đo được khoảng một nửa. Thay tụ cùng trị số µF, điện áp định mức bằng tụ cũ; máy khởi động ngay, dòng khi chạy thấp hơn dòng trên nhãn. Ghi vào phiếu: ngày thay, trị số tụ, dòng đo được.
Tình huống 3 – Bơm tăng áp làm nhảy aptomat chống giật: RCBO nhảy mỗi lần bơm khởi động. Mở hộp đấu thấy đọng nước, cầu đấu gỉ xanh do ống phía trên rỉ nhỏ giọt. Lau khô, tháo tụ, đo cách điện cuộn dây: bình thường. Lỗi ở hộp đấu: thay cầu đấu, làm kín gioăng, báo thợ nước xử lý chỗ rỉ, đo lại rồi mới đóng điện. Nếu bỏ aptomat chống giật để “chạy tạm”, vỏ bơm có thể mang điện ngay cạnh vũng nước.
Danh sách an toàn khi sửa máy bơm
Cắt điện, treo biển, đo kiểm tra hết điện trước khi chạm vào dây, cầu đấu, tụ; thử đồng hồ trên một nguồn đang có điện trước và sau khi đo để chắc đồng hồ không hỏng.
Xả tụ qua điện trở và đo lại điện áp tụ trước khi chạm; không chập tụ bằng tua vít.
Đứng chỗ khô, dùng thảm hoặc ủng cách điện nếu sàn ướt; xả áp đường ống trước khi tháo rơ le áp lực.
Không nối tắt aptomat, RCD/RCBO, bảo vệ nhiệt, rơ le áp lực, phao hay chống chạy khô.
Mạch bơm nên có chống dòng rò (thường dùng loại 30 mA cho thiết bị gần nước) và vỏ bơm phải được tiếp địa; mỗi lần tháo lắp kiểm tra dây tiếp địa đã bắt lại chặt.
Kêu ù không quay thì cắt điện ngay trong vài giây; không thử bơm khi chưa mồi nước.
Đậy kín hộp đấu, rơ le, tụ sau khi sửa; cáp vào hộp phải có đệm kín nước; bơm ngoài trời cần mái che.
Bơm chìm: không kéo bơm bằng cáp điện; mối nối cáp ngầm dùng bộ nối kín nước chuyên dụng.
Không chắc chắn thì dừng lại hỏi người có kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Máy bơm kêu ù không quay có phải luôn do tụ hỏng không?
Không. Kẹt cánh bơm hoặc bạc đạn, đứt cuộn đề, công tắc ly tâm không đóng và điện áp quá thấp đều cho triệu chứng giống hệt. Quay thử trục khi đã cắt điện và đo điện áp trước khi thay tụ.
Thay tụ có được chọn trị số µF lớn hơn cho máy khỏe hơn không?
Không. Trị số µF phải đúng với nhãn máy hoặc tụ gốc; lớn hay nhỏ hơn đều làm máy nóng và dễ cháy cuộn đề. Riêng điện áp định mức của tụ được phép bằng hoặc cao hơn tụ cũ.
Đo cuộn dây thấy vô cực, có phải máy đã cháy?
Chưa chắc. Máy vừa chạy, vỏ còn nóng thì có thể bảo vệ nhiệt đang mở; đợi nguội rồi đo lại. Vẫn hở thì kiểm tra dây ra, mối nối ở hộp đấu trước khi kết luận đứt cuộn bên trong.
Vì sao máy bơm chạy một lúc lại tắt, lát sau tự chạy?
Thường là bảo vệ nhiệt tác động do động cơ quá nóng (điện áp thấp, tụ yếu, chạy khô, kẹt nhẹ, chỗ đặt bí). Với bơm tăng áp cũng có thể là chức năng chống chạy khô hoặc rơ le áp lực đóng cắt theo áp. Đo dòng, điện áp và kiểm tra nguồn nước để phân biệt.
Dùng đồng hồ vạn năng thang MΩ thay megohmmet được không?
Chỉ để phát hiện chạm vỏ rõ ràng. Đồng hồ vạn năng đo với điện áp rất thấp, cách điện ẩm hoặc lão hóa vẫn có thể cho kết quả cao nhưng rò khi làm việc ở điện lưới.
Bơm hay nhảy aptomat, có nên thay aptomat to hơn?
Không nên tự ý. Aptomat phải phù hợp với dây dẫn và dòng của bơm. Bơm khỏe mà aptomat vẫn nhảy lúc khởi động thì cần người có chuyên môn xem lại loại, đặc tính cắt của aptomat và tiết diện dây.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Đọc nhãn máy: Chụp nhãn một máy bơm, ghi điện áp, công suất, dòng định mức, trị số và điện áp tụ; so với tụ đang lắp trên máy.
Bài 2 – Đo cuộn dây: Với một động cơ bơm hoặc quạt một pha đã tách nguồn (người hướng dẫn chuẩn bị), xả tụ, tháo tụ, đo ba cặp đầu dây, xác định C, R, S và kiểm tra quan hệ R–S ≈ C–R + C–S.
Bài 3 – Vẽ sơ đồ điều khiển: Vẽ đường điện của một hệ bơm thực tế từ aptomat qua timer, phao hoặc rơ le áp lực tới bơm; đánh dấu các điểm đo điện áp để khoanh vùng.
Bài 4 – Viết phiếu báo cáo: Từ tình huống 2 hoặc 3, viết phiếu ngắn: triệu chứng, các bước đã kiểm tra, kết quả đo, nguyên nhân, việc đã làm và khuyến nghị.
Kết luận
Sửa máy bơm không chạy là bài tập tốt để rèn tư duy khoanh vùng: nguồn và aptomat → điều khiển → kẹt cơ → tụ → bảo vệ nhiệt → cuộn dây → cách điện → chạy thử có đo dòng. Đi đúng thứ tự giúp không thay nhầm linh kiện, không đem máy đi quấn oan. Và luôn nhớ: cắt điện, xả tụ, đo lại trước khi chạm; không bao giờ bỏ qua thiết bị bảo vệ ở một thiết bị luôn đặt cạnh nước.






