"Máy vẫn chạy ù ù, sờ vào thấy rung, mà mở vòi trên bồn mái không có giọt nào." Đây là cuộc gọi thợ nước nhận rất nhiều vào mùa khô, nhất là ở nhà dùng bơm hút từ bể ngầm lên bồn mái hoặc bơm hút giếng khoan nông, giếng đào.
Phần lớn các ca này không do động cơ hỏng mà do phía hút: bể, giếng cạn; mất nước mồi; rọ hút, van một chiều (lupe) kẹt hoặc hở; ống hút lọt khí; bơm đặt quá cao so với mặt nước. Ít hơn là cánh bơm kẹt rác, mòn, hoặc động cơ quay chậm vì tụ yếu. Bài này hướng dẫn kiểm tra theo trình tự từ dễ đến khó.
Bài chỉ bàn trường hợp bơm chạy mà không lên nước. Bơm tăng áp tự bật tắt liên tục, xem bài Máy bơm tăng áp chạy liên tục hoặc tự bật tắt liên tục; lắp mới bơm và bồn mái, xem Lắp máy bơm, bồn nước mái và bình nóng lạnh cho nhà phố.
Học nghề thợ nước bài bản? Xem lộ trình thợ nước dân dụng từ đồ nghề, đường ống tới lắp máy bơm, và dùng công cụ chọn bơm và ống để tính đúng trước khi thay bơm cho khách.
Hiểu nhanh: vì sao bơm quay mà không hút được nước?
Bơm nước gia đình đặt trên mặt đất phần lớn là bơm ly tâm: cánh bơm quay, văng nước ra, tạo vùng áp thấp ở cửa hút. Chính áp suất khí quyển đè lên mặt nước trong bể, giếng đẩy nước lên ống hút. Từ đó có ba điều cần nhớ:
Cánh bơm quay trong không khí thì gần như không hút được. Thân bơm và ống hút phải có nước (nước mồi).
Một lỗ hở nhỏ ở phía hút cũng đủ làm bơm mất khả năng hút. Phía hút có áp thấp hơn bên ngoài nên chỗ hở hút không khí vào chứ không nhỏ giọt ra, rất khó thấy bằng mắt.
Chiều cao hút có giới hạn. Về lý thuyết, áp suất khí quyển ở mực nước biển chỉ đỡ được cột nước khoảng 10 m (tham khảo); thực tế phải trừ tổn thất trong ống, cút, rọ hút và giới hạn của bơm nên thấp hơn đáng kể. Con số cho từng máy phải xem nhãn máy và sách hướng dẫn (mục "chiều cao hút" hoặc "hút sâu").
Bơm không tự mồi bắt buộc có rọ hút kèm van một chiều ở đầu ống hút để giữ nước trong ống, và phải đổ đầy thân bơm lẫn ống hút. Bơm tự mồi giữ lại nước trong thân bơm nên sau lần mồi đầu có thể tự hút hết khí trong ống hút, nhưng "tự mồi" không có nghĩa là chạy khô được.
Bước 0. Ngắt điện và quan sát trước khi động tay
Tắt aptomat cấp cho máy bơm và rút phích (nếu có). Không chỉ tắt công tắc hay phao điện, vì phao có thể đóng lại bất cứ lúc nào.
Nhìn quanh: sàn có đọng nước không, dây điện, hộp nối có bị ngâm, nứt không. Có dấu hiệu chạm điện thì dừng, gọi thợ điện.
Nếu thân bơm nóng rực, máy đã chạy khô khá lâu; nước còn trong buồng bơm có thể rất nóng. Để nguội rồi mới mở nút mồi, đứng lệch, không cúi mặt sát nút.
Hỏi chủ nhà: hỏng đột ngột hay yếu dần? Có ai vừa sửa ống, vệ sinh bể? Nước máy mất bao lâu? Câu trả lời thường chỉ thẳng ra nguyên nhân.
Bài này nói về bơm có quay (nghe động cơ chạy đều, quạt đuôi quay). Nếu bơm chỉ kêu ù, rung mà không quay, thường là cánh bơm kẹt cứng hoặc tụ, cuộn dây có vấn đề: tắt ngay, không cấp điện thử nhiều lần, nhờ thợ điện. Nguyên lý tụ có thể tham khảo bài Quạt điện không quay, quay yếu hoặc kêu ù.
Bước 1. Bể, giếng có đủ nước không?
Bể ngầm: mở nắp, đứng trên miệng bể, soi đèn từ trên xuống, không trèo xuống. Rọ hút phải ngập hẳn dưới mặt nước; mặt nước chỉ còn sát rọ thì bơm hút cả không khí, tạo xoáy, nước lên ngắt quãng rồi mất. Bể cạn vì nước máy không về, van phao bể hỏng: xử lý nguồn cấp trước. Bể cạn mà bơm vẫn chạy nghĩa là phao điện chống cạn lắp sai hoặc hỏng, xem bài Bồn nước mái bị tràn hoặc không lên nước: kiểm tra phao cơ, phao điện.
Giếng khoan nông, giếng đào: mực nước khi giếng nghỉ khác với khi đang bơm. Giếng yếu thì bơm vài phút mặt nước đã tụt quá rọ hút hoặc quá chiều cao hút của bơm. Dấu hiệu: mới bật có nước, sau đó yếu dần, có bọt rồi mất; nghỉ một lúc bật lại thì lại có nước một chút. Đo bằng dây buộc vật nặng thả từ miệng giếng, đánh dấu mặt nước lúc nghỉ và lúc đang bơm.
Nguồn nước không đủ thì sửa bơm cũng vô ích: chờ nguồn cấp, hạ rọ hút nếu còn độ sâu, hoặc tư vấn chủ nhà đổi loại bơm phù hợp (bơm hút sâu, bơm chìm) với sự khảo sát của người chuyên lắp bơm giếng.

Hình 1. Máy bơm thân đỏ cam hút nước ngầm ở Đông Hòa, Phú Yên: ống hút nhựa xám đi thẳng từ dưới đất lên cửa hút, các mối nối được quấn thêm cao su đen; chỉ cần một mối nối phía hút hở là bơm hút khí và mất nước. (Ảnh: Nghiem DangVi, Wikimedia Commons, CC BY 3.0, ảnh đã cắt khung)
Bước 2. Mồi nước đúng cách
Ngắt điện. Không đổ nước mồi khi bơm đang có điện.
Mở nút mồi (thường ở trên thân bơm, gần cửa đẩy), lau sạch quanh nút.
Mở một vòi hoặc van phía đẩy (nếu có) để khí có chỗ thoát.
Đổ nước sạch từ từ đến khi đầy tràn, không còn bọt khí. Với bơm không tự mồi, nước phải lấp cả ống hút; đổ mãi mà nước cứ tụt là van đầu hút hở hoặc ống hút thủng (sang Bước 3, 4).
Kiểm tra gioăng nút mồi, vặn chặt tay. Nút mồi thiếu gioăng cũng là chỗ hút khí.
Lau khô tay và vùng quanh bơm, đứng chỗ khô, đóng điện, quan sát.
Quá thời gian nhà sản xuất cho phép mà chưa lên nước thì tắt máy, chờ nguội, kiểm tra rồi mới mồi lại. Mồi hai lần không được thì đi tìm chỗ hở, đừng mồi tiếp.
Đọc kết quả:
Mồi xong chạy bình thường nhiều ngày: nguyên nhân là lần mất nước trước (bể cạn, cắt nước, tháo ống).
Qua đêm lại mất nước mồi: van một chiều đầu hút hở hoặc ống hút lọt khí nhỏ.
Không lên chút nào, hoặc lên vài giây rồi mất: rò khí lớn, rọ tắc, bơm đặt quá cao hoặc mặt nước tụt dưới rọ.
Lưu ý: không chạy khô để "thử xem có lên không". Phớt cơ khí trên trục bơm được làm mát bằng chính nước trong bơm; chạy khô, mặt phớt nóng lên rất nhanh, có thể cháy, nứt, sau đó rỉ nước ở cổ trục. Không có con số "chạy khô bao lâu là an toàn"; không lên nước là tắt.
Bước 3. Kiểm tra rọ hút và van một chiều (lupe)
Rọ hút vừa có lưới chắn rác, vừa có van một chiều cho nước đi lên và giữ nước khi tắt bơm. Hỏng theo hai kiểu ngược nhau:
Lưới tắc, van kẹt đóng (rêu, bùn, túi nilon, cặn; rọ nằm sát đáy hút bùn): bơm quay, không lên hoặc rất yếu, có thể kêu lạo xạo.
Van kẹt mở, đóng không kín (rác kẹt mặt van, lò xo gãy, đĩa cao su chai): chạy được nhưng sau mỗi lần tắt lại mất nước mồi.
Cách kiểm tra:
Ngắt điện. Tháo rắc co ở cửa hút (nếu có) để khỏi kéo cả bơm.
Kéo ống hút lên từ trên miệng bể, giếng bằng tay, dây, móc, có người phụ. Không trèo xuống.
Rửa lưới, gỡ rác ở cửa van. Ấn thử đĩa van: phải mở nhẹ, buông tay tự đóng.
Thử kín: dựng ống hút thẳng, rọ ở dưới, đổ đầy nước từ trên. Nước phải đứng yên; rỉ ở rọ hoặc tụt dần là van không kín.
Van rách, gãy lò xo, nứt thân thì thay rọ hút cùng cỡ ống hút.
Khi thả lại, để rọ ngập dưới mặt nước thấp nhất và cách đáy để không hút cặn (khoảng cách xem hướng dẫn của bơm, rọ hút); treo cố định cho rọ không nằm vật trên đáy. Bể nhiều cặn thì đề xuất vệ sinh, súc rửa bể ngầm.

Hình 2. Đầu ống hút mềm lõi gân màu xanh gắn giỏ lưới lọc, treo bằng dây đỏ và ngập hẳn trong nước. Ảnh chụp thiết bị hút nước của lực lượng cứu hỏa nhưng nguyên lý giống rọ hút bơm gia đình: rọ phải ngập, có lưới chắn rác, không vùi trong bùn đáy. (Ảnh: Stefan-Xp, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Đừng quên phía đẩy
Van một chiều trên ống đẩy lắp ngược chiều mũi tên hoặc kẹt đóng, van khóa phía đẩy bị ai lỡ khóa, lõi lọc tắc: bơm vẫn chạy, ống đẩy cứng, nước không đi. Kiểm tra mấy chỗ này mất vài phút, nên làm sớm.

Hình 3. Van một chiều lò xo bằng đồng, trên thân khắc mũi tên chỉ chiều nước chảy. Mũi tên phải chỉ theo chiều nước đi: từ nguồn về bơm ở phía hút, từ bơm lên bồn ở phía đẩy. (Ảnh: SilverBullet X, Wikimedia Commons, CC0)
Bước 4. Tìm chỗ rò khí trên ống hút
Rọ hút tốt mà bơm vẫn mất nước hoặc lên yếu, có bọt, thì nghi ống hút lọt khí. Chỗ hay hở:
Mối ren ở cửa hút của bơm (cao su non thiếu, ren nhựa nứt do siết quá tay). Cách làm kín ren xem bài Quấn cao su non cho mối ren ống nước đúng cách.
Rắc co thiếu, chai gioăng; mối dán ống nhựa dán vội; gioăng nút mồi.
Ống đi ngầm nứt do xe đè, rễ cây; ống kẽm cũ mục thủng.
Ống mềm loại thường (không có lõi chịu hút) bẹp lại khi bơm chạy.
Cách tìm:
Thử bọt: khi bơm chạy, quét nước xà phòng đặc hoặc bọt cạo râu lên từng mối phía hút (không để tay ướt, nước chạm phần điện). Chỗ hở sẽ hút lõm bọt vào hoặc tiếng bơm thay đổi.
Bịt tạm để khoanh vùng: tắt máy, quấn màng bọc thực phẩm, băng keo quanh mối nghi ngờ, mồi lại, chạy thử. Lên nước tốt hơn hẳn là đã tìm ra chỗ; sau đó phải làm lại mối nối đúng cách, không để băng keo làm sửa lâu dài.
Sau khi tắt bơm, mối nối phía hút nào rỉ giọt cũng là manh mối.
Đường đi ống hút cũng quan trọng: ống nên dốc lên đều về phía bơm; đoạn gù lên sẽ giữ túi khí. Ống hút không nên nhỏ hơn cửa hút, tránh quá dài, nhiều cút vuông. Van khóa trên ống hút phải mở hết. Khí bị cuốn vào nước còn làm vòi trên nhà phì hơi, xem bài Vòi nước phì hơi, nước chảy ngắt quãng do khí trong đường ống.
Bước 5. Bơm đặt quá cao, bồn quá cao?
Chiều cao hút: đo thẳng đứng từ mặt nước thấp nhất khi đang bơm đến cửa hút, so với nhãn máy. Con số trên nhãn là điều kiện tốt; ống dài, nhiều cút thì thực tế thấp hơn. Sát hoặc vượt mức thì bơm lên yếu, kêu lạo xạo hoặc không lên. Xử lý: hạ rọ hút, đặt bơm gần nguồn hơn ở chỗ khô ráo, thông thoáng, hoặc đổi loại bơm. Không đào hố sâu đặt bơm dưới đáy để "hạ độ cao": hố đọng nước, nguy hiểm điện và nguy hiểm khi người xuống sửa.
Chiều cao đẩy: bơm hút được nhưng nước không tới bồn mái có thể do tổng chiều cao cộng tổn thất đã sát cột áp tối đa (H max) trên nhãn; ở mức đó lưu lượng gần như bằng không. Dấu hiệu: tầng thấp nước mạnh, lên mái thì không có. Cần chọn lại bơm theo đường đặc tính của nhà sản xuất.
Bước 6. Kiểm tra cánh bơm
Phía hút, nguồn nước, chiều cao đều ổn mà vẫn yếu thì mới tới cánh bơm. Dấu hiệu: lưu lượng giảm dần dù mồi đầy, tiếng cọ xát lạ, nước nhiều cát, phèn; rọ hút mất lưới từ lâu.
Ngắt điện, rút phích, khóa van phía đẩy, xả nước trong bơm.
Xoay trục bằng tay qua quạt đuôi động cơ (lắp lại nắp chụp trước khi cấp điện). Trục phải quay nhẹ, đều, không kẹt, không sạn.
Với bơm tháo được, mở buồng bơm theo sách hướng dẫn: tìm rác, rễ cây, cặn, gỉ; cánh mòn, mẻ, nứt.
Vệ sinh; thay gioăng vỏ bơm nếu chai, rách, vì gioăng này hở cũng làm bơm hút khí.
Cánh mòn nhiều, phớt rỉ, bạc đạn kêu: tư vấn chủ nhà so sánh sửa với thay mới; thay phớt, tháo cánh nên để thợ sửa bơm làm.

Hình 4. Máy bơm đã tháo vỏ: lòng buồng bơm phủ dày cặn khoáng lẫn gỉ, đầu trục lộ ở giữa; cánh bơm dạng đĩa tháo ra đặt phía trước cũng bám gỉ. Theo người chụp, lớp cặn này nhiều khả năng đã làm cánh bơm không quay được. (Ảnh: Matt, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng)
Bước 7. Phần điện: việc của thợ điện
Tụ yếu (bơm một pha): khởi động ì, quay không đủ tốc độ, nóng nhanh, nước yếu. Thay tụ đúng thông số trên nhãn, do thợ điện làm.
Điện áp thấp (cuối nguồn, dây nhỏ, dài): động cơ chậm, bơm yếu. Nhờ thợ điện đo khi bơm đang chạy.
Quay ngược chiều: chủ yếu ở động cơ ba pha đấu sai thứ tự pha; bơm vẫn ra ít nước nhưng rất yếu. Bơm một pha hiếm gặp, trừ khi động cơ vừa quấn hoặc đấu lại sai. So chiều quạt đuôi động cơ với mũi tên trên thân bơm; đổi chiều do thợ điện làm.
Bảng tra nhanh
Triệu chứng | Nguyên nhân hay gặp | Kiểm tra | Xử lý |
|---|---|---|---|
Quay đều, không lên giọt nào, thân nóng | Mất nước mồi; bể, giếng cạn | Soi mực nước từ miệng bể; mở nút mồi khi bơm nguội | Chờ nguồn cấp; mồi lại; xem phao chống cạn |
Qua đêm lại mất nước mồi | Van đầu hút hở; ống hút lọt khí nhỏ | Kéo rọ lên thử giữ nước; thử bọt mối nối | Vệ sinh, thay rọ; làm lại mối hở |
Lên rồi yếu dần, có bọt, mất | Mặt nước tụt dưới rọ; rọ ngập nông | Đo mực nước khi đang bơm | Hạ rọ; tư vấn đổi loại bơm |
Nước yếu, kêu lạo xạo | Hút quá cao; rọ tắc; ống hút nhỏ, dài | So chiều cao với nhãn; vệ sinh rọ | Hạ rọ, đặt bơm gần nguồn; đổi ống đúng cỡ |
Ống đẩy cứng, không ra nước | Van khóa đóng; van một chiều ngược, kẹt; lõi lọc tắc | Xem mũi tên, van khóa, lõi lọc | Mở van; lắp đúng chiều; thay lõi |
Hút tốt nhưng không tới bồn mái | Chiều cao đẩy sát H max | So với nhãn; thử ở tầng thấp | Chọn lại bơm |
Trục nặng, lưu lượng giảm dần | Cánh kẹt rác, đóng cặn, mòn | Xoay trục bằng tay (đã ngắt điện) | Vệ sinh; thay cánh, gioăng hoặc bơm |
Quay chậm, nóng, ba pha lên rất yếu | Tụ yếu; điện áp thấp; quay ngược | Thợ điện đo | Thợ điện xử lý |
Ví dụ thực tế
Ca 1. Bơm hút bể ngầm, sáng nào cũng phải mồi
Chiều bơm lên bồn bình thường, sáng hôm sau bật không có nước, phải đổ nước mồi. Mồi xong lên ngay, nên loại trừ bể cạn và chiều cao hút. Kéo ống hút lên từ miệng bể, thấy một mẩu túi nilon kẹt hờ ở đĩa van trong rọ hút; đổ nước vào ống thì tụt hết sau vài phút. Đĩa van đã biến dạng nên thay rọ mới cùng cỡ ống, treo cố định cách đáy, dặn chủ nhà vệ sinh lưới định kỳ.
Ca 2. Giếng khoan nông, mùa khô chỉ chạy vài phút
Mùa mưa bơm chạy tốt; mùa khô có nước vài phút rồi yếu dần, phì bọt, mất. Thả dây đo: lúc nghỉ mặt nước còn cao, lúc bơm tụt sâu hơn nhiều; cộng ống hút dài, hai cút vuông, chiều cao hút thực tế đã vượt khả năng của máy. Tư vấn: giảm cút, đổi ống hút đúng cỡ cửa hút; nếu vẫn vậy thì mời người lắp bơm giếng khảo sát loại bơm phù hợp.
Ca 3. Thay bơm mới, nước yếu, có bọt khí
Chủ nhà tự thay bơm, nước lên yếu hơn bơm cũ, vòi tầng trên phì hơi. Thử bọt xà phòng khi bơm chạy, bọt bị hút lõm vào ngay ren cửa hút: đầu nối nhựa nứt chân do siết cờ lê quá tay. Thay đầu nối, quấn cao su non đúng chiều, bơm chạy bình thường.
Checklist an toàn
Ngắt điện trước khi chạm vào bơm: tắt aptomat, rút phích, báo người nhà không bật lại. Không tin vào công tắc, phao điện.
Không bao giờ chạm vào bơm ướt, dây, hộp nối khi còn điện; không đứng trên sàn ngập nước khi thiết bị có điện.
Mạch bơm nên có RCD/RCBO chống giật và tiếp địa vỏ; bấm nút TEST của RCD định kỳ. Thiếu hoặc nhảy liên tục: mời thợ điện (tham khảo bài Đấu điện bình nóng lạnh an toàn: RCBO, RCD, tiếp địa).
Không cho bơm chạy khô; đề xuất phao điện chống cạn hoặc thiết bị bảo vệ chạy khô.
Bơm nóng sau chạy khô: để nguội mới mở nút mồi, đứng lệch, đeo găng.
Bể ngầm, giếng là không gian hạn chế: có thể thiếu ô-xy, có khí độc, trơn, sâu. Tuyệt đối không trèo xuống, không cúi đầu sâu vào miệng. Việc buộc phải vào trong do đơn vị có thiết bị, quy trình vào không gian hạn chế thực hiện.
Mở nắp bể, giếng phải canh chắn miệng, nhất là nhà có trẻ nhỏ; xong đậy lại ngay. Kéo ống dài có người phụ, không đứng sát mép.
Phần điện (tụ, dây, động cơ, đảo pha) để thợ điện làm.
Câu hỏi thường gặp
Bơm tự mồi có cần đổ nước mồi không?
Có. Bơm tự mồi chỉ tự hút khí trong ống hút khi thân bơm đã có nước. Lần lắp đầu và mỗi khi thân bơm cạn vẫn phải mồi theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Vì sao cứ để qua đêm là mất nước mồi?
Thường do van một chiều ở rọ hút không kín hoặc ống hút lọt khí nhỏ: tắt bơm, nước tụt dần về bể. Kiểm tra rọ hút trước, sau đó dò các mối phía hút.
Máy bơm hút được sâu bao nhiêu mét?
Giới hạn lý thuyết khoảng 10 m cột nước ở mực nước biển (tham khảo); thực tế luôn ít hơn. Con số đúng là chiều cao hút trên nhãn máy, và nên chừa dư. Giếng sâu hơn phải dùng loại bơm khác.
Bơm kêu lạo xạo như có sỏi là sao?
Hay gặp là xâm thực: áp phía hút quá thấp (rọ tắc, ống nhỏ, hút quá cao) làm nước tạo bọt hơi rồi vỡ trong bơm, lâu ngày làm rỗ cánh. Cũng có thể là sỏi thật hoặc bạc đạn hỏng; kiểm tra phía hút trước, rồi ngắt điện xoay trục.
Bơm lỡ chạy khô một lúc, có hỏng chưa?
Chưa chắc. Để nguội, mồi lại, chạy thử và theo dõi cổ trục có rỉ nước, tiếng kêu lạ, động cơ nóng bất thường không. Rỉ ở cổ trục là phớt đã hỏng, nên thay sớm.
Bài tập thực hành
Vẽ sơ đồ phía hút: vẽ đường ống từ rọ hút lên cửa hút bơm, ghi từng mối nối, cút, van, đánh dấu chỗ có thể lọt khí.
Đọc nhãn máy: ghi chiều cao hút, cột áp tối đa, lưu lượng, cỡ cửa hút của hai máy bơm; so với chiều cao thực tế từ mặt nước tới bơm và tới bồn mái.
Thử rọ hút: dựng một rọ hút cũ, đổ nước, xem có giữ được không; vệ sinh, thử lại, ghi kết quả.
Thực hành mồi nước (có người hướng dẫn): làm đủ các bước ngắt điện, mở nút, đổ đầy, kiểm tra gioăng, đóng nút, cấp điện, quan sát.
Nhập vai tư vấn: chủ nhà giếng yếu muốn "thay bơm to hơn cho mạnh". Giải thích trong 2 phút vì sao nên khảo sát mực nước giếng trước.
Bước tiếp theo: Đi tiếp lộ trình thợ nước để học lắp máy bơm, bồn nước và bình nóng lạnh. Phần động cơ, tụ đề của bơm nằm trong khóa Thợ điện Bậc 1 – Thợ phụ.






