Hai cuộc gọi hay gặp nhất về bồn nước mái nghe ngược nhau nhưng cùng một thủ phạm: "Nước tràn ào ào từ ống trên mái xuống sân, máy bơm chạy mãi không tắt" và "Sáng ra mở vòi không có nước, bồn trên mái cạn trơ đáy". Trong phần lớn trường hợp, lỗi nằm ở phao: phao cơ không đóng hoặc không mở, phao điện không ngắt hoặc không bật bơm. Nhưng cũng có khi phao vẫn tốt, còn lỗi ở nguồn nước, máy bơm hay dây điện.
Bài này thuộc bước "Máy bơm, bồn nước & bình nóng lạnh" trong lộ trình thợ nước dân dụng. Học xong, bạn biết khoanh vùng lỗi an toàn, kiểm tra phao cơ, đo phao điện khi đã ngắt điện, thay phao, chỉnh mức nước và nghiệm thu trước khi giao khách.
An toàn trước khi bắt đầu
Làm việc trên cao: bồn thường đặt trên mái, trên chân sắt cao. Dùng thang chắc, có người giữ, đi giày đế bám; không lên mái khi mưa, trơn, gió mạnh; chỗ không lan can thì đeo dây an toàn.
Ngắt điện máy bơm: phao điện đi cùng dây điện lưới 220 V. Trước khi chạm phao điện hay hộp nối, tắt aptomat bơm, kiểm tra lại bằng bút thử điện hoặc đồng hồ và treo biển "Đang sửa chữa".
Không chạm dây điện khi tay ướt hoặc đứng trong nước: lau khô tay, đứng chỗ khô. Mạch bơm nên có thiết bị chống dòng rò (RCD/ELCB); nếu bấm nút thử mà không nhảy, hoặc thấy dây phao nứt vỏ, dừng lại và báo thợ điện.
Khóa nước trước khi tháo phao cơ: đóng van đường nước máy hoặc đường đẩy của bơm, nếu không nước sẽ phun ra khi nới đai ốc.
Giữ sạch nước sinh hoạt: rửa tay, dùng dụng cụ sạch, không để dầu mỡ, mạt sắt rơi vào bồn, đậy nắp ngay khi xong. Không chui vào bồn hay bể kín.
Bể ngầm: miệng bể mở là hố sâu ngay lối đi: có người trông, đặt rào, đậy lại khi rời đi.
Hiểu hệ thống trước khi chẩn đoán
Trước khi lên mái, hỏi khách và nhìn đường ống để biết nhà thuộc kiểu nào.
Kiểu 1: nước máy chảy thẳng lên bồn mái qua phao cơ
Ở nơi nước máy đủ áp, ống cấp đi thẳng lên bồn mái, đầu ống có một phao cơ (van phao). Nước lên đến mức đặt, quả phao nổi lên, đẩy cần đóng van. Nhà không có máy bơm cấp bồn. Nước tràn thì gần như chắc chắn do phao cơ; không lên nước thì do áp nước máy yếu giờ cao điểm, van khóa, lưới lọc tắc hoặc phao kẹt đóng.
Kiểu 2: bể ngầm, máy bơm và bồn mái (phổ biến ở nhà phố)
Nước máy vào bể ngầm qua một phao cơ. Máy bơm hút từ bể ngầm đẩy lên bồn mái. Bơm được điều khiển bởi phao điện: phao ở bồn mái cho bơm chạy khi bồn xuống thấp và ngắt khi bồn đầy; nhiều nhà có thêm phao điện ở bể ngầm để ngắt bơm khi bể cạn, chống bơm chạy khô. Hai phao này mắc nối tiếp trong mạch điều khiển: chỉ khi bồn mái cần nước và bể ngầm còn nước thì bơm mới chạy.

Hình 1. Nguyên lý phao cơ: khi mực nước cao (trái), quả phao nổi lên, cần đẩy chốt bịt kín lỗ van nên nước ngừng vào; khi mực nước hạ (phải), quả phao tụt xuống, cần kéo chốt mở ra và nước chảy vào bồn. (Hình vẽ: Egmason, Wikimedia Commons, CC BY 3.0)
Các loại phao điện thường gặp
Phao điện dạng quả có dây: một quả phao nhựa kín treo trên dây cáp, bên trong có viên bi hoặc quả nặng và công tắc nhỏ. Khi phao nghiêng lên hay rủ xuống, công tắc đổi trạng thái. Nhiều loại có ba dây: một dây chung và hai dây cho hai chức năng ngược nhau (một cặp đóng khi phao nổi, cặp kia đóng khi phao rủ). Màu dây khác nhau tùy hãng, phải xem sơ đồ hoặc đo lại.
Phao điện cơ đặt trên nắp bồn: hộp công tắc gắn trên nắp hoặc thành bồn, thả xuống một sợi dây treo hai quả phao (một trên, một dưới) và có đối trọng. Khoảng cách giữa hai quả phao quyết định mức bơm bật và mức bơm ngắt.
Một điểm quan trọng: tiếp điểm phao là công tắc nhỏ. Chỉ đấu bơm trực tiếp qua phao khi dòng điện của bơm nằm trong định mức tiếp điểm ghi trên phao; nếu vượt, phao phải điều khiển qua khởi động từ (contactor). Đọc nhãn bơm và nhãn phao trước khi kết luận; việc đấu lại tủ điện bơm là việc của thợ điện.
Quy trình 7 bước khoanh vùng và sửa
Bước 1. Hỏi khách và quan sát từ dưới đất
Hỏi ngắn và ghi lại:
Nước tràn ra từ đâu: từ ống tràn của bồn, từ nắp bồn, hay từ một mối nối?
Lúc tràn, máy bơm có đang chạy không? Lúc bồn cạn, bơm có chạy không, có tiếng kêu ù mà không lên nước không?
Nước máy hôm nay có bình thường không?
Gần đây có ai sửa, vệ sinh bồn hay thay bơm không?
Từ dưới đất, nghe bơm có chạy không, nhìn ống tràn, xem đồng hồ nước có quay khi không ai dùng nước. Ba quan sát này thường đã chỉ ra hướng: bơm đang chạy mà bồn tràn là lỗi phía phao điện bồn mái; bơm tắt mà bồn vẫn tràn là có nước vào bồn qua phao cơ (kiểu 1) hoặc bơm vẫn được cấp điện qua đường khác; đồng hồ nước quay liên tục, bể ngầm tràn là phao cơ bể ngầm.
Bước 2. Xác định nước vào bồn bằng đường nào
Ngắt aptomat máy bơm. Nếu nước vẫn tiếp tục chảy vào bồn mái, nước đang vào bằng đường nước máy qua phao cơ (hoặc có đường cấp phụ). Nếu ngắt bơm là nước ngừng vào, lỗi tràn nằm ở mạch điều khiển bơm: phao điện bồn mái không ngắt, đấu sai cặp dây, hoặc ai đó đã nối tắt phao.
Với triệu chứng không lên nước, làm ngược lại: kiểm tra nguồn trước. Bể ngầm có nước không? Van khóa trên đường hút, đường đẩy có mở không? Aptomat bơm có bật không? Đừng tháo phao khi chưa chắc nguồn nước và nguồn điện vẫn bình thường.
Bước 3. Kiểm tra phao cơ bằng tay
Mở nắp bồn, quan sát phao khi nước đang vào, rồi dùng tay nâng quả phao lên cao nhất:
Nâng lên mà nước ngừng hẳn: van còn tốt. Lỗi là phao không lên đủ cao: mức đặt quá cao so với ống tràn, quả phao ngấm nước nên nổi thấp, cần cong, hoặc quả phao vướng vào thành bồn, ống hút, dây phao điện.
Nâng lên mà vẫn rỉ hoặc chảy: van hỏng bên trong: gioăng mòn, chai, rách, hoặc có cặn, cát kẹt ở miệng van. Vệ sinh, thay ruột van hoặc thay phao.
Thả xuống mà nước không chảy vào: có nước máy mà phao cơ không mở, thường do cặn bịt lỗ van, lưới lọc đầu vào tắc, hoặc cần bị kẹt ở vị trí đóng.
Cầm quả phao lắc nhẹ: nghe tiếng nước óc ách bên trong là quả phao đã thủng, cần thay.

Hình 2. Một phao cơ đang cấp nước vào bể: quả phao nhựa màu cam nổi trên mặt nước, nối với van đồng bằng một cần dài; mực nước chưa đủ cao nên van còn mở và nước đang chảy xuống từ miệng van. (Ảnh: TankunCha, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Bước 4. Kiểm tra phao điện khi đã ngắt điện
Tắt aptomat bơm, kiểm tra không còn điện ở dây phao rồi mới làm:
Nhìn: phao có vướng ống, phao cơ, dây khác hay bị kẹp không lật được không? Vỏ dây có nứt, chuột cắn, mối nối có ngâm nước không?
Tháo hai dây phao ra khỏi mạch (tại hộp nối, không cắt dây). Đặt đồng hồ vạn năng ở thang đo thông mạch hoặc thang điện trở thấp, kẹp vào hai dây đang dùng.
Mô phỏng bồn cạn: để phao rủ xuống (với loại quả có dây) hoặc kéo cụm phao xuống mức thấp (với loại hai quả phao). Phao bồn mái phải thông mạch, tức là cho bơm chạy.
Mô phỏng bồn đầy: nâng phao lên. Phao bồn mái phải hở mạch, tức là ngắt bơm.
Lặp lại vài lần. Lúc có lúc không, hoặc vẫn thông khi đã nâng, là tiếp điểm hỏng: thay phao.
Phao bể ngầm (chống cạn) làm việc ngược lại: phao nổi (còn nước) thì thông mạch, phao rủ (cạn) thì hở mạch. Nếu kết quả đo ngược với chức năng, rất có thể phao đã bị đấu nhầm cặp dây. Với loại ba dây, đo từng cặp và đối chiếu sơ đồ của hãng. Không được nối tắt hai dây phao "cho bơm chạy luôn": đó chính là cách làm bồn tràn và bơm chạy khô.

Hình 3. Một phao điện dạng quả đã bị cắt vỏ để thấy bên trong: công tắc nhỏ màu đen nối với dây cáp, một viên bi thép và một cần gạt. Khi phao lật lên hay rủ xuống, viên bi lăn và đẩy cần gạt làm công tắc đổi trạng thái. Phao thật được đúc kín, không tự mở ra sửa. (Ảnh: Martin Meise, Wikimedia Commons, CC BY 3.0)
Bước 5. Khi phao tốt mà bơm vẫn không lên nước
Nếu đo phao bồn mái và phao bể ngầm đều đúng mà bồn vẫn cạn, lỗi nằm ở bơm hoặc đường ống. Chia hai trường hợp:
Bơm không chạy, không có tiếng: kiểm tra aptomat, cầu chì, mối nối dây, bảo vệ nhiệt của bơm. Đo điện áp, kiểm tra tụ và động cơ là việc của thợ điện.
Bơm chạy, có tiếng mà không lên nước: bể ngầm quá cạn làm đầu hút hở; bơm mất nước mồi; rọ hút hoặc van một chiều đầu hút bị tắc, kẹt; đường hút hở khí ở mối nối; van đường đẩy bị đóng. Tắt bơm ngay nếu bơm chạy không có nước, vì chạy khô dễ hỏng phớt. Mồi lại, sửa chỗ hở rồi mới chạy thử.
Cũng đừng quên khả năng đơn giản nhất: nước máy yếu hoặc cắt nước, bể ngầm cạn nên phao chống cạn ngắt bơm đúng chức năng.
Bước 6. Thay phao cơ hoặc phao điện
Thay phao cơ:
Đóng van cấp nước vào phao (van nước máy hoặc van đường đẩy), mở nắp bồn.
Mang phao cũ xuống đối chiếu khi mua: cỡ ren đầu nối (ví dụ ren tương ứng ống phi 21 hay phi 27 theo cách gọi phổ biến ở Việt Nam), chiều dài cần, loại lắp xuyên thành bồn hay lắp đầu ống.
Tháo đai ốc giữ phao, giữ chặt thân van để không xoắn ống hay vặn nứt lỗ thành bồn nhựa.
Quấn băng tan mới theo chiều vặn vào, lắp gioăng ở đúng hai phía thành bồn theo hướng dẫn kèm theo. Siết vừa tay rồi thêm một chút bằng cờ lê, không siết quá mạnh với bồn nhựa.
Lắp quả phao và cần, đảm bảo quả phao đi lên xuống tự do, không chạm thành bồn, ống hút hay dây phao điện.
Mở van từ từ, quan sát mối nối không rò, rồi chỉnh mức ngắt ở bước 7.
Thay phao điện: chọn phao cùng loại, có định mức tiếp điểm phù hợp với dòng điện của bơm (xem nhãn) và có cặp dây đúng chức năng (cấp vào bồn hay chống cạn). Ngắt điện, kiểm tra không điện, chụp ảnh cách đấu cũ. Mối nối dây đặt trong hộp kín nước ở chỗ khô, cao, không để mối nối ngâm trong bồn. Cố định dây phao để phao chỉ dao động trong khoảng mong muốn. Nếu không quen đấu điện, hãy làm phần cơ khí và mời thợ điện đấu nối.
Bước 7. Chỉnh mức nước, chạy thử và nghiệm thu
Mức ngắt (bồn đầy) phải thấp hơn miệng ống tràn một khoảng để nước không chạy ra ống tràn khi phao ngắt. Khoảng này thường chỉ vài centimet; con số cụ thể tham khảo hướng dẫn của bồn và phao. Với phao cơ, chỉnh bằng vít chỉnh hoặc bẻ nhẹ cần (với loại cho phép); với phao điện dạng quả, chỉnh độ dài dây treo; với phao hai quả, chỉnh vị trí quả trên.
Mức bật (bồn cần thêm nước) nên đủ xa mức ngắt để bơm không bật tắt liên tục. Hai mức sát nhau, hoặc sóng nước làm phao lắc quanh ngưỡng, khiến bơm đóng ngắt dày và mau hỏng.
Chạy thử ít nhất một chu kỳ trọn vẹn: xả bớt nước trong bồn xuống dưới mức bật, bật aptomat, xem bơm tự chạy, bồn đầy đến mức đặt thì bơm tự ngắt, không có nước chảy ra ống tràn. Kiểm tra ống tràn còn thông và thoát về chỗ an toàn, rồi đậy nắp bồn.
Bảng tra nhanh: triệu chứng – nguyên nhân – cách kiểm tra – cách xử lý
Triệu chứng | Nguyên nhân có khả năng | Cách kiểm tra | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
Bồn mái tràn, máy bơm đang chạy | Phao điện bồn mái không ngắt: vướng, tiếp điểm dính, đấu nhầm cặp dây, bị nối tắt | Ngắt điện, đo thông mạch khi nâng và hạ phao | Gỡ vướng, đấu đúng cặp dây, thay phao |
Bồn mái tràn, bơm đã tắt | Nước máy vào qua phao cơ không đóng | Nâng quả phao bằng tay xem nước có ngừng | Chỉnh mức, thay quả phao thủng, vệ sinh hoặc thay van |
Bể ngầm tràn, đồng hồ nước quay liên tục | Phao cơ bể ngầm hỏng | Nâng phao bể ngầm, xem đồng hồ có dừng | Sửa hoặc thay phao cơ bể ngầm |
Bồn mái cạn, bơm không chạy | Phao bồn mái không đóng; phao bể ngầm báo cạn; mất điện, aptomat nhảy | Kiểm tra bể ngầm, aptomat; đo hai phao khi đã ngắt điện | Thay phao hỏng; bể cạn thì chờ nước máy; lỗi điện giao thợ điện |
Bồn mái cạn, bơm chạy mà không lên nước | Bơm mất mồi, đầu hút hở, rọ hút tắc, van đóng | Nghe tiếng bơm, xem mức bể ngầm, kiểm tra van | Tắt bơm, mồi lại, vệ sinh rọ hút, sửa chỗ hở |
Bơm bật tắt liên tục khi đang bơm lên bồn | Mức bật và mức ngắt quá gần; phao lắc do sóng nước | Quan sát phao khi bơm chạy | Tăng khoảng chênh, dời phao xa đầu ống đẩy, cố định dây |
Bảng tham khảo: thông số cần ghi lại khi sửa
Thông số | Cách xác định | Ví dụ minh họa (tham khảo) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
Khoảng cách mức ngắt đến miệng ống tràn | Đo bằng thước khi phao vừa ngắt | Vài cm | Theo hướng dẫn bồn và phao |
Lượng nước giữa mức bật và mức ngắt | Đo độ cao chênh, nhân với tiết diện bồn hoặc ước theo vạch | Giả sử khoảng 500 lít | Quá ít thì bơm đóng ngắt dày |
Lưu lượng bơm thực tế lên bồn | Ghi thời gian bơm đẩy được một lượng nước đã biết | Giả sử 20 lít/phút | Thường thấp hơn số trên nhãn vì còn phụ thuộc độ cao đẩy và đường ống |
Thời gian bơm một chu kỳ | Lượng nước chênh chia lưu lượng | 500 : 20 = 25 phút | Bơm chạy lâu bất thường thì kiểm tra rò và đầu hút |
Dòng điện của bơm và định mức tiếp điểm phao | Đọc nhãn bơm và nhãn phao | Xem nhãn thực tế | Dòng bơm vượt định mức phao thì phải dùng khởi động từ |
Các con số trong cột ví dụ chỉ để minh họa cách tính, không phải tiêu chuẩn. Hãy ghi số đo thật của từng nhà để lần sau so sánh.
Tình huống thực tế
Tình huống 1: bồn tràn mỗi đêm dù đã thay phao điện
Nhà phố kiểu bể ngầm, bơm và bồn mái. Đêm nào nước cũng chảy ra ống tràn, thợ trước đã thay phao điện mà không hết. Thợ ngắt aptomat bơm lúc đang tràn: nước vẫn vào bồn, vậy bơm không phải nguồn tràn. Lần theo ống thì thấy một nhánh nước máy đi thẳng lên bồn qua một phao cơ cũ, do lần sửa trước nối thêm "phòng mất điện". Ban đêm áp nước máy lên cao, gioăng phao cơ đã mòn nên không đóng kín; nâng quả phao bằng tay vẫn rỉ. Thợ thay phao cơ, chỉnh mức ngắt của nó thấp hơn phao điện để hai phao không tranh nhau, theo dõi một đêm thì hết tràn. Bài học: luôn kiểm tra nước đang vào bồn bằng đường nào trước khi thay linh kiện.
Tình huống 2: bồn cạn, bơm im lặng
Sáng ra không có nước, bơm không chạy, aptomat vẫn bật. Bể ngầm còn rất ít nước, phao chống cạn đang rủ, đồng hồ nước đứng yên: khu phố đang cắt nước, phao ngắt bơm là đúng chức năng. Thợ kiểm tra nhanh phao bồn mái (đã ngắt điện) thấy thông khi rủ, hở khi nâng, giải thích cho khách rằng có nước lại bơm sẽ tự chạy. Chiều có nước, bơm tự chạy. Không thay gì, chỉ tính công kiểm tra như đã báo trước.
Danh sách kiểm tra an toàn và nghiệm thu
Đã tắt aptomat bơm, kiểm tra không còn điện, treo biển trước khi chạm phao điện và hộp nối.
Thang chắc, có người giữ; miệng bể ngầm được rào và đậy lại khi rời đi.
Đã đóng van trước khi tháo phao cơ; mối ren quấn băng tan đúng chiều, không rò.
Quả phao cơ và phao điện di chuyển tự do, không vướng thành bồn, ống hay dây khác.
Phao bồn mái: thông khi rủ, hở khi nâng. Phao bể ngầm: thông khi nổi, hở khi rủ. Đã đo lại sau khi lắp.
Mối nối dây nằm trong hộp kín nước, ở chỗ khô; không có mối nối ngâm nước; không nối tắt phao.
Định mức tiếp điểm phao phù hợp với dòng điện bơm, hoặc có khởi động từ.
Đã chạy thử trọn một chu kỳ: bơm tự bật, tự ngắt, không có nước ra ống tràn, bơm không bật tắt dày.
Ống tràn thông; nắp bồn đậy kín, không để dụng cụ trong bồn.
Đã giải thích nguyên nhân và ghi lại việc đã làm cho khách.
Câu hỏi thường gặp
Bồn nước có ống tràn rồi thì tràn một chút có sao không?
Ống tràn là đường thoát dự phòng khi phao hỏng. Nước ra ống tràn đều đặn nghĩa là phao có lỗi: tốn nước, tốn điện và dễ thấm tường, trần. Cần sửa sớm.
Có nên bỏ phao điện bể ngầm cho đỡ phiền không?
Không nên. Khi mất nước máy, bể ngầm cạn mà bơm vẫn chạy thì bơm hút khô, dễ hỏng phớt và nóng động cơ. Phao chống cạn là bảo vệ rẻ tiền cho máy bơm.
Phao điện mới lắp, bơm chạy mãi không ngắt là vì sao?
Thường gặp nhất là đấu nhầm cặp dây: dùng cặp có chức năng ngược lại, nên phao nâng lên lại đóng mạch. Ngắt điện, đo lại từng cặp dây và đối chiếu sơ đồ của hãng. Cũng kiểm tra phao có bị buộc quá ngắn hoặc vướng nên không nâng lên được.
Sửa phao cơ hay thay mới thì tốt hơn?
Quả phao thủng, cần gãy, thân van nứt thì thay. Nếu chỉ có cặn kẹt hoặc gioăng mòn và loại phao đó có bán ruột van hay gioăng thay thế, vệ sinh và thay gioăng là đủ. Khi chi phí sửa gần bằng phao mới, nên báo khách và để khách chọn.
Bài tập thực hành
Vẽ sơ đồ cấp nước của chính nhà bạn hoặc một nhà mẫu: nguồn nước máy, bể ngầm, bơm, bồn mái, các phao và ống tràn.
Với một phao điện dạng quả chưa đấu điện, dùng đồng hồ vạn năng xác định cặp dây đóng khi phao nổi và cặp đóng khi phao rủ, rồi ghi lại.
Dưới sự hướng dẫn của thợ cả, đã ngắt điện bơm, chỉnh mức ngắt của một bồn mái thấp hơn miệng ống tràn và chạy thử một chu kỳ trọn vẹn.
Viết một phiếu bàn giao ngắn cho khách: nguyên nhân, việc đã làm, mức nước đã chỉnh, thời gian bơm một chu kỳ.
Tiêu chí tự đánh giá — bạn đạt khi:
Luôn ngắt điện và kiểm tra không điện trước khi chạm phao điện.
Xác định được nước vào bồn bằng đường nào và khoanh vùng lỗi ở phao cơ, phao điện, bơm hay nguồn nước.
Đo được phao điện và biết cặp dây nào dùng cho bồn mái, cặp nào dùng chống cạn.
Thay phao đúng cỡ, chỉnh mức hợp lý và nghiệm thu bằng một chu kỳ chạy thử không tràn.






