Nhà bị ngập nước: ngắt điện an toàn, kiểm tra hệ thống điện sau ngập và khi nào được đóng điện lại

Mỗi mùa mưa lũ, thợ điện lại nhận cùng một kiểu cuộc gọi: “Nhà em vừa ngập nửa mét, nước rút rồi, bật điện lại được chưa anh?”. Có nhà tự đóng aptomat, thấy đèn sáng là yên tâm cắm lại tủ lạnh, máy giặt. Vài hôm sau chống giật nhảy liên tục, ổ cắm tầng trệt nổ lách tách, tệ hơn là có người bị giật khi chạm vòi nước hay vỏ máy bơm.

Bài này hướng dẫn thợ điện dân dụng và người học nghề xử lý điện cho nhà bị ngập theo đúng thứ tự: ngắt điện an toàn khi nước lên, khoanh vùng phần đã ngập sau khi nước rút, quyết định thiết bị nào phải thay, làm khô, đo điện trở cách điện từng mạch rồi mới đóng điện lại từng nhánh. Thao tác cắt điện cơ bản xem bài 5 quy tắc an toàn bắt buộc trước khi chạm vào dây điện; cách dùng đồng hồ đo xem bài dùng đồng hồ vạn năng cho thợ điện.

An toàn trước hết: nước lũ là nước bẩn, có bùn, có muối khoáng, dẫn điện tốt hơn nhiều so với nước sạch. Không bao giờ lội vào vùng nước ngập khi chưa chắc chắn điện đã được cắt, kể cả để đi tắt aptomat. Phần đường dây trước công tơ, công tơ và hộp công tơ thuộc quản lý của điện lực; khi chúng bị ngập, hãy báo điện lực, không tự can thiệp. Các con số trong bài (điện áp thử, giá trị điện trở cách điện, thời gian làm khô) là giá trị tham khảo; luôn đối chiếu hướng dẫn của nhà sản xuất thiết bị và tiêu chuẩn đang áp dụng.

Vì sao điện trong nhà sau ngập nguy hiểm hơn ta nghĩ

Nước rút, sàn khô chưa có nghĩa là điện an toàn. Ngập nước để lại ba loại hư hại khó thấy bằng mắt:

• Nước và bùn đọng bên trong hộp âm tường, ống luồn dây, aptomat, bộ nguồn đèn LED. Bên ngoài khô nhanh nhưng bên trong còn ẩm nhiều ngày.

• Cặn bẩn dẫn điện: bùn và muối khoáng đọng thành màng trên nhựa cách điện, hút ẩm lại mỗi khi trời nồm, tạo đường rò giữa pha, trung tính và vỏ kim loại.

• Ăn mòn: tiếp điểm, vít bắt dây, lò xo bị gỉ. Tiếp xúc kém sinh nóng, đánh lửa; cơ cấu nhảy của aptomat, chống giật có thể kẹt, đến lúc cần lại không cắt.

Vì vậy câu trả lời đúng cho “bật điện lại được chưa?” là “kiểm tra và đo xong mới đóng, đóng từng mạch một”.

Khi nước đang lên: ngắt điện thế nào cho đúng

Trường hợp 1: tủ điện còn khô và đi đến tủ không phải lội nước

Đây là lúc tốt nhất để cắt điện. Đứng trên nền khô, tay khô, mang dép hoặc ủng cao su, gạt aptomat tổng về vị trí tắt. Nếu nhà có tầng trên không bị ngập và tủ điện đã chia mạch theo tầng, có thể chỉ cắt các mạch tầng trệt để giữ đèn, quạt tầng trên; nhưng nếu không chắc mạch nào đi đâu, hãy cắt tổng cho chắc. Rút phích các thiết bị di động và đưa lên cao nếu việc đó không buộc phải lội nước.

Trường hợp 2: tủ điện đã ngập hoặc phải lội nước mới tới được

Không lội vào. Ra khỏi khu vực ngập, giữ người nhà và trẻ em tránh xa, gọi tổng đài chăm sóc khách hàng của điện lực khu vực (số in trên hóa đơn tiền điện hoặc ứng dụng của điện lực) để đề nghị cắt điện từ phía lưới. Thợ điện được gọi đến lúc này cũng không “liều” lội vào để gạt aptomat: một thợ bị giật trong nước ngập là thêm một nạn nhân.

Trường hợp 3: nhà dùng máy phát điện

Không cấp điện máy phát vào nhà bằng dây hai đầu đực cắm vào ổ cắm: điện có thể phát ngược lên lưới, nguy hiểm cho người sửa đường dây. Chỉ đấu qua cầu dao đảo chiều, đặt máy ở nơi khô, thoáng ngoài trời, xa cửa vì khí thải có CO gây ngộ độc.

Hình 1. Một căn phòng ngập nước đục màu nâu, ghế được chồng lên nhau cho khỏi ướt; trên tường bên trái có một ổ cắm đôi (kiểu ổ cắm Bắc Mỹ) chỉ cách mặt nước một đoạn ngắn. Ổ cắm, hộp nối lắp thấp là chỗ nước chạm tới đầu tiên. Khi trong nhà chưa chắc đã cắt điện, không lội vào căn phòng như thế này. (Ảnh: U.S. Fish and Wildlife Service, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng)

Sau khi nước rút: chuẩn bị trước khi kiểm tra

Hỏi chủ nhà qua điện thoại: nước ngập cao bao nhiêu, ngâm bao lâu, đã rút hết chưa; tủ điện, công tơ có bị ngập không, aptomat tổng đang bật hay tắt; nước là nước mưa, nước sông hay lẫn nước thải, nước biển; thiết bị lớn nào đã bị ngập.

Mang theo: dụng cụ thử điện đã kiểm tra, máy đo điện trở cách điện, đèn pin, ủng, găng tay chống nước bẩn, khẩu trang, khóa hoặc biển báo aptomat, băng dính đánh dấu. Đến nơi, đi một vòng quan sát trước khi mở tủ điện: còn nước đọng quanh tủ không, tường có nứt, sụt lún không, có mùi khét, mùi gas không. Có dấu hiệu nguy hiểm thì dừng lại và báo chủ nhà.

Quy trình 7 bước kiểm tra trước khi đóng điện lại

Bước 1: Xác nhận đã cắt điện và khóa an toàn

Kiểm tra aptomat tổng đã tắt, khóa hoặc dán biển “Đang sửa chữa – cấm đóng điện”. Dùng đồng hồ hoặc bút thử hai cực đo tại đầu ra aptomat tổng và tại vài ổ cắm: giữa pha – trung tính, pha – tiếp địa, trung tính – tiếp địa. Thử dụng cụ đo trên một nguồn có điện trước và sau khi đo để chắc nó không hỏng. Nếu công tơ hoặc hộp công tơ đã ngập, phần đầu vào aptomat tổng vẫn có thể có điện từ lưới: chỉ làm việc phía sau aptomat tổng và đề nghị điện lực kiểm tra phần của họ.

Bước 2: Đánh dấu mực nước và khoanh vùng phần đã ngập

Vết bùn, vết ố trên tường cho biết nước đã lên tới đâu. Đánh dấu mực nước ở mỗi phòng rồi liệt kê ổ cắm, công tắc, hộp nối, đèn, thiết bị nằm dưới hoặc sát mức đó, kể cả chỗ khuất: hộp nối gầm cầu thang, ổ cắm sau tủ bếp, dây đi ngầm ra cổng, đèn sân, máy bơm bể ngầm. Đối chiếu với aptomat nhánh: mạch nào có bất kỳ điểm nào bị ngập thì xếp vào nhóm “kiểm tra kỹ”. Mạch hoàn toàn trên mực nước vẫn cần đo nhưng thường ít việc hơn.

Hình 2. Phòng khách một ngôi nhà ở New Orleans (Mỹ) sau khi nước lũ rút: sofa, ghế, kệ đổ ngổn ngang, bùn đất bám sàn, tường loang lổ vết bẩn và giấy dán tường bong tróc, đèn chùm trên trần vẫn còn. Sau ngập, thợ điện cần xác định nước đã lên tới đâu để biết ổ cắm, công tắc, hộp nối nào đã bị ngâm. (Ảnh: Thessaly La Force, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0)

Bước 3: Mở, vệ sinh và quyết định thay hay giữ

Khi điện đã cắt và khóa, tháo mặt ổ cắm, công tắc, nắp hộp nối trong vùng ngập. Thường sẽ thấy nước đọng đáy hộp, bùn bám cầu đấu, vít bắt dây xỉn màu. Nguyên tắc nhiều nhà sản xuất khuyến cáo: thiết bị đóng cắt và bảo vệ đã bị ngâm nước thì thay mới, không sấy khô dùng lại, vì lò xo, tiếp điểm, cuộn từ, mạch điện tử bên trong không thể làm sạch và kiểm tra đầy đủ tại hiện trường.

Cụ thể: thay mới ổ cắm, công tắc, aptomat, RCCB, RCBO, cầu chì, thiết bị chống sét lan truyền, bộ hẹn giờ, bộ nguồn đèn, đèn LED, cảm biến bị ngập; làm lại mọi mối nối trong vùng ngập (cắt bỏ đầu dây đã xỉn, tuốt lại đến phần đồng sáng, xem bài cách nối dây điện đúng kỹ thuật); còn dây điện đi trong ống, vỏ nguyên, không có mối nối ngập thì làm khô và quyết định theo kết quả đo.

Không xịt nước áp lực hay xịt chất tẩy rửa vào tủ điện, hộp âm tường. Bùn khô có thể chải nhẹ bằng chổi lông mềm khô và hút bụi; với bùn bám trong thiết bị, cách đúng là thay thiết bị.

Bước 4: Làm khô toàn bộ trước khi đo

Mở các nắp hộp để thông gió, dùng quạt thổi gió thường và mở cửa cho thoáng. Ống luồn dây có thể còn đọng nước ở đoạn thấp: nếu tháo được hộp nối ở đầu thấp, để nước tự chảy ra. Thời gian làm khô phụ thuộc mức ngập, thời gian ngâm, độ ẩm không khí và kết cấu tường; thường cần ít nhất vài ngày (tham khảo), tường gạch ngâm lâu có thể lâu hơn nhiều. Không hơ lửa, không dùng máy sấy nhiệt độ cao thổi sát vào vỏ nhựa dây và thiết bị vì dễ làm biến dạng nhựa.

Nếu khách cần điện gấp, chỉ đóng lại những mạch không bị ngập và đã đo đạt, hoặc, khi tủ điện khô và đã kiểm tra, kéo một đường dây tạm đi nổi trên cao từ tủ (qua aptomat có chống dòng rò), ghi rõ là đường tạm và tháo khi xong việc.

Bước 5: Đo điện trở cách điện từng mạch

Đây là bước quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất. Đồng hồ vạn năng đo điện trở ở điện áp rất thấp nên không phát hiện được cách điện bị suy giảm do ẩm. Cần máy đo điện trở cách điện (đồng hồ mêgôm, megomet), phát điện áp một chiều thử; với lưới 220 V trong nhà thường chọn 500 V DC (tham khảo).

1. Aptomat tổng và nhánh đều tắt, đã kiểm tra hết điện.

2. Tháo hoặc ngắt mọi thiết bị có thể hỏng vì điện áp thử: rút phích thiết bị, tháo bóng và bộ nguồn đèn LED, công tắc điện tử, cảm biến, hẹn giờ, chuông cửa, thiết bị chống sét lan truyền. Nếu còn thiết bị không tháo được, nối tạm pha với trung tính của mạch rồi chỉ đo cặp dây đã nối chung này với dây tiếp địa.

3. Bật các công tắc trên mạch (vẫn đang cắt điện) để đo được cả đoạn dây sau công tắc.

4. Đo pha – trung tính, pha – tiếp địa, trung tính – tiếp địa (hoặc pha + trung tính – tiếp địa như trên), giữ que đến khi số đọc ổn định, ghi kết quả từng mạch. Chờ máy xả điện xong mới chạm vào dây. Nhà không có dây tiếp địa thì ít nhất đo pha – trung tính, và nên tư vấn khách làm tiếp địa.

Ngưỡng đạt tham khảo theo tiêu chuẩn kiểm tra lắp đặt hạ áp IEC 60364-6 (bộ TCVN 7447 của Việt Nam được xây dựng theo bộ IEC 60364) ghi ở bảng dưới. Đó là mức tối thiểu, không phải mức “tốt”: dây khô, còn tốt thường cho kết quả cao hơn rất nhiều. Sau ngập, mạch chỉ vừa qua ngưỡng, hoặc thấp hẳn so với mạch không ngập trong cùng nhà, là dấu hiệu còn ẩm, còn cặn: làm khô thêm, tách mạch từng đoạn để tìm điểm yếu và đo lại. Giá trị tăng dần qua các lần đo là dây đang khô.

Hình 3. Đồng hồ đo điện trở cách điện (mêgôm mét) kiểu kim, loại quay tay sản xuất thời Liên Xô: mặt đồng hồ ghi M1101M, 1000 V, có thang kΩ và MΩ; nắp bên phải in sơ đồ đấu để đo cách điện cáp với đất và đo giữa hai dây. Máy đo điện tử ngày nay hoạt động theo cùng nguyên lý: đặt điện áp một chiều lên lớp cách điện và đọc điện trở. (Ảnh: Сергин Владимир Александрович, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng)

Kiểm tra thêm dây tiếp địa: đo thông mạch giữa thanh tiếp địa trong tủ với chân tiếp địa ổ cắm, vỏ bình nóng lạnh; xem mối nối với cọc tiếp địa ngoài sân có gỉ, đứt không.

Bước 6: Đóng điện lại từng mạch và theo dõi

Chỉ đóng điện khi tủ điện đã khô, thiết bị bảo vệ bị ngập đã thay và các mạch đã đo đạt:

1. Tắt hết aptomat nhánh, đóng aptomat tổng.

2. Bấm nút Test của RCCB, RCBO: thiết bị phải nhảy ngay. Đóng lại.

3. Đóng từng aptomat nhánh, bắt đầu từ mạch không bị ngập. Sau mỗi mạch, đo điện áp vài ổ cắm, thử đèn, quan sát mùi khét, tiếng lách tách, chỗ nóng bất thường.

4. Cắm lại thiết bị từng cái một. Chống giật nhảy khi cắm thiết bị nào thì rút ra, để riêng chờ kiểm tra.

Nút Test chỉ cho biết cơ cấu nhảy còn hoạt động, không đo thời gian cắt hay dòng cắt; có máy thử RCD thì nên đo thêm. Chống giật vẫn nhảy liên tục thì làm theo bài aptomat chống giật bị nhảy liên tục, tuyệt đối không tháo bỏ chống giật “cho có điện”. Cách chọn, đấu thiết bị chống dòng rò xem bài cách đấu aptomat chống giật cho nhà ở.

Hình 4. Tủ điện gia đình kiểu Anh: dãy aptomat nhánh có nhãn tên từng mạch (vòi sen điện, bếp, ổ cắm tầng dưới, đèn tầng dưới, đèn tầng trên…), ngoài cùng bên phải là thiết bị chống dòng rò RCCB 100 A, 30 mA có nút Test màu xanh. Tủ ghi nhãn rõ giúp cắt riêng mạch tầng bị ngập. Aptomat, RCCB đã bị ngâm nước phải thay mới. (Ảnh: Pfnicholls, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Bước 7: Thiết bị gia dụng bị ngập – không cắm lại ngay

Tủ lạnh, máy giặt, máy bơm, bình nóng lạnh, ổn áp, dàn nóng điều hòa từng bị ngâm có thể còn nước trong động cơ, bo mạch. Khuyên khách để riêng, chưa cắm điện cho đến khi thợ sửa thiết bị hoặc hãng kiểm tra. Bình nóng lạnh bị ngập phần điện đặc biệt nguy hiểm vì tiếp xúc trực tiếp với nước tắm (xem bài đấu điện bình nóng lạnh an toàn chống giật). Máy bơm cần đo cách điện cuộn dây với vỏ trước khi chạy lại. Chạm vỏ thiết bị thấy tê tay thì ngừng dùng và kiểm tra theo bài rò điện ra vỏ thiết bị.

Bảng tham khảo: thiết bị bị ngập – thay hay giữ

Làm việc với khách sau ngập

• Giải thích thứ tự công việc ngay từ đầu (cắt điện – khoanh vùng – thay thiết bị – làm khô – đo – đóng điện từng mạch) để khách hiểu vì sao phải chờ.

• Báo giá theo hạng mục, nói trước phần có thể phát sinh (thay đoạn dây nếu đo không đạt); không hứa trọn gói khi chưa đo.

• Không nhận phần không thuộc trách nhiệm: công tơ, dây trước công tơ là của điện lực; sửa bo mạch tủ lạnh, máy giặt là việc của thợ thiết bị hoặc hãng.

• Đưa khách bảng kết quả đo, chụp ảnh trước – sau khi làm, dặn nếu chống giật nhảy, ổ cắm nóng, có mùi khét thì cắt aptomat mạch đó và gọi lại.

Gợi ý cải tạo để mùa lũ sau đỡ thiệt hại

• Đặt tủ điện ở vị trí cao, trên mức ngập từng gặp, gần lối đi để cắt điện mà không phải lội nước.

• Chia mạch theo tầng, ghi nhãn rõ, để khi nước lên chỉ cắt tầng trệt mà vẫn dùng được tầng trên.

• Nâng ổ cắm tầng trệt lên cao hơn, đi dây từ trần xuống thay vì dưới chân tường; độ cao cụ thể dựa trên mức ngập thực tế của khu vực.

• Dùng thiết bị chống dòng rò cho mạch ổ cắm và khu vực ẩm. Lưu ý: hộp nối có cấp IP chống tia nước, nước mưa không có nghĩa là chịu được ngâm ngập.

Hai tình huống thực tế

Tình huống 1 – “Đèn vẫn sáng mà, sao phải thay?” Nhà phố ngập khoảng 40 cm, tủ điện đặt cao không ngập, chủ nhà đã tự đóng điện. Thợ cắt điện, mở ổ cắm chân tường thấy nước đục còn đọng, vít xỉn; mạch ổ cắm tầng trệt đo cách điện thấp hơn hẳn mạch tầng 2. Thợ thay ổ cắm, làm lại hai hộp nối gầm cầu thang, để khô thêm, đo lại thấy tăng rõ và vượt ngưỡng mới đóng mạch. Đèn sáng chỉ chứng tỏ mạch còn thông, không chứng tỏ cách điện còn tốt.

Tình huống 2 – Tủ điện và công tơ đều ngập. Thợ không chạm vào tủ, đề nghị chủ nhà báo điện lực kiểm tra phần của họ, trong lúc đó chuẩn bị thay toàn bộ thiết bị trong tủ. Khi điện lực xác nhận an toàn, thợ lắp tủ mới, đo từng mạch rồi mới đóng điện.

Danh sách kiểm tra an toàn

• Không lội vào vùng ngập khi chưa chắc điện đã cắt; tủ điện ngập thì báo điện lực cắt điện.

• Công tơ, hộp công tơ, dây trước công tơ bị ngập: báo điện lực, không tự xử lý.

• Aptomat tổng đã tắt, có khóa hoặc biển báo; đã kiểm tra hết điện bằng dụng cụ đã thử trên nguồn có điện.

• Đã đánh dấu mực nước, lập danh sách mạch và thiết bị bị ngập.

• Thiết bị đóng cắt, bảo vệ, ổ cắm, công tắc bị ngập đã thay mới; mối nối trong vùng ngập đã làm lại; tủ và hộp nối đã khô.

• Đã tháo thiết bị điện tử trước khi đo cách điện và xả điện sau khi đo; mỗi mạch có kết quả ghi lại; dây tiếp địa thông mạch.

• Nút Test chống giật hoạt động; đóng điện từng mạch và theo dõi.

• Thiết bị gia dụng bị ngập chưa cắm điện khi chưa được kiểm tra; máy phát chỉ đấu qua cầu dao đảo chiều.

• Mang ủng, găng tay khi dọn bùn; rửa tay, che vết thương hở.

Câu hỏi thường gặp

Nước rút bao lâu thì được đóng điện lại?

Không có con số chung. Thời điểm đóng điện do kết quả kiểm tra quyết định: thiết bị ngập đã thay, tủ và hộp nối đã khô, từng mạch đo cách điện đạt. Mạch không bị ngập và đo đạt có thể đóng lại trước.

Ổ cắm, aptomat bị ngập phơi khô có dùng lại được không?

Không nên. Nhiều nhà sản xuất khuyến cáo thay mới thiết bị đóng cắt, bảo vệ đã ngâm nước vì bùn, cặn, gỉ bên trong không làm sạch và kiểm tra được đầy đủ. Một aptomat kẹt cơ cấu nhảy trông vẫn bình thường cho đến lúc cần cắt.

Dây điện âm tường bị ngập có phải đục tường thay hết không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Dây vỏ nguyên đi trong ống, không có mối nối ngập, làm khô và đo đạt thì có thể giữ lại theo đánh giá của thợ có kinh nghiệm. Đo không đạt, vỏ hỏng, ngâm nước mặn, nước thải thì nên thay; nếu ống còn tốt, đôi khi rút dây cũ luồn dây mới mà không phải đục nhiều.

Chỉ có đồng hồ vạn năng thì có kiểm tra được không?

Đồng hồ vạn năng kiểm tra được hết điện, thông mạch, chập rõ ràng, nhưng đo ở điện áp thấp nên không phát hiện cách điện suy giảm do ẩm. Nên mượn, thuê máy đo cách điện hoặc nhờ thợ có máy đến đo.

Nhà có chống giật rồi, cứ đóng điện, rò thì nó tự nhảy?

Không nên. Chống giật là lớp bảo vệ cuối, không phải dụng cụ dò lỗi, và có thể chính nó đã bị ngập hỏng. Chập giữa pha và trung tính không tạo dòng rò xuống đất nên chống giật không nhận ra; mối nối gỉ gây nóng thì cả aptomat lẫn chống giật đều không phát hiện được.

Bài tập thực hành

Bài 1 – Lập sơ đồ mạch theo tầng: Với một ngôi nhà quen, ghi lại mỗi aptomat nhánh cấp cho ổ cắm, đèn nào, ở tầng nào, cách sàn bao nhiêu. Đánh dấu các điểm sẽ ngập nếu nước lên 30 cm và 60 cm, rồi đề xuất cách chia mạch để cắt riêng tầng trệt.

Bài 2 – Đo cách điện có hướng dẫn: Cùng thợ chính, trên một mạch đã cắt điện và tháo hết thiết bị điện tử, đo pha – trung tính và pha + trung tính – tiếp địa ở 500 V DC, ghi kết quả; lặp lại với mạch khác và so sánh.

Bài 3 – Tập giải thích với khách: Viết 5 – 7 câu giải thích cho chủ nhà vì sao chưa thể đóng điện ngay sau khi nước rút và các bước bạn sẽ làm; đọc cho một người ngoài nghề nghe xem họ có hiểu không.

Kết luận

Với nhà bị ngập, việc của thợ điện không phải là bật điện lại nhanh nhất mà là bật điện lại an toàn: cắt điện đúng cách khi nước lên, không lội vào vùng ngập khi chưa cắt điện, khoanh vùng, thay thiết bị đóng cắt và bảo vệ đã ngâm nước, làm khô, đo cách điện từng mạch và đóng điện lại từng nhánh. Kèm bảng kết quả đo và lời giải thích rõ ràng, người thợ vừa bảo vệ gia đình khách, vừa được tin tưởng mỗi mùa mưa lũ.