Mở cửa tủ điện thấy một chiếc aptomat ấm hơn hẳn mấy chiếc bên cạnh, nghe tiếng rè rè nhỏ, hoặc ngửi thấy mùi nhựa khét thoang thoảng. Nhiều nhà chỉ gọi thợ khi aptomat đã nhảy hoặc đã cháy. Thực ra aptomat (cầu dao tự động, MCB) bị nóng, kêu hoặc có mùi là lời cảnh báo sớm: trong mạch đang có một điểm sinh nhiệt bất thường, để lâu có thể làm chảy nhựa, cháy đầu dây hoặc cháy tủ điện.
Bài này giúp thợ điện và người học nghề phân biệt aptomat ấm bình thường với aptomat nóng nguy hiểm, tìm đúng nguyên nhân, kiểm tra bằng mắt, nhiệt kế hồng ngoại và ampe kìm, siết lại cầu đấu và thay aptomat an toàn. Bài không dạy lại cách xử lý aptomat hay nhảy hay cách chọn dây; các phần đó có bài riêng, được dẫn link ở từng mục.
An toàn trước hết: có mùi khét, khói, nhựa chảy, vết cháy đen hoặc tiếng lách tách trong tủ thì ngắt điện tổng nếu làm được an toàn, không đóng lại và gọi thợ có chuyên môn. Mở nắp che, siết vít, tháo lắp aptomat chỉ làm khi đã cắt nguồn phía trước và đo xác nhận hết điện. Các con số trong bài là ví dụ minh họa hoặc giá trị tham khảo; giới hạn nhiệt độ, lực siết, khả năng tải của từng aptomat phải theo tài liệu của nhà sản xuất.
Aptomat ấm bình thường và aptomat nóng nguy hiểm
Vì sao aptomat đang làm việc luôn hơi ấm
Dòng điện của cả mạch đi qua aptomat: cầu đấu vào, tiếp điểm, phần tử nhiệt (thanh lưỡng kim), cuộn dây từ, rồi ra cầu đấu còn lại. Mỗi chi tiết có điện trở rất nhỏ nhưng không bằng 0, nên sinh nhiệt khi có dòng. Phần tử nhiệt thậm chí được thiết kế để nóng lên theo dòng điện: dòng càng lớn, thanh lưỡng kim càng cong, vượt ngưỡng đủ lâu thì đẩy cơ cấu ngắt. Vì vậy aptomat mang tải lớn trong thời gian dài ấm lên là bình thường, nhất là khi nhiều aptomat xếp sát nhau.
Hình 1. Aptomat một cực mẫu trình diễn có vỏ nhựa trong suốt: cầu đấu dây có vít ở hai đầu, cuộn dây đồng (bộ phận ngắt từ, tác động khi ngắn mạch), buồng dập hồ quang gồm nhiều lá kim loại xếp song song, dây bện đồng mềm và cơ cấu ngắt màu cam. Phần tử nhiệt nằm trong vỏ nhưng khó nhận ra ở góc chụp này. Dòng của cả mạch đi qua các chi tiết đó, nên mối tiếp xúc nào kém cũng sinh nhiệt ngay trong thân aptomat. (Ảnh: Cherubino, Wikimedia Commons, CC BY 3.0)
Ấm bình thường và nóng bất thường
Ấm bình thường | Nóng bất thường, cần xử lý |
|---|---|
Cả thân ấm đều, không có điểm nào nóng hơn hẳn | Nóng dồn về một cầu đấu, vỏ dây sát cầu đấu ngả vàng, nâu, cứng giòn |
Ấm khi mạch chạy tải lớn, nguội dần khi tải giảm | Nóng hơn rõ aptomat bên cạnh dù tải không lớn hơn |
Các aptomat cùng loại, cùng mức tải ấm gần như nhau | Nhựa đổi màu, phồng, biến dạng, có vết muội |
Không mùi, không tiếng kêu | Mùi nhựa khét, tiếng lách tách, xè xè; aptomat tự nhảy sau một thời gian chạy dù tải không vượt định mức |
Bài không đưa ra con số “bao nhiêu độ là quá nóng”, vì giới hạn cho phép phụ thuộc loại aptomat, vị trí đo, nhiệt độ môi trường và tài liệu của từng hãng. Khi kiểm tra, so sánh quan trọng hơn con số tuyệt đối: aptomat này với aptomat bên cạnh cùng tải, đầu cực này với đầu cực kia.
Kêu rè rè: aptomat hay khởi động từ?
Aptomat dân dụng làm việc gần như im lặng. Tiếng xè, lách tách phát ra đúng từ một aptomat thường là dấu hiệu tiếp xúc kém đang phóng hồ quang nhỏ ở cầu đấu hoặc tiếp điểm bên trong – phải xử lý sớm.
Nhưng nhiều “tiếng rè trong tủ” lại đến từ thiết bị khác: khởi động từ (contactor), rơ le dùng cho máy bơm, bình nóng lạnh, đèn bảng hiệu; biến áp chuông cửa, bộ nguồn LED. Cuộn hút xoay chiều của khởi động từ có thể kêu ù khi lõi thép bẩn, mòn, vòng ngắn mạch trên lõi bị nứt hoặc điện áp cuộn hút thấp; tiếng ù có khi nó đang hút và mất khi nhả. Để khoanh vùng, nghe gần bên ngoài nắp tủ và tắt lần lượt từng aptomat nhánh (đã báo người trong nhà) xem tiếng mất khi tắt mạch nào. Khởi động từ kêu to cũng cần kiểm tra, thay thế, nhưng đó là việc khác với thay aptomat.
Nguyên nhân làm aptomat nóng, kêu hoặc có mùi khét
1. Quá tải kéo dài
Mạch mang dòng gần bằng hoặc vượt dòng định mức trong thời gian dài: một aptomat nhánh gánh cả điều hòa, bình nóng lạnh, ấm siêu tốc; phòng trọ cắm thêm bếp điện. Cả thân aptomat và dây đều ấm. Với quá tải nhẹ, phần tử nhiệt có thể mất khá lâu mới tác động, nên aptomat chưa nhảy không có nghĩa là mạch không quá tải. Khi aptomat đã nhảy lặp lại, làm theo bài aptomat hay nhảy: quy trình 6 bước tìm đúng nguyên nhân.
2. Ốc bắt dây, đầu cốt lỏng hoặc bắt sai cách
Đây là nguyên nhân hay gặp nhất khi chỉ một aptomat hoặc một đầu cực nóng. Mối bắt vít kém có điện trở tiếp xúc lớn, sinh nhiệt tại chỗ; nhiệt làm kim loại giãn nở, oxy hóa, mối nối càng kém càng nóng. Vòng luẩn quẩn này có thể kéo dài nhiều tháng rồi mới cháy. Lỗi hay gặp:
Vít chưa siết đủ lực từ khi lắp, hoặc lỏng dần do chu kỳ nóng – nguội, rung động.
Dây nhiều sợi không bấm đầu cốt, bị vít ép bẹp, đứt bớt sợi; hoặc đầu dây xoắn rồi tráng thiếc (thiếc bị lún dần dưới lực ép, lâu ngày mối nối lỏng).
Kẹp cả vỏ cách điện, lõi đồng chỉ tiếp xúc một phần.
Đưa dây vào sai khe: nhiều aptomat có khe hở cạnh tấm kẹp, dây lọt vào đó thì siết vít mà dây không được kẹp.
Bắt hai dây khác tiết diện chung một cầu đấu không thiết kế cho việc đó; răng lược (busbar) cắm không hết vào cầu đấu.
Nối dây nhôm với đồng trực tiếp trong cầu đấu không dành cho dây nhôm.
Hình 2. Bộ phận ngắt nhiệt tháo ra từ một aptomat (theo mô tả của tác giả ảnh): cầu đấu dây có vít bên trái gắn liền với các lá kim loại mảnh của bộ phận này, một dây bện đồng mềm nối sang chi tiết phía trên. Vì cầu đấu nằm sát phần tử nhiệt, mối bắt vít lỏng sẽ nung nóng cả phần tử nhiệt, làm aptomat nóng và có thể nhảy dù tải không lớn. (Ảnh: Dmitry G, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Hiện tượng này giống điểm tiếp xúc kém ở ổ cắm, đã phân tích trong bài ổ cắm, phích cắm bị nóng, cháy xém hoặc chảy nhựa.
3. Dây dẫn nhỏ so với aptomat
Dây quá nhỏ so với dòng làm việc thì chính dây nóng, nhiệt truyền vào cầu đấu và thân aptomat. Nguy hiểm hơn, nếu aptomat có dòng định mức lớn hơn khả năng chịu tải của dây, aptomat không bảo vệ được dây: dây có thể nóng hỏng cách điện mà aptomat chưa nhảy. Cách chọn dây và aptomat cho từng mạch xem bài cách chọn tiết diện dây điện và aptomat cho từng mạch.
4. Aptomat kém chất lượng hoặc đã hết tuổi thọ
Aptomat trôi nổi có thể có tiếp điểm nhỏ, cầu đấu mỏng, vít dễ trờn, nhựa kém chịu nhiệt; cùng dòng điện nhưng nóng hơn và xuống cấp nhanh hơn. Aptomat tốt cũng xuống cấp: sau nhiều năm tải cao hay nhiều lần cắt ngắn mạch, tiếp điểm bị rỗ, cháy, điện trở tiếp xúc tăng. Dấu hiệu: thân nóng dù dòng đo được không lớn và cầu đấu đều chắc; cần gạt lỏng lẻo, đóng không “ăn”; vỏ nứt, có muội. Những aptomat này không sửa, chỉ thay.
5. Tủ điện kín, nóng, aptomat xếp quá sát
Aptomat được hiệu chuẩn ở một nhiệt độ môi trường tham chiếu do nhà sản xuất công bố. Tủ kín dưới mái tôn, bị nắng chiếu, hoặc nhiều aptomat tải lớn xếp liền nhau làm nhiệt độ quanh aptomat cao hơn mức đó, aptomat dễ nóng và có thể nhảy sớm hơn ở cùng một dòng. Nhiều hãng có bảng hệ số hiệu chỉnh theo nhiệt độ và số aptomat lắp liền nhau; muốn biết chính xác phải tra tài liệu hãng. Bố trí tủ hợp lý xem bài lắp tủ điện gia đình: bố trí MCB, RCBO và làm tiếp địa an toàn.
6. Lắp sai hoặc dùng sai loại
Aptomat không gài chắc trên thanh ray, dây cứng kéo lệch cầu đấu; dùng cầu đấu aptomat làm điểm chia dây cho nhiều nhánh; dây bó chặt quanh aptomat khiến nhiệt không thoát; dùng aptomat không ghi thông số cho loại nguồn đang dùng (ví dụ mạch một chiều của điện mặt trời phải dùng loại có thông số cho điện một chiều).
Bảng tra nhanh: dấu hiệu – nguyên nhân – kiểm tra – xử lý
Dấu hiệu | Nguyên nhân có thể | Cách kiểm tra | Xử lý |
|---|---|---|---|
Cả thân ấm đều, ấm khi tải lớn, nguội khi tải giảm | Làm việc gần định mức, hoặc quá tải nhẹ | Ampe kìm đo dòng giờ cao điểm, so với dòng định mức | Dòng thường xuyên sát định mức: tách bớt tải, thêm mạch riêng (không tăng aptomat) |
Một aptomat nóng hơn hẳn các aptomat cùng tải | Cầu đấu lỏng, tiếp điểm trong kém, aptomat kém chất lượng | So sánh bằng nhiệt kế hồng ngoại; đo dòng; cắt điện kiểm tra cầu đấu | Siết lại đúng lực; cầu đấu hoặc vỏ đã đổi màu thì thay aptomat |
Nóng dồn một đầu cực, vỏ dây ngả màu | Bắt vít kém, dây nhiều sợi không bấm cốt, kẹp vỏ cách điện, sai khe | Cắt điện, mở nắp che, quan sát, kiểm tra từng dây | Cắt bỏ đầu dây hỏng, bấm cốt, bắt lại đúng lực; thay aptomat nếu cầu đấu hỏng |
Dây ra nóng suốt chiều dài | Dây nhỏ so với dòng làm việc, quá tải | Đo dòng, đối chiếu tiết diện dây | Giảm tải hoặc thay dây; aptomat phải phù hợp với dây |
Tiếng xè, lách tách từ đúng một aptomat | Hồ quang nhỏ ở mối tiếp xúc, aptomat hỏng bên trong | Nghe, tìm vết muội; cắt điện kiểm tra | Không để chạy tiếp; sửa mối bắt hoặc thay aptomat |
Tiếng ù đều, mất khi tắt mạch có khởi động từ | Cuộn hút khởi động từ, rơ le kêu | Quan sát lúc khởi động từ đóng; tắt từng mạch | Vệ sinh hoặc thay khởi động từ theo hướng dẫn hãng |
Mùi khét, nhựa chảy, vết cháy | Điểm nóng đã làm hỏng cách điện | Không đo thêm khi còn điện | Ngắt điện tổng nếu an toàn, không đóng lại, gọi thợ |
Hay nhảy vào giờ nắng, tủ nóng | Tủ nóng, aptomat xếp sát, thêm điểm nóng ở cầu đấu | Dòng thấp hơn định mức mà vẫn nhảy; so sánh nhiệt độ | Thông gió, che nắng, bố trí lại tủ; kiểm tra cầu đấu |
Kiểm tra, đo đạc theo thứ tự từ an toàn đến chi tiết
Nguyên tắc: nhìn và ngửi trước, đo từ xa sau, chỉ mở nắp khi đã cắt điện. Chủ nhà không có chuyên môn chỉ nên làm bước 1; các bước sau dành cho thợ đã được đào tạo. Ôn lại 5 quy tắc an toàn bắt buộc trước khi chạm vào bất kỳ sợi dây điện nào.
Bước 1: Quan sát, ngửi, nghe – không chạm
Chưa mở nắp che bên trong (tấm chỉ để lộ cần gạt). Ngửi mùi, nghe tiếng kêu phát ra từ đâu.
Nhìn mặt aptomat, nắp che, vỏ dây: đổi màu, muội đen, phồng, chảy.
Ghi thông số trên nhãn: ký hiệu như C16, B20 – chữ cái là đường đặc tính cắt, con số là dòng định mức (A); số cực; khả năng cắt ngắn mạch.
Hỏi chủ nhà: nóng từ khi nào, lúc nào nóng nhất, mạch cấp cho thiết bị gì, mới lắp thêm gì không.
Có mùi khét, khói, nhựa chảy: dừng ở đây, ngắt điện tổng nếu an toàn, không đo thêm.
Bước 2: Sờ có điều kiện, hoặc dùng nhiệt kế hồng ngoại
Chỉ khi không có dấu hiệu cháy, nắp che đầy đủ, aptomat không nứt vỡ, tay khô, nền khô, bạn mới có thể áp nhẹ mu bàn tay lên mặt nhựa phía trước aptomat để so sánh với aptomat bên cạnh. Không đưa tay vào khe, cầu đấu, vít, dây.
Tốt hơn là dùng nhiệt kế hồng ngoại đo từ xa:
Đo vào mặt nhựa hoặc vỏ dây gần cầu đấu. Kim loại sáng bóng phản xạ nhiều nên súng đo thường đọc thấp hơn thực tế (xem cách chỉnh hệ số phát xạ trong hướng dẫn thiết bị).
Đứng càng xa, vùng đo càng rộng, dễ bỏ sót điểm nóng nhỏ.
So sánh từng cặp và ghi kèm dòng điện lúc đo, vì nhiệt độ phụ thuộc tải.
Camera nhiệt cho thấy điểm nóng cả tủ trong một lần nhìn; đây là dụng cụ chuyên dùng của thợ có kinh nghiệm hoặc đơn vị kiểm tra.
Hình 3. Một thợ điện dùng camera nhiệt kiểm tra điểm nóng trên tủ điện đã mở cửa; màn hình camera hiện ảnh nhiệt, tay người thợ cầm camera và không chạm vào bên trong tủ. Theo mô tả của ảnh, đây là tủ điện trên một tàu sân bay, không phải tủ điện gia đình, nhưng cách làm giống nhau: quét từ xa, so sánh, tìm chỗ nóng bất thường. (Ảnh: U.S. Navy, Photographer’s Mate 2nd Class David A. O’Haver, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng)
Bước 3: Đo dòng bằng ampe kìm, so với dòng định mức
Chọn thang dòng xoay chiều (A AC), ampe kìm có cấp CAT phù hợp vị trí đo.
Kẹp vào một dây duy nhất, thường là dây pha ra từ aptomat. Kẹp cả pha và trung tính thì hai dòng triệt tiêu, đồng hồ chỉ gần 0.
Kẹp ở đoạn dây đã bọc cách điện đầy đủ, tay sau gờ chắn của ampe kìm. Nếu phải tháo nắp che làm lộ phần mang điện thì chỉ thợ có chuyên môn, có bảo hộ mới làm; nhiều khi có thể kẹp ở đoạn dây ngoài tủ.
Đo lúc tải thực tế cao điểm (buổi tối bật điều hòa, nấu ăn, tắm nước nóng), ghi vài lần.
So với dòng định mức trên nhãn (C16 là 16 A) và khả năng chịu tải của dây.
Hình 4. Hàm của một kìm đo dòng kẹp quanh một sợi dây vỏ đỏ duy nhất – chỉ một dây dẫn đi qua hàm kìm là cách đo dòng tải đúng. Ảnh chụp trên mặt bàn để minh họa thao tác, không phải trong tủ điện. Tên hãng và mã sản phẩm đã được làm mờ. (Ảnh: INSA-4GP-gr6, bản cắt của MikeRun, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Đọc kết quả:
Dòng thường xuyên sát hoặc vượt định mức: quá tải. Giảm tải, tách thiết bị công suất lớn sang mạch riêng có dây và aptomat phù hợp, không thay aptomat lớn hơn.
Dòng thấp hơn rõ mà aptomat vẫn nóng: nghi mối bắt vít, tiếp điểm trong, aptomat kém chất lượng hoặc tủ quá nóng. Sang bước 4.
Bước 4: Cắt điện và kiểm tra mối bắt vít
Vì sao phải cắt điện, kể cả khi “chỉ siết thêm một chút”?
Gạt aptomat nhánh xuống OFF chỉ cắt phía dây ra; cầu đấu phía nguồn và răng lược vẫn có điện. Phải cắt aptomat tổng phía trước.
Tua vít trượt trong tủ chật có thể chạm cầu đấu bên cạnh, thanh cái hoặc vỏ tủ, gây chập, hồ quang ngay sát tay và mặt.
Mối nối đang nóng, đang phóng hồ quang nhỏ có thể bùng hồ quang khi bị lay dưới tải.
Khi còn điện, không thể tháo dây xem đầu dây bên trong, tức là chỉ chữa phần ngọn.
Trình tự:
Báo người trong nhà, tắt thiết bị đang chạy.
Cắt aptomat tổng. Nếu điểm nóng ở phía công tơ hoặc dây cấp của điện lực, không tự xử lý, báo điện lực.
Treo biển, khóa hoặc cử người canh không cho đóng điện.
Thử – đo – thử lại: thử dụng cụ trên nguồn đã biết, đo xác nhận hết điện ở cả hai cầu đấu, thử lại dụng cụ. Cách đo xem bài dùng đồng hồ vạn năng cho thợ điện.
Mở nắp che, quan sát: nhựa quanh vít ngả màu, vít xỉn đen, vỏ dây giòn, lõi đồng xỉn tím đen.
Kéo nhẹ từng dây, kiểm tra độ chặt vít bằng tua vít cách điện đúng cỡ.
Lực siết: nhiều aptomat ghi lực siết khuyến nghị (N·m) và phạm vi tiết diện dây trên thân hoặc trong tài liệu kỹ thuật. Siết đúng giá trị của nhà sản xuất, tốt nhất bằng tua vít lực. Siết thiếu thì lỏng; siết quá tay làm trờn ren, nứt vỏ, đứt sợi đồng. “Siết thật mạnh cho chắc” không phải là kỹ thuật.
Hình 5. Đầu dây cấp nguồn vỏ đen đã bấm đầu cốt pin rỗng (ống màu cam) được đưa vào cầu đấu của một dãy aptomat, cạnh thanh cái răng lược bằng đồng có nắp che cách điện màu xám. Ảnh là một bước trong hướng dẫn lắp aptomat trên bàn thực hành, chưa cấp điện; tác giả ghi rõ phải cắt aptomat tổng trước khi làm. Đầu cốt giúp dây nhiều sợi được kẹp chặt, không bẹp, không tòe sợi. (Ảnh: Dmitry G, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0; cắt một khung từ ảnh ghép)
Siết lại hay phải thay?
Vít hơi lỏng, đầu dây và cầu đấu sạch: siết đúng lực, đóng điện, kiểm tra lại dòng và nhiệt sau khi chạy tải một thời gian.
Đầu dây xỉn đen, vỏ giòn: cắt bỏ đoạn hỏng tới chỗ lõi sạch, vỏ còn mềm, tuốt đúng chiều dài, bấm cốt cho dây nhiều sợi. Đoạn hỏng dài thì thay dây hoặc nối đúng kỹ thuật trong hộp nối, không nối tạm bợ trong tủ.
Nhựa quanh cầu đấu đổi màu, biến dạng, vít trờn, vỏ nứt, có muội: thay aptomat; nhiệt đã làm hỏng vật liệu.
Không bao giờ tăng aptomat mà không tăng dây
Phản xạ sai rất phổ biến: aptomat C16 nóng và hay nhảy, thay luôn C25 “cho khỏe”. Aptomat hết nhảy nhưng mối nguy chuyển sang dây. Nhiệm vụ chính của aptomat là bảo vệ dây dẫn phía sau nó; khi aptomat lớn hơn khả năng chịu tải của dây, dây có thể nóng quá mức trong thời gian dài mà aptomat không cắt, cách điện lão hóa rồi chập, cháy âm trong tường, trần. Vì vậy:
Aptomat mới không lớn hơn mức dây hiện có được phép mang theo cách lắp đặt thực tế.
Cần tăng tải: thay dây phù hợp trước, kiểm tra ổ cắm, công tắc trên mạch, rồi mới tăng aptomat.
Mạch quá tải: ưu tiên tách mạch, đi mạch riêng cho thiết bị công suất lớn.
Thay aptomat an toàn: trình tự cho thợ
Chọn aptomat thay thế: cùng số cực, cùng loại (RCBO thì thay bằng RCBO tương ứng, không bỏ chống giật); dòng định mức phù hợp với dây; giữ đường đặc tính cắt (B, C, D) theo thiết kế; khả năng cắt ngắn mạch không thấp hơn aptomat cũ; hàng rõ nguồn gốc, nhãn đầy đủ thông số; cầu đấu hợp với tiết diện dây và răng lược đang dùng.
Cắt điện, xác nhận hết điện như bước 4: cắt aptomat tổng, khóa, treo biển, thử – đo – thử lại.
Chụp ảnh, đánh dấu dây trước khi tháo.
Tháo aptomat cũ: nới vít, rút dây; nếu có răng lược thường phải nới cả dãy để rút ra; nạy lẫy gài để tháo khỏi thanh ray.
Xử lý đầu dây: cắt bỏ phần hỏng, tuốt lại, bấm cốt; kiểm tra đoạn dây gần aptomat có bị nóng hỏng không.
Lắp aptomat mới: gài chắc, đưa dây vào đúng khe kẹp, không kẹp vỏ cách điện, siết đúng lực, kéo thử từng dây, lắp lại răng lược và nắp che.
Đóng điện: để aptomat nhánh ở OFF, đóng aptomat tổng, rồi đóng nhánh; RCBO thì nhấn nút test. Sau khi chạy tải thực tế, đo dòng và so sánh nhiệt độ lại.
Ghi chép, tư vấn khách: nguyên nhân, đã thay gì, dòng đo được, khuyến nghị tách mạch, thay dây, thông gió tủ.
Hai tình huống thực tế
Tình huống 1: Aptomat phòng trọ ấm cả thân, tối nào cũng nhảy
Chủ nhà trọ định thay aptomat C20 của một phòng bằng loại lớn hơn. Thợ đo dòng buổi tối: khi điều hòa và bình nóng lạnh chạy cùng lúc, dòng sát 20 A suốt thời gian dài; cầu đấu chắc, không đổi màu. Kết luận quá tải. Thợ không tăng aptomat mà đi mạch riêng có dây và aptomat phù hợp cho bình nóng lạnh. Sau đó aptomat phòng chỉ ấm nhẹ khi tải lớn. (Số liệu trong tình huống là ví dụ minh họa.)
Tình huống 2: Aptomat mạch bếp nóng một đầu, có mùi nhựa
Nhựa quanh cầu đấu dưới của aptomat C16 mạch bếp hơi ngả vàng, súng đo nhiệt cho thấy đầu này nóng hơn rõ đầu trên và các aptomat khác, trong khi ampe kìm chỉ khoảng 5 A. Cắt aptomat tổng, xác nhận hết điện, mở nắp: dây nhiều sợi không bấm cốt, vài sợi đã đứt, lõi xỉn đen. Thợ thay aptomat, cắt bỏ đầu dây hỏng, bấm cốt, siết đúng lực; kiểm tra lại sau khi nấu ăn: hết nóng, hết mùi.
Danh sách kiểm tra an toàn
☐ Mùi khét, khói, nhựa chảy, tiếng lách tách: ngắt điện tổng nếu an toàn, không đóng lại, gọi thợ.
☐ Chủ nhà chỉ quan sát, ngửi, nghe từ bên ngoài; làm việc bên trong tủ là việc của thợ.
☐ Chỉ sờ mặt nhựa phía trước khi không có dấu hiệu cháy, tay khô, nền khô; không chạm cầu đấu, vít, dây.
☐ Đo nhiệt từ xa; so sánh giữa các aptomat và giữa hai đầu cực.
☐ Ampe kìm: thang dòng AC, cấp CAT phù hợp, kẹp một dây duy nhất, không tự ý tháo nắp che làm lộ phần mang điện.
☐ Siết vít, tháo lắp: cắt aptomat tổng, khóa, treo biển, thử – đo – thử lại.
☐ Nhớ: tắt aptomat nhánh thì cầu đấu phía nguồn và răng lược vẫn có điện.
☐ Siết đúng lực của nhà sản xuất, tua vít cách điện đúng cỡ.
☐ Dây nhiều sợi bấm cốt, đúng khe kẹp, không kẹp vỏ cách điện.
☐ Cầu đấu, vỏ đã đổi màu, biến dạng: thay aptomat.
☐ Không tăng aptomat khi chưa tăng dây.
☐ Điểm nóng phía công tơ, dây cấp của điện lực: báo điện lực.
☐ Sau khi sửa: đo dòng, kiểm tra nhiệt lại khi chạy tải thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Aptomat ấm tay có sao không?
Ấm đều cả thân khi mạch đang chạy tải lớn là bình thường. Cần lo khi một aptomat nóng hơn hẳn các aptomat cùng tải, nóng dồn một đầu cực, nhựa đổi màu, có mùi hoặc tiếng kêu.
Aptomat nóng nhưng không nhảy có nguy hiểm không?
Có thể. Aptomat cắt theo dòng điện, nó không “biết” một cầu đấu đang lỏng và nóng. Mối bắt vít kém có thể nóng nhiều tháng mà aptomat không nhảy, cho tới khi cháy đầu dây.
Thay aptomat lớn hơn có hết nóng không?
Không nên làm khi chưa kiểm tra dây. Nếu do quá tải, aptomat lớn hơn chỉ ít nhảy hơn còn dây mất bảo vệ; nếu do mối bắt vít, thay aptomat lớn hơn không giải quyết gì.
Tủ điện kêu rè rè có phải aptomat sắp hỏng?
Không hẳn. Tiếng rè đều thường đến từ khởi động từ, rơ le, biến áp nhỏ. Tắt từng mạch để khoanh vùng. Nếu tiếng xè, lách tách phát ra đúng từ một aptomat kèm nóng hoặc mùi, cắt mạch và kiểm tra ngay.
Có thể siết lại ốc aptomat khi đang có điện cho nhanh không?
Không. Tắt aptomat nhánh vẫn còn điện ở cầu đấu phía nguồn và răng lược; tua vít trượt có thể gây chập, hồ quang. Phải cắt aptomat tổng và đo xác nhận hết điện trước.
RCBO (aptomat chống giật) bị nóng xử lý có khác không?
Cách kiểm tra cầu đấu tương tự; khi thay phải dùng thiết bị chống giật tương ứng và nhấn nút test. Nếu RCBO hay nhảy do rò điện, xem bài aptomat chống giật bị nhảy liên tục: 6 nguyên nhân và cách tìm thiết bị rò điện. Nếu cả nhà mất điện, làm theo bài cả nhà mất điện trong khi hàng xóm vẫn có điện.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Đọc nhãn và đo dòng: Trong một tủ điện gia đình (có thợ chính giám sát), ghi thông số từng aptomat, đo dòng từng mạch giờ cao điểm bằng ampe kìm, lập bảng so với dòng định mức và đánh dấu mạch sát định mức.
Bài 2 – Bản đồ nhiệt: Cũng tủ đó, dùng súng đo nhiệt đo mặt nhựa từng aptomat và vỏ dây gần hai cầu đấu, ghi kèm dòng lúc đo. Tìm điểm chênh lệch rõ và giải thích nguyên nhân có thể.
Bài 3 – Bắt dây đúng lực: Trên bảng thực hành không cấp điện, bắt vào aptomat ba kiểu đầu dây: một sợi, nhiều sợi không bấm cốt, nhiều sợi có bấm cốt. Siết theo lực ghi trên aptomat bằng tua vít lực, tháo ra quan sát. Thử đưa dây vào sai khe để thấy dây không được kẹp, rồi sửa lại.
Kết luận
Aptomat nóng, kêu rè hoặc có mùi khét không phải chuyện để chờ đến khi nó nhảy. Phân biệt ấm đều do tải với nóng cục bộ do tiếp xúc kém, dùng ampe kìm để biết mạch có quá tải thật không, dùng súng đo nhiệt để so sánh, và chỉ mở nắp, siết vít, thay aptomat khi đã cắt điện phía trước và đo xác nhận hết điện. Siết đúng lực của nhà sản xuất, bấm cốt cho dây nhiều sợi, thay aptomat đã bị nhiệt làm hỏng, và nhớ: aptomat bảo vệ dây, không bao giờ tăng aptomat khi chưa tăng dây.
