Mở một tủ điện hay hộp đấu dây vừa bị cháy, thợ điện rất hay gặp cùng một cảnh: đầu dây mềm nhiều sợi bị nhét thẳng dưới vít, vài sợi đồng tòe ra ngoài, hoặc một chiếc đầu cốt bị "bấm" bằng kìm điện thường, lắc nhẹ đã xoay. Mối nối như vậy lúc mới lắp vẫn có điện, nhưng sau vài tháng chịu dòng, nóng lên rồi nguội đi, nó lỏng dần, sinh nhiệt, làm cháy xém cầu đấu và có thể gây cháy.
Bài này hướng dẫn bấm đầu cốt (dân thợ hay gọi là "đầu cos") cho dây điện dân dụng đúng kỹ thuật: chọn đúng loại cốt cho từng kiểu cầu đấu, chọn kìm bấm phù hợp, quy trình tuốt dây – luồn – ép – kiểm tra, và cách nhận biết một mối bấm hỏng. Nếu bạn cần nối hai đoạn dây với nhau (nối xoắn, cút nối, domino), xem bài cách nối dây điện đúng kỹ thuật. Bài này tập trung vào đầu dây đi vào thiết bị: aptomat, cầu đấu, thanh trung tính, bulông tiếp địa, đầu cực bình nóng lạnh, động cơ.
An toàn trước hết: bấm cốt nên làm trên bàn, với dây chưa đấu vào mạch. Nếu phải làm lại đầu dây trong tủ điện hay hộp đấu đang dùng: cắt aptomat cấp cho mạch đó (hoặc aptomat tổng), treo biển "Đang sửa chữa", rồi đo lại bằng đồng hồ hoặc bút thử đã kiểm tra trước khi chạm vào dây. Phía trên aptomat tổng (dây từ công tơ vào) vẫn có điện dù đã cắt aptomat tổng; phần này thuộc ngành điện quản lý, không tự ý tháo. Người mới vào nghề nên đọc lại 5 quy tắc an toàn trước khi chạm vào dây điện.
Đầu cốt là gì và khi nào bắt buộc phải bấm cốt?
Đầu cốt là một ống kim loại (thường là đồng hoặc đồng mạ thiếc, có loại có cổ bọc nhựa) được ép chặt lên đầu dây bằng kìm chuyên dụng. Lực ép làm ống kim loại và các sợi đồng biến dạng, ôm khít vào nhau thành một khối gần như liền. Nhờ vậy đầu dây có diện tích tiếp xúc lớn, không bị tòe sợi khi siết vít và không bị đứt sợi khi rung.
Bấm cốt gần như luôn cần trong các trường hợp sau:
Dây mềm nhiều sợi (dây đôi mềm, dây đơn mềm, dây cáp nhiều sợi nhỏ) đấu vào cầu đấu siết vít: aptomat, cầu đấu domino, cầu đấu thanh ray, ổ cắm, công tắc. Sợi mềm dưới vít dễ bị vít cắt đứt hoặc tòe ra ngoài; dùng cốt pin rỗng.
Đầu dây bắt dưới bulông, ốc có long đen: thanh trung tính, thanh tiếp địa, đầu cực động cơ, bình nóng lạnh, máy phát. Dùng cốt tròn (cốt O) hoặc cốt chữ U/chữ Y tùy cầu đấu.
Thiết bị có chân cắm dẹt (faston): một số bình nóng lạnh, máy giặt, quạt, bộ điều khiển. Dùng cốt cái dẹt đúng bề rộng chân.
Dây lớn (thường từ khoảng 10 mm² trở lên, tham khảo) vào aptomat tổng, cầu dao đảo chiều, thanh cái: dùng cốt đồng ống (cốt SC, cốt đồng mạ thiếc) ép bằng kìm thủy lực.
Ngược lại, dây cứng một sợi (dây đơn cứng) đấu vào cầu đấu siết vít thường không cần cốt pin: lõi cứng tự giữ hình dạng, chỉ cần tuốt đúng chiều dài, cắm hết vào cầu đấu và siết đúng lực. Cốt pin được thiết kế cho dây nhiều sợi; nhét lõi cứng vào cốt pin rồi ép thường không ôm chặt được. Riêng các cầu đấu dạng cài nhanh (push-in) hay lò xo, có loại nhận dây mềm trần, có loại yêu cầu cốt pin: đọc hướng dẫn của hãng trên vỏ hoặc catalog thiết bị.
Bảng chọn loại đầu cốt theo kiểu cầu đấu
Loại đầu cốt | Hình dạng | Dùng cho | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
Cốt pin rỗng (cốt pin ống) | Ống kim loại tròn, có hoặc không có cổ nhựa | Dây mềm vào aptomat, domino, cầu đấu thanh ray, ổ cắm, công tắc | Đúng tiết diện dây; chiều dài ống phù hợp độ sâu lỗ cầu đấu |
Cốt pin đôi | Một ống kim loại, cổ nhựa có hai lỗ | Hai dây mềm cùng cỡ vào một lỗ cầu đấu | Chỉ dùng khi thiết bị cho phép đấu hai dây một lỗ |
Cốt pin dẹt | Lưỡi kim loại dẹt, đặc | Một số cầu đấu dạng kẹp | Ít gặp trong nhà ở; dùng khi hãng thiết bị chỉ định |
Cốt tròn (cốt O) | Ống bấm + vành tròn có lỗ | Bắt dưới bulông, vít có long đen: thanh N, thanh PE, động cơ | Lỗ cốt vừa cỡ bulông (M4, M5, M6…); không khoan nới lỗ |
Cốt chữ U / chữ Y | Ống bấm + lưỡi xẻ chạc | Cầu đấu vít mà không muốn tháo hẳn vít | Dễ tuột hơn cốt O nếu vít lỏng; tránh dùng ở chỗ rung |
Cốt cái dẹt (faston) | Ống bấm + kẹp dẹt | Chân cắm dẹt trên thiết bị | Đúng bề rộng chân cắm; loại có vỏ nhựa bọc kín an toàn hơn |
Ống nối bấm | Ống kim loại hai đầu | Nối nối tiếp hai dây (sửa dây, nối dài) | Xem thêm bài nối dây; luôn bọc ống co nhiệt |
Cốt đồng ống (SC) | Ống đồng dày + vành bắt bulông | Dây lớn vào aptomat tổng, thanh cái, cầu dao đảo chiều | Ép bằng kìm thủy lực, đúng khuôn theo tiết diện; dây nhôm phải dùng cốt nhôm hoặc cốt đồng – nhôm |

Hình 1. Kìm bấm cốt pin rỗng loại tự điều chỉnh (ngàm bốn cạnh ở giữa đầu kìm), xung quanh là các cốt pin có cổ nhựa màu vàng, cam, xám và hai đoạn dây đỏ đã bấm cốt: dây phía trên bấm cốt pin đơn ở hai đầu, dây bên phải có hai dây chung một cốt pin đôi. Phần ống kim loại của cốt sau khi ép có vết ép đều. Ảnh đã làm mờ tên hãng. (Ảnh: Retired electrician, Wikimedia Commons, CC0)
Màu cổ nhựa và cỡ dây: đọc thế nào cho đúng?
Với cốt tròn, cốt U, cốt dẹt và ống nối có cổ bọc nhựa, nhiều nhà sản xuất dùng chung một quy ước màu theo dải tiết diện dây. Bảng dưới đây là quy ước phổ biến để tham khảo; con số chính xác của từng loại cốt luôn in trên bao bì, phải đọc bao bì trước khi dùng.
Màu cổ nhựa (cốt bọc nhựa) | Dải tiết diện dây thường ghi (tham khảo) | Dải AWG tương ứng (tham khảo) | Ví dụ dùng trong nhà |
|---|---|---|---|
Đỏ | khoảng 0,5 – 1,5 mm² | 22 – 16 | Dây điều khiển, dây đèn, dây chuông |
Xanh dương | khoảng 1,5 – 2,5 mm² | 16 – 14 | Dây ổ cắm, dây tiếp địa thiết bị nhỏ |
Vàng | khoảng 4 – 6 mm² | 12 – 10 | Dây bình nóng lạnh, bếp từ, điều hòa công suất lớn |
Với cốt pin rỗng, màu cổ nhựa không thống nhất giữa các tiêu chuẩn và các hãng: cùng một màu có thể là hai cỡ khác nhau tùy xuất xứ hộp cốt. Vì vậy không chọn cốt pin theo màu, mà đọc cỡ in trên bao bì (ví dụ "1,5 mm²", "2,5 mm²") và chiều dài ống kim loại (ví dụ 8 mm, 10 mm, 12 mm, tùy hãng). Khi mua hộp cốt pin nhiều cỡ, nên giữ lại tờ bảng màu kèm hộp hoặc dán nhãn từng ngăn.
Cỡ dây cũng phải đọc đúng: tiết diện in trên vỏ dây (ví dụ "2 x 1,5 mm²") mới là căn cứ. Nếu dây không in rõ hoặc nghi dây "thiếu lõi", đừng đoán theo cảm giác; chọn cốt theo đúng thông số dây và cân nhắc thay dây. Cách chọn tiết diện dây cho từng mạch có trong bài chọn tiết diện dây điện và aptomat cho từng mạch.
Kìm bấm cốt: loại nào cho việc nào?
Một nguyên tắc quan trọng: mối bấm tốt đến từ đúng bộ ba "cốt – ngàm kìm – cỡ dây" khớp nhau, không phải từ việc bóp thật mạnh. Các loại kìm hay gặp:
Kìm bấm cốt dạng kìm thường (không có cơ cấu cóc)
Rẻ, gọn, thường kết hợp tuốt dây và cắt vít. Trên má kìm có ngàm bấm cốt bọc nhựa (đánh dấu chấm đỏ – xanh – vàng) và ngàm bấm cốt trần (có răng, in cỡ dây). Nhược điểm: lực ép phụ thuộc tay người dùng, bóp chưa đủ cũng không biết. Dùng được cho việc nhỏ, nhưng phải kéo thử từng mối.

Hình 2. Một kìm bấm cốt dạng kìm thường đặt trên thước kẻ (chiều dài khoảng 24 cm). Phần đầu kìm có ngàm bấm cốt trần in cỡ 0,5 – 1,5 – 2,5 – 4-6, phía sau là ngàm bấm cốt bọc nhựa có ba chấm màu vàng, xanh, đỏ với chữ "INSULATED TERMINAL", lỗ cắt vít M2.6 – M5 và khe tuốt dây. Loại kìm không có cóc nên lực ép phụ thuộc tay người bấm. (Ảnh: 魔私利戸, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Kìm bấm cốt có cơ cấu cóc (ratchet)
Kìm có bánh cóc chỉ nhả ra khi ngàm đã khép hết hành trình, nên mỗi mối bấm đều được ép đủ. Có loại thay được ngàm cho cốt bọc nhựa, cốt trần, cốt dẹt. Thợ làm tủ điện, sửa chữa thường xuyên nên có ít nhất một kìm cóc cho cốt bọc nhựa.
Kìm bấm cốt pin rỗng
Ngàm bốn cạnh (vuông) hoặc sáu cạnh (lục giác), nhiều loại tự điều chỉnh theo cỡ cốt pin trong một dải (thường in trên thân kìm). Đầu cốt pin sau khi ép có tiết diện vuông hoặc lục giác, nằm gọn trong lỗ cầu đấu aptomat. Không nên ép cốt pin bằng kìm bấm cốt tròn hay kìm mỏ nhọn vì cốt bị bẹp dẹt, không vào lỗ cầu đấu hoặc ôm dây lỏng.
Kìm thủy lực bấm cốt đồng
Dùng cho dây lớn (cốt SC, cốt ống). Mỗi cỡ cốt có một khuôn ép riêng, khắc số tiết diện trên khuôn. Đặt sai khuôn (khuôn to hơn cốt) thì nhìn vẫn có vết ép nhưng lực ép không đủ, đây là lỗi rất nguy hiểm ở mạch tổng.
Không dùng để bấm cốt: kìm điện thường, kìm mỏ nhọn, búa đóng, kìm chết. Các cách này làm cốt bị bẹp chứ không ép kín sợi dây. Danh sách dụng cụ cơ bản cho thợ có trong bài đồ nghề thợ điện dân dụng.
Chuẩn bị dụng cụ và vật tư
Kìm tuốt dây đúng cỡ (có lỗ theo tiết diện) hoặc kìm tuốt tự động; tránh dùng dao rọc làm khía sợi đồng.
Kìm cắt sắc để cắt đầu dây phẳng, không bẹp.
Kìm bấm cốt phù hợp loại cốt (mục trên).
Đầu cốt đúng loại, đúng cỡ dây, đúng cỡ lỗ bulông.
Ống co nhiệt (khi dùng cốt trần hoặc cần đánh dấu pha) và máy khò nhiệt hoặc bật lửa khò chuyên dụng; không hơ bằng lửa trần sát vỏ dây.
Tua vít vừa đầu vít cầu đấu; nếu có, tua vít lực để siết đúng lực hãng ghi.
Bút thử điện, đồng hồ vạn năng để kiểm tra không điện trước khi làm trên mạch có sẵn.
Kính bảo hộ khi cắt dây (đầu sợi đồng có thể văng).
Quy trình bấm đầu cốt 8 bước
Bước 1: Cắt điện và kiểm tra không điện (khi làm trên mạch có sẵn)
Cắt aptomat cấp cho mạch, treo biển, kiểm tra bút thử hoặc đồng hồ trên một nguồn đang có điện để chắc thiết bị đo hoạt động, rồi đo lại các đầu dây sẽ tháo: giữa pha và trung tính, pha và tiếp địa. Chỉ khi chắc chắn không còn điện mới tháo dây. Với tủ điện có nhiều nguồn (máy phát, inverter, bộ lưu điện), phải cắt hết các nguồn đó.
Bước 2: Xác định cỡ dây và kiểu cầu đấu, chọn cốt
Đọc tiết diện trên vỏ dây và nhìn kiểu cầu đấu: lỗ hộp kẹp (aptomat, domino), bulông có long đen (thanh trung tính, thanh tiếp địa), chân cắm dẹt hay lò xo. Sau đó chọn loại cốt theo bảng ở trên. Lưu ý quan trọng với aptomat dạng gắn thanh ray: cầu đấu của đa số loại là hộp kẹp, dùng cho dây cứng trần hoặc dây mềm có cốt pin; không nhét cốt tròn, cốt U vào hộp kẹp, trừ khi catalog của hãng cho phép kiểu đấu đó.
Với cốt tròn, so lỗ cốt với bulông: lỗ quá to thì long đen ép vào ít diện tích, lỗ quá nhỏ thì không vào. Không khoan nới lỗ hay cắt bớt vành cốt, vì làm giảm tiết diện chịu dòng.
Bước 3: Luồn ống co nhiệt trước (nếu dùng)
Nếu dùng cốt trần hoặc ống nối, hãy luồn ống co nhiệt vào dây trước khi bấm. Đây là lỗi quên phổ biến nhất: bấm xong mới nhớ thì phải cắt bỏ cốt làm lại. Ống co nhiệt cũng có thể dùng màu để đánh dấu dây pha, trung tính khi dây cùng màu vỏ.
Bước 4: Tuốt vỏ đúng chiều dài, không khía lõi
Chiều dài tuốt phụ thuộc loại cốt:
Cốt pin: tuốt bằng chiều dài phần ống kim loại của cốt. Sau khi luồn, đầu sợi đồng bằng hoặc nhô ra rất ít khỏi miệng ống (tham khảo: khoảng 0–1 mm, theo hướng dẫn hãng cốt). Nếu ngắn hơn, vít siết vào phần ống rỗng; nếu dài quá, phần sợi thừa sẽ tòe dưới vít.
Cốt tròn, cốt U bọc nhựa: tuốt sao cho lõi đi hết ống bấm, đầu lõi vừa chạm hoặc nhô rất ít qua ống vào phần vành, không che lỗ bulông; mép vỏ cách điện nằm sát miệng ống kim loại, nằm trong cổ nhựa.
Cốt trần: mép vỏ dây sát miệng ống, không để vỏ nhựa lọt vào trong ống bấm (ép lên nhựa thì tiếp xúc kém), cũng không để lộ đồng trần dài sau ống.
Dùng kìm tuốt đúng lỗ theo tiết diện. Sau khi tuốt, nhìn kỹ: không được mất sợi, không có sợi bị khía. Nếu có, cắt bỏ đoạn đó và tuốt lại. Tuyệt đối không cắt bớt sợi để dây vừa cốt nhỏ; chọn cốt đúng cỡ.
Bước 5: Xoắn nhẹ và luồn dây vào cốt
Với dây mềm, vặn nhẹ các sợi cùng chiều xoắn sẵn có của dây cho gọn (không xoắn chặt quá, không gập đôi đầu dây). Luồn thẳng vào ống cốt; tất cả các sợi phải vào trong ống, không sợi nào lọt ra ngoài cổ hoặc kẹt giữa cổ nhựa và ống kim loại.
Hai dây vào chung một lỗ cầu đấu: dùng cốt pin đôi đúng cỡ (và chỉ khi thiết bị cho phép đấu hai dây). Không nhét hai dây vào một cốt pin đơn.
Bước 6: Đặt cốt đúng ngàm, đúng vị trí
Chọn ngàm theo màu cổ nhựa (với cốt bọc nhựa) hoặc cỡ in trên ngàm (với cốt trần, cốt pin, khuôn thủy lực).
Ép vào phần ống kim loại chứa lõi đồng, không ép vào vành bắt bulông, không ép lên phần chỉ có vỏ dây.
Với cốt có đường ghép mí trên ống, đặt cốt theo đúng chiều mà hãng kìm hoặc hãng cốt hướng dẫn để mí không bị toác khi ép.
Với cốt pin dùng kìm tự điều chỉnh: đút cốt vào ngàm từ phía hãng hướng dẫn (thường là mặt bên của đầu kìm), sao cho vùng ép nằm trên phần ống kim loại, không lên cổ nhựa.
Bước 7: Bóp hết hành trình
Giữ dây thẳng, bóp đều tay cho đến khi ngàm khép hết. Với kìm cóc, chỉ khi cóc nhả ra mới là bấm xong. Với kìm thường, bóp chắc tay, không lắc dây khi đang ép. Với kìm thủy lực, bơm đến khi khuôn khép kín hoặc van xả tự mở, và làm theo số lần ép, vị trí ép do hãng cốt quy định (cốt dài có thể cần ép nhiều lần).
Bước 8: Kiểm tra mối bấm, rồi mới bắt vào thiết bị
Kiểm tra bằng mắt và bằng tay. Một cốt pin bấm đạt trông như Hình 3.

Hình 3. Cận cảnh một cốt pin cổ nhựa xám đã bấm lên dây mềm vỏ nâu: thân ống kim loại có một hàng vết ép đều, đầu các sợi đồng nhô ra rất ít khỏi miệng ống, cổ nhựa ôm sát vỏ dây và không còn sợi nào lọt ra ngoài. Đây là hình dạng cần đạt trước khi cắm vào cầu đấu. (Ảnh: Simon A. Eugster, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Nhìn: vết ép nằm đúng trên ống kim loại, đều, không lệch; cổ nhựa không bị thủng, nứt; không có sợi đồng lọt ra ngoài; với cốt pin, đầu sợi đồng bằng hoặc nhô rất ít khỏi miệng ống.
Kéo thử: giữ cốt, kéo dây mạnh vừa phải theo chiều dọc. Dây không được tuột, cốt không được xoay quanh dây. Mối nào tuột hoặc xoay thì cắt bỏ, làm lại với cốt mới; không bấm lại lần hai lên cùng một cốt cho "chặt thêm", vì cốt đã biến dạng sai thì ép thêm thường không cứu được.
Bắt vào cầu đấu: cắm cốt pin hết vào lỗ (không để lộ phần kim loại cốt ra ngoài cầu đấu), siết vít đúng lực hãng ghi trên thân aptomat hoặc catalog (thường ghi bằng N·m). Không có tua vít lực thì siết chắc tay, tránh siết quá làm hỏng ren hoặc cắt vào ống cốt. Với cốt tròn, đặt long đen đúng thứ tự, không kẹp hai cốt ngược nhau làm cong vành.
Kéo thử lần nữa sau khi siết, và với tủ điện mới, nên kiểm tra lại độ chặt sau một thời gian vận hành (theo quy trình bảo trì của đơn vị).
Bấm cốt đồng cho dây lớn ở tủ điện tổng
Dây nguồn vào aptomat tổng, cầu dao đảo chiều máy phát hay dây cấp cho tủ tầng thường có tiết diện lớn, chịu dòng lớn, nên lỗi ở đây hậu quả nặng hơn nhiều. Một số điểm cần nhớ:
Cốt và khuôn phải cùng cỡ với tiết diện dây; khuôn ép thường khắc số tiết diện. Không ép cốt 25 mm² bằng khuôn 35 mm² "cho dễ".
Đồng hay nhôm: dây nhôm phải dùng cốt nhôm hoặc cốt đồng – nhôm (bimetal) theo hướng dẫn hãng, thường kèm mỡ chống ô xi hóa. Không ép cốt đồng thường trực tiếp lên dây nhôm.
Lõi dây cáp nhiều sợi to: làm sạch, không để sợi xòe, luồn hết vào ống trước khi ép.
Ép xong bọc ống co nhiệt hoặc băng cách điện phần ống và phần lõi lộ ra.
Kiểm tra sau khi đóng tải: dùng tay sờ không được (vì có điện), nên dùng ampe kìm đo dòng và camera nhiệt hoặc súng đo nhiệt để so nhiệt độ các đầu cốt khi tủ đang tải (đứng ngoài, không mở nắp che phần mang điện nếu không có chuyên môn và đồ bảo hộ phù hợp).
Phần dây phía trên aptomat tổng (từ công tơ vào) thuộc trách nhiệm ngành điện; không tự ý tháo hay bấm lại cốt ở đoạn này.

Hình 4. Một ống nối bấm nối hai dây đồng trần nhiều sợi tiết diện 70 mm². Theo mô tả của tác giả ảnh, đầu bên phải được ép đúng, còn đầu bên trái dùng khuôn ép quá to so với ống nên lực ép không đủ. Bằng mắt hai vết ép trông khá giống nhau, vì vậy phải chọn đúng khuôn theo cỡ cốt chứ không chỉ nhìn vết ép. (Ảnh: Fluppe37, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Bảng kiểm tra nhanh: dấu hiệu mối bấm hỏng và cách xử lý
Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
Kéo nhẹ dây tuột khỏi cốt | Cốt to hơn dây; bấm sai ngàm; bóp chưa hết hành trình | Cắt bỏ, chọn cốt đúng cỡ, bấm lại bằng ngàm đúng |
Cốt xoay được quanh dây | Lực ép thiếu; vỏ nhựa lọt vào ống bấm | Cắt bỏ, tuốt lại đúng chiều dài, bấm lại |
Sợi đồng tòe ra ngoài cổ cốt | Tuốt dài quá; luồn không hết sợi | Cắt bỏ phần hỏng, làm lại |
Cổ nhựa thủng, nứt sau khi bấm | Dùng ngàm cốt trần cho cốt bọc nhựa; ngàm sai màu | Thay cốt mới, dùng ngàm cốt bọc nhựa đúng màu |
Cốt pin bị bẹp dẹt, khó cắm vào lỗ aptomat | Dùng kìm thường hoặc ngàm cốt tròn để ép cốt pin | Dùng kìm bấm cốt pin (vuông/lục giác) |
Có vết ố đen, nhựa cổ cốt cháy hoặc chảy | Mối bấm hoặc vít lỏng, quá tải, dây nhỏ so với dòng | Cắt điện, cắt bỏ đến đoạn dây còn tốt, thay cốt, kiểm tra tải và cầu đấu; cầu đấu cháy phải thay |
Đầu cốt nóng hơn các đầu khác khi đo nhiệt lúc có tải | Tiếp xúc kém tại cốt hoặc tại vít siết | Cắt điện, kiểm tra siết lại hoặc làm lại cốt; nếu do quá tải phải xử lý tải |
Ống cốt nứt dọc | Khuôn quá nhỏ; cốt kém chất lượng | Thay cốt khác, đúng khuôn |
Bảng này dùng để định hướng; mỗi trường hợp có dấu hiệu cháy, nóng bất thường đều phải tìm nguyên nhân gốc chứ không chỉ thay cốt. Nếu nóng ở đầu dây vào aptomat, xem thêm bài aptomat bị nóng, kêu rè hoặc có mùi khét.

Hình 5. Một đầu dây có cốt pin đã bị cháy sau khi dùng trong cầu đấu siết vít: cổ nhựa đánh dấu đã chảy mất hoàn toàn, vỏ cao su của dây bị ám đen, ống kim loại của cốt sạm màu. Theo mô tả của tác giả ảnh, ngay cạnh vết vít ép trên cốt có chỗ kim loại bị chảy. Gặp đầu dây như thế này, phải cắt bỏ đến đoạn dây còn tốt và kiểm tra cả cầu đấu. (Ảnh: Phiarc, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Những lỗi hay gặp khi bấm cốt
Bấm cốt bằng kìm điện thường hoặc búa. Cốt bẹp nhưng không ôm chặt sợi dây. Lúc đầu vẫn chạy, sau đó nóng dần.
Chọn cốt to hơn dây "cho dễ luồn". Ép xong vẫn còn khe hở bên trong, dây có thể tuột.
Cắt bớt sợi đồng để nhét vừa cốt nhỏ. Làm giảm tiết diện chịu dòng, chỗ đó sẽ nóng.
Nhúng thiếc (hàn chì) đầu dây mềm rồi bắt thẳng dưới vít thay cho cốt pin. Thiếc mềm, dưới lực ép của vít lâu ngày sẽ lún, làm mối nối lỏng; nhiều hướng dẫn kỹ thuật khuyến cáo không làm kiểu này với cầu đấu siết vít. Muốn đầu dây mềm gọn, hãy dùng cốt pin.
Nhét cốt tròn, cốt U vào hộp kẹp của aptomat hay bẻ cong, cắt xẻ cốt tròn cho vừa. Dùng đúng cốt pin cho hộp kẹp.
Dùng cốt chữ U ở chỗ rung (đầu cực động cơ, máy bơm, máy phát): khi vít lỏng, cốt U dễ tuột ra; dùng cốt tròn.
Dùng cốt rẻ không rõ nguồn gốc, ống mỏng, mạ kém. Cốt nên mua của nơi bán có ghi rõ vật liệu và cỡ dây.
Tình huống thực tế
Tình huống 1 – Aptomat bình nóng lạnh nóng và có mùi khét. Khách gọi vì aptomat của bình nóng lạnh ấm hơn hẳn các aptomat khác. Thợ cắt aptomat tổng, kiểm tra không điện, mở tủ thì thấy dây mềm nhiều sợi bị nhét thẳng vào hộp kẹp, vài sợi đã đứt, đầu dây sạm đen. Xử lý: cắt bỏ đoạn dây hỏng, kiểm tra lại tiết diện dây phù hợp với aptomat, bấm cốt pin đúng cỡ bằng kìm bấm cốt pin, siết đúng lực. Cầu đấu của aptomat đã cháy xém thì thay aptomat. Đóng điện, cho bình chạy và đo dòng, so nhiệt độ đầu dây với các aptomat khác.
Tình huống 2 – Thanh trung tính lỏng dây. Khi bảo trì tủ điện căn hộ, thợ thấy nhiều dây trung tính mềm quấn vòng quanh bulông thanh N, không có cốt, ốc siết lên các sợi đồng. Xử lý (sau khi cắt điện và kiểm tra): bấm cốt tròn đúng cỡ lỗ bulông cho từng dây, mỗi bulông bắt số dây theo đúng thiết kế thanh, siết lại có long đen. Báo khách lý do: dây trung tính lỏng có thể gây điện chập chờn hoặc làm thiết bị hỏng.
Tình huống 3 – Khách tự nối dài dây máy bơm. Khách nối dài dây cấp cho máy bơm bằng ống nối, ép bằng búa và quấn băng keo, đặt sát mặt đất ẩm. Thợ khuyên: không nên có mối nối dài ở chỗ ẩm; nếu bắt buộc, dùng ống nối đúng cỡ, ép bằng kìm đúng ngàm, bọc ống co nhiệt có keo, đặt trong hộp nối kín đặt ở chỗ khô, và mạch phải có bảo vệ chống giật (RCD/RCBO). Phương án tốt nhất là thay đoạn dây liền.
Danh sách an toàn khi bấm và đấu đầu cốt
Làm trên bàn khi có thể; nếu làm trên mạch có sẵn: cắt nguồn, treo biển, kiểm tra không điện bằng thiết bị đo đã thử.
Cắt hết các nguồn phụ (máy phát, inverter, UPS) nếu tủ có nhiều nguồn.
Không chạm vào phía trên aptomat tổng (dây từ công tơ vào) khi chưa được ngành điện cắt điện.
Cốt đúng loại, đúng cỡ dây, đúng cỡ bulông; dây nhôm dùng cốt nhôm hoặc cốt đồng – nhôm.
Kìm bấm đúng loại, đúng ngàm; không bấm bằng kìm thường, búa.
Không cắt bớt sợi, không có sợi tòe, không ép lên vỏ nhựa.
Kéo thử từng mối trước khi đấu; mối hỏng thì làm lại bằng cốt mới.
Siết vít đúng lực theo hãng; không để lộ kim loại cốt ra ngoài cầu đấu.
Bọc cách điện (ống co nhiệt) cho cốt trần, ống nối; hơ nhiệt bằng dụng cụ phù hợp, tránh lửa trần gần vật dễ cháy.
Đeo kính bảo hộ khi cắt dây; dọn sạch vụn đồng trong tủ điện trước khi đóng nắp.
Đóng điện lại theo thứ tự, kiểm tra thiết bị chạy, và nếu có điều kiện, đo dòng và kiểm tra nhiệt độ đầu cốt khi có tải.
Câu hỏi thường gặp
Dây cứng một sợi có cần bấm cốt pin không?
Thường là không. Dây cứng một sợi đấu thẳng vào cầu đấu siết vít hoặc cầu đấu cài nhanh là đúng cách phổ biến; cốt pin được làm cho dây nhiều sợi. Chỉ khi bắt dưới bulông (thanh trung tính, thanh tiếp địa có bulông) thì mới dùng cốt tròn phù hợp cho dây cứng, hoặc theo hướng dẫn của hãng thiết bị.
Không có kìm bấm cốt, dùng kìm thường ép tạm có được không?
Không nên. Kìm thường làm cốt bẹp dẹt, nhìn có vẻ chặt nhưng bên trong không ôm hết sợi dây, mối nối sẽ nóng dần khi có tải. Nếu chưa có kìm bấm cốt, hãy chọn cách đấu khác phù hợp với cầu đấu (ví dụ dây cứng đấu trực tiếp) hoặc mua/mượn kìm đúng loại.
Màu cổ nhựa cốt pin có phải là tiêu chuẩn chung không?
Không hoàn toàn. Màu cổ cốt pin khác nhau giữa các tiêu chuẩn và các hãng, cùng màu có thể là cỡ khác. Luôn đọc cỡ in trên bao bì. Với cốt tròn, cốt U bọc nhựa thì quy ước đỏ – xanh dương – vàng khá phổ biến, nhưng vẫn phải kiểm tra trên bao bì.
Hai dây vào chung một lỗ aptomat thì làm thế nào?
Trước hết xem thiết bị có cho phép đấu hai dây vào một lỗ không (catalog hoặc nhãn). Nếu được và hai dây cùng cỡ, dùng cốt pin đôi. Nếu không được, dùng cầu đấu hoặc thanh nối phù hợp để chia dây, không xoắn hai dây nhét chung vào một cốt đơn.
Đầu cốt bị đen, cổ nhựa chảy thì chỉ thay cốt là xong?
Chưa đủ. Đó là dấu hiệu đã quá nhiệt. Ngoài làm lại cốt, phải kiểm tra cầu đấu (cháy xém thì thay thiết bị), kiểm tra tiết diện dây so với aptomat, đo dòng tải để xem có quá tải không, và cắt bỏ hết đoạn dây có vỏ bị cứng giòn do nhiệt.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Nhận biết cốt: Lấy một hộp cốt hỗn hợp, phân loại thành cốt pin, cốt pin đôi, cốt tròn, cốt U, cốt dẹt, ống nối. Với mỗi loại, đọc cỡ dây và cỡ lỗ trên bao bì, ghi vào bảng.
Bài 2 – Bấm cốt pin: Với dây mềm 1,5 mm² và 2,5 mm², mỗi cỡ bấm 5 cốt pin đúng cỡ bằng kìm bấm cốt pin. Kiểm tra: đầu sợi đồng so với miệng ống, vết ép, kéo thử. Cắt dọc một mối bấm bằng cưa sắt nhỏ (trên bàn, kẹp ê tô, đeo kính) để nhìn mặt cắt: sợi đồng ôm kín hay còn khe hở.
Bài 3 – So sánh cách ép: Bấm 3 cốt tròn bằng ba cách: kìm cóc đúng ngàm, kìm thường bóp nhẹ, kìm điện thường. Kéo thử từng mối và ghi lại cái nào tuột, cái nào xoay. Bài này giúp hiểu vì sao phải dùng đúng kìm.
Bài 4 – Đấu vào tủ điện mẫu: Trên tủ điện thực hành không cấp điện (người hướng dẫn chuẩn bị), đấu dây mềm có cốt pin vào aptomat, dây trung tính có cốt tròn vào thanh N, siết đúng lực ghi trên thiết bị. Người hướng dẫn kiểm tra và chấm theo danh sách an toàn ở trên.
Kết luận
Bấm đầu cốt là việc nhỏ nhưng quyết định mối nối có bền và mát hay không. Nhớ bộ ba cốt đúng cỡ – kìm đúng loại, đúng ngàm – dây tuốt đúng chiều dài, cộng với kéo thử từng mối và siết đúng lực. Khi làm trên mạch có sẵn, luôn cắt điện, treo biển và kiểm tra không điện trước khi chạm vào dây. Thói quen làm đầu dây gọn, chắc chính là thứ khách hàng và thợ cả nhìn vào để đánh giá tay nghề của một thợ điện.






