"Anh ơi, nhà em tắm cứ đang ấm thì nóng rát lên, vài giây sau lại lạnh ngắt. Có hôm đang tắm mà ở dưới bếp có người mở vòi rửa bát là nước sen nóng bỏng luôn." Thợ nước nhận kiểu cuộc gọi này rất thường xuyên, nhất là mùa lạnh.
Nhiều thợ đến nơi là thay ngay củ sen mới. Có nhà khỏi thật, nhưng nhiều nhà thay xong vẫn bị y như cũ, vì nguyên nhân nằm ở áp lực nước hai đường nóng – lạnh, ở máy bơm, ở bình nóng lạnh hay ở nước chạy chéo giữa hai đường ống, chứ không phải ở củ sen.
Bài này hướng dẫn thợ nước 7 bước khoanh vùng từ dễ đến khó, rồi các cách khắc phục bền, từ vệ sinh lưới lọc đến tách đường ống và lắp sen ổn nhiệt.
Phân biệt với các bài đã có: vòi sen chảy yếu xem Vòi sen nước yếu: 7 bước tìm nguyên nhân; bình nóng lạnh rò nước hoặc hoàn toàn không nóng xem Bình nóng lạnh rò nước, van an toàn chảy liên tục hoặc không nóng. Bài này nói về chuyện nước có nóng nhưng nhiệt độ không ổn định khi đang tắm.
An toàn trước khi bắt tay vào kiểm tra
Nước nóng đột ngột có thể gây bỏng, nhất là với trẻ nhỏ và người già. Trước khi kiểm tra, nhớ các nguyên tắc:
Không đứng dưới vòi sen khi thử. Cầm tay sen hướng xuống sàn hoặc vào xô, thử nhiệt độ bằng nhiệt kế hoặc đưa mu bàn tay vào dòng nước từ từ, không xả thẳng lên người.
Báo khách tạm thời không cho trẻ em, người già tự tắm bằng vòi đó cho đến khi sửa xong. Nếu cần dùng gấp, người lớn pha nước ra chậu, thử nhiệt độ rồi mới dùng.
Bình nóng lạnh, máy nước nóng trực tiếp là thiết bị điện trong nhà tắm. Thợ nước chỉ làm phần đường nước; không tháo nắp điện, không chạm rơ le, thanh đốt. Phần điện (rơ le, thanh đốt, chống giật, tiếp địa) do thợ điện làm. Trước khi tháo ống ở đầu bình phải ngắt điện cấp cho bình ở aptomat riêng, treo biển báo.
Khóa nước, xả hết áp trước khi tháo củ sen, rắc co, dây cấp. Nước trong đường nóng có thể còn rất nóng: để nguội hoặc xả bớt trước khi mở.
Vì sao nước sen lại lúc nóng lúc lạnh?
Củ sen nóng lạnh thông thường (củ sen gạt, củ sen hai tay vặn) chỉ làm một việc: mở to hay nhỏ hai cửa nước nóng và nước lạnh rồi trộn lại. Nhiệt độ nước ra phụ thuộc vào tỉ lệ nước nóng và nước lạnh đi qua hai cửa đó.
Lượng nước qua mỗi cửa phụ thuộc vào áp lực của đường ống phía trước. Đang chỉnh vừa ấm mà áp đường lạnh tụt (có người xả bồn cầu, mở vòi khác), nước lạnh vào ít đi, nước ra lập tức nóng lên. Ngược lại, áp đường nóng tụt hoặc nước nóng nguội đi thì nước ra lạnh.
Vì vậy, gần như mọi nguyên nhân đều rơi vào một trong bốn nhóm:
Áp lực hoặc lưu lượng của một trong hai đường thay đổi trong lúc tắm (thiết bị khác dùng chung đường ống, máy bơm bật tắt, ống nhỏ, van chặn mở không hết).
Nguồn nước nóng không ổn định (bình hết nước nóng, máy nước nóng trực tiếp tự ngắt, hệ năng lượng mặt trời quá nóng hoặc lẫn khí).
Củ sen hoặc van trộn hỏng, bám cặn nên không giữ được tỉ lệ trộn.
Nước chạy chéo giữa đường nóng và đường lạnh qua một thiết bị trộn nào đó trong nhà.
Có hai loại van trộn có khả năng tự bù khi áp thay đổi: van cân bằng áp (tự điều chỉnh khi áp một bên thay đổi, hay gặp ở các bộ sen âm tường kiểu Mỹ) và van ổn nhiệt (còn gọi là sen nhiệt, sen ổn nhiệt, có bộ phận cảm biến nhiệt độ bên trong để giữ nhiệt độ nước ra). Củ sen thường không có hai cơ cấu này.
Hình 1. Thân một van sen âm tường bằng đồng đã tháo nắp: bên trong vòng đồng là bộ cân bằng áp màu đen với hai cửa nước hình bầu dục, bề mặt lấm tấm cặn trắng; bên trái là một cửa nước khác của thân van, góc dưới bên trái lộ lớp lưới sợi của tường. Theo người chụp, bộ này đã bám cặn vôi và phải tháo ra vệ sinh hoặc thay. (Ảnh: Tomwsulcer, Wikimedia Commons, CC0)
Bước 1: Hỏi khách đúng câu và xác định kiểu dao động
Trước khi tháo bất cứ thứ gì, dành năm phút hỏi khách:
Bị từ bao giờ? Sau khi lắp máy bơm, thay bình nóng lạnh, sửa đường ống hay tự nhiên bị?
Bị ở một vòi sen hay tất cả? Một vòi thì nghi củ sen, đường nhánh của vòi đó. Tất cả vòi thì nghi nguồn nước nóng, máy bơm, đường ống chung.
Có liên quan đến thiết bị khác không? Nóng rát lên khi có người xả bồn cầu, mở vòi bếp, máy giặt lấy nước? Hay tự dao động kể cả khi không ai dùng nước?
Dao động theo nhịp đều hay thất thường? Nóng – lạnh đều đặn cứ vài giây một lần thường liên quan đến máy bơm bật tắt hoặc máy nước nóng trực tiếp tự ngắt. Thất thường theo lúc có người dùng nước là chuyện áp lực đường ống.
Nhà dùng nước nóng gì? Bình nóng lạnh gián tiếp (có bình chứa), máy nước nóng trực tiếp (không bình chứa, treo ngay trong nhà tắm), năng lượng mặt trời, hay kết hợp.
Nước cấp đi từ đâu? Từ bồn mái chảy xuống, qua máy bơm tăng áp, hay đi thẳng từ đường ống của đơn vị cấp nước?
Sau đó mở vòi sen hướng vào xô, chỉnh vừa ấm, đặt nhiệt kế vào dòng nước, quan sát vài phút và nhờ người nhà tái hiện đúng hiện tượng khách kể.
Bước 2: Đo lưu lượng và nhiệt độ từng đường
Chỉ cần xô có vạch chia lít, đồng hồ bấm giờ trên điện thoại và nhiệt kế đo nước.
Đo lưu lượng nước lạnh: gạt củ sen về hẳn phía lạnh, hứng vào xô trong một khoảng thời gian cố định, ví dụ 20 giây. Lưu lượng (lít/phút) = số lít hứng được ÷ số giây × 60.
Đo lưu lượng nước nóng: gạt hẳn về phía nóng, đợi nước nóng lên ổn định rồi hứng tương tự. Cẩn thận bỏng.
Đo nhiệt độ nước nóng ở đầu ra khi gạt hẳn về nóng, đo vài lần cách nhau một phút xem có ổn định không.
Lặp lại phép đo khi có người xả bồn cầu hoặc mở vòi bếp, ghi xem lưu lượng bên nào tụt nhiều.
Ví dụ: hứng nước lạnh được 4 lít trong 20 giây, tức 4 ÷ 20 × 60 = 12 lít/phút. Hứng nước nóng chỉ được 1,5 lít trong 20 giây, tức 4,5 lít/phút. Chênh nhiều như vậy là dấu hiệu đường nóng bị nghẹt, ống nhỏ, van chưa mở hết hoặc không được tăng áp như đường lạnh.
Nếu có đồng hồ đo áp lực, lắp tạm qua van khóa để đọc áp từng đường khi đóng và khi đang chảy. So hai đường với nhau và với yêu cầu trong hướng dẫn của thiết bị; không có một con số chung cho mọi nhà.
Bước 3: Kiểm tra các thiết bị dùng chung đường ống
Đây là nguyên nhân hay gặp nhất ở nhà phố Việt Nam: đường nước lạnh vào nhà tắm đi chung một ống nhánh nhỏ với bồn cầu, vòi chậu, máy giặt, có khi cả vòi bếp. Khi két bồn cầu tự cấp nước lại sau khi xả, hoặc máy giặt bắt đầu lấy nước, áp đường lạnh tụt và người đang tắm bị nước nóng tạt vào.
Cách kiểm tra:
Lần theo ống từ củ sen ngược về: đường lạnh rẽ từ đâu, dùng chung với thiết bị nào, cỡ ống bao nhiêu.
Thử từng thiết bị: một người đứng ở vòi sen (đang hứng vào xô, có nhiệt kế), một người lần lượt xả bồn cầu, mở vòi chậu, mở vòi bếp, cho máy giặt lấy nước. Ghi thiết bị nào làm nhiệt độ thay đổi nhiều nhất.
Kiểm tra van chặn, van nhánh: van dưới chân củ sen, van tầng, van đầu bình nóng lạnh có mở hết không, có van nào kẹt nửa chừng không.
Kiểm tra lưới lọc: nhiều chân sen, đầu dây cấp, đầu vào bình nóng lạnh hoặc máy nước nóng trực tiếp có lưới lọc nhỏ. Lưới bị nghẹt cặn làm một đường yếu đi.
Hướng xử lý tùy mức độ: mở hết, vệ sinh hoặc thay van chặn bị kẹt; vệ sinh lưới lọc; nếu ống nhánh quá nhỏ cho số thiết bị dùng chung thì đề xuất kéo đường lạnh riêng cho khu tắm hoặc thay ống lớn hơn. Việc tính cỡ ống xem thêm Nhà 3 tầng dùng ống nước phi bao nhiêu.
Bước 4: Kiểm tra máy bơm tăng áp
Nếu nhà có máy bơm tăng áp, hãy để ý hai chuyện.
Máy bơm bật tắt liên tục khi đang tắm. Mỗi lần bơm chạy, áp tăng lên; bơm dừng, áp tụt dần đến lúc bơm chạy lại. Nếu hai đường nóng – lạnh không được tăng áp như nhau, nhiệt độ sẽ dao động theo đúng nhịp bơm. Nghe xem nhịp bơm có trùng nhịp nóng lạnh không. Nguyên nhân bơm bật tắt liên tục (bình tích áp mất khí, rơ le áp lực, rò rỉ, van một chiều) xem chi tiết ở bài Máy bơm tăng áp chạy liên tục hoặc tự bật tắt liên tục.
Máy bơm chỉ tăng áp cho một đường. Lỗi lắp đặt hay gặp: bơm chỉ cấp cho đường lạnh tầng trên hoặc chỉ cho đường vào bình nóng lạnh, đường còn lại vẫn chảy bằng trọng lực từ bồn mái. Vẽ sơ đồ đường ống để xem bơm cấp cho những nhánh nào.
Hướng xử lý: sửa cho bơm chạy êm (bình tích áp đúng áp nạp theo hướng dẫn hãng, rơ le chỉnh đúng), và bố trí để cả đường lạnh lẫn đường cấp vào bình nóng lạnh của khu tắm cùng đi sau máy bơm. Cách bố trí máy bơm, bồn mái, bình nóng lạnh cho nhà phố xem Lắp máy bơm, bồn nước mái và bình nóng lạnh cho nhà phố.
Bước 5: Kiểm tra nguồn nước nóng
Mỗi loại thiết bị nước nóng có kiểu "chập chờn" riêng.
Bình nóng lạnh gián tiếp (có bình chứa)
Bình chứa sẵn nước nóng nên bản thân bình ít khi làm nhiệt độ dao động nhanh. Các dấu hiệu thường gặp:
Nóng lúc đầu, sau đó nguội dần: dung tích bình nhỏ so với số người tắm liên tiếp hoặc bát sen lưu lượng lớn; nước lạnh vào bù làm bình nguội dần. Giải thích cho khách, tư vấn giãn giờ tắm hoặc bình phù hợp hơn.
Để lâu vẫn chỉ ấm: có thể do rơ le nhiệt, thanh đốt hoặc bình đóng cặn. Phần điện chuyển cho thợ điện.
Phải chờ lâu mới có nước nóng vì ống từ bình đến vòi sen dài: không phải dao động, nhưng khách hay gộp chung. Có thể bọc cách nhiệt ống nóng, đặt bình gần điểm dùng khi cải tạo.
Nhắc lại: van an toàn của bình phải còn hoạt động và có đường xả. Kiểm tra van an toàn xem bài Bình nóng lạnh rò nước, van an toàn chảy liên tục.
Máy nước nóng trực tiếp (không bình chứa)
Máy nước nóng trực tiếp chỉ đốt nóng khi có nước chảy qua đủ mạnh. Bên trong có cảm biến lưu lượng: dòng chảy dưới ngưỡng thì máy tắt, đủ ngưỡng thì máy chạy. Vì vậy hay gặp:
Nóng – lạnh luân phiên khi áp nước yếu: dòng chảy dao động quanh ngưỡng kích hoạt, máy cứ bật rồi tắt. Thường gặp ở tầng trên cùng dùng bồn mái thấp, hoặc khi lưới lọc đầu vào máy và bát sen bị nghẹt cặn.
Khách vặn nhỏ nước để nước nóng hơn: vặn quá nhỏ làm lưu lượng tụt dưới ngưỡng, máy tắt, nước lạnh đi.
Vặn to thì chỉ ấm: công suất máy có giới hạn, lưu lượng càng lớn thì nước càng ít được làm nóng. Đây là giới hạn của thiết bị, không phải hỏng.
Hướng xử lý: vệ sinh lưới lọc đầu vào và bát sen, so áp nước cấp với yêu cầu tối thiểu trong hướng dẫn của máy, chỉ khách chỉnh nhiệt độ trên máy thay vì bóp nhỏ vòi; áp không đủ thì cân nhắc bơm tăng áp. Không mở nắp máy; lỗi bên trong chuyển cho thợ điện hoặc bảo hành.
Máy nước nóng năng lượng mặt trời
Chiều nắng nước rất nóng: nước nóng càng nóng thì chỉ cần áp dao động một chút, nước ra đã nóng gắt. Hệ này rất nên dùng sen ổn nhiệt hoặc van trộn ổn nhiệt.
Nước nóng chảy ngắt quãng, phì hơi: khí hoặc hơi đọng trong đường ống nóng, nhất là khi nước trong bình quá nóng hoặc khi bồn cấp nước lạnh bị cạn. Xem cách xả khí ở bài Vòi nước phì hơi do khí trong đường ống.
Áp đường nóng thấp ở tầng trên cùng vì bình đặt trên mái, chênh cao đến vòi sen nhỏ. Đường lạnh nếu đi qua máy bơm thì mạnh hơn nhiều, nhiệt độ dễ dao động.
Cách đấu ống, van một chiều, trợ nhiệt điện cho hệ này xem Lắp máy nước nóng năng lượng mặt trời ống chân không cho nhà phố.
Bước 6: Kiểm tra củ sen và van trộn
Nếu đường ống, máy bơm, nguồn nóng đều ổn mà chỉ một vòi sen bị, nghi củ sen. Củ sen gạt dùng lõi trộn (thường là lõi đĩa sứ), củ sen hai tay vặn dùng hai ruột van. Sau nhiều năm dùng nước có cặn, lõi và ruột van bị bám vôi, mòn gioăng, gạt nặng tay, khó chỉnh nhiệt độ, hoặc tự xê dịch.
Quy trình kiểm tra:
Khóa van chặn hai đường dưới chân củ sen (hoặc van nhánh), mở củ sen cho xả hết áp.
Tháo tay gạt, nắp chụp, ốc giữ lõi, rút lõi ra. Chụp ảnh từng bước để lắp lại đúng thứ tự.
Quan sát lõi và thân van: cặn trắng, gioăng nứt, mặt đĩa sứ trầy, các lỗ nước bị cặn che bớt.
Kiểm tra lưới lọc ở chân nối (nếu có) và đầu dây sen, bát sen.
Vệ sinh: ngâm phần nhựa, đồng trong dung dịch tẩy cặn nhẹ (giấm ăn pha loãng thường đủ cho cặn vôi nhẹ; không ngâm phần mạ và gioăng quá lâu, làm theo hướng dẫn của hãng nếu có), chải bằng bàn chải mềm, rửa sạch. Không cạo mặt đĩa sứ bằng vật sắc.
Thay lõi nếu đã mòn: mang lõi cũ đi để mua đúng cỡ, đúng loại. Lõi khác hãng thường không lắp vừa.
Lắp lại, mở van từ từ, thử nhiệt độ ở các vị trí gạt và kiểm tra rò ở thân, chân nối.
Hình 2. Ba ruột van bằng đồng tháo ra từ một bộ sen ba tay vặn cũ, đặt trên mặt bàn: thân và ren bám gỉ xanh, cặn, gioăng trên đầu ruột van đã cũ; phía trên là tay vặn nhựa trong hình ngôi sao, một mặt nạ chụp tròn bằng kim loại và một ống chụp. Ruột van cũ như vậy nên mang theo khi đi mua để chọn đúng loại. (Ảnh: Alan Levine, Wikimedia Commons, CC BY 2.0)
Với sen ổn nhiệt, cảm biến nhiệt bên trong lõi cũng có thể bị cặn làm chậm phản ứng. Vệ sinh hoặc thay lõi theo hướng dẫn của hãng; sau khi lắp lại lõi ổn nhiệt, thường phải hiệu chỉnh lại vạch nhiệt độ theo đúng quy trình trong tài liệu kỹ thuật. Không tự tháo nút chặn an toàn để "cho nóng hơn".
Bước 7: Kiểm tra nước chạy chéo giữa đường nóng và đường lạnh
Đây là nguyên nhân khó phát hiện nhất. Một thiết bị trộn (củ sen, vòi lavabo nóng lạnh, sen ổn nhiệt) có lõi hoặc van một chiều bên trong bị hỏng có thể cho nước đi tắt từ đường áp cao sang đường áp thấp, kể cả khi đang đóng. Hậu quả: vòi lạnh chỗ khác ra nước ấm, nước nóng pha lạnh, nhiệt độ ở vòi sen thất thường.
Dấu hiệu nghi ngờ:
Mở vòi lạnh ở lavabo, bồn cầu vòi xịt mà thấy nước ấm ra một lúc.
Đường nước lạnh sờ thấy ấm ở đoạn gần thiết bị trộn khi không ai dùng nước.
Cách thử (làm khi đã báo khách và không ai dùng nước):
Khóa van cấp nước lạnh đến các thiết bị trong khu vực cần thử (van nhánh lạnh), để nguyên đường nước nóng mở. Lưu ý: đường cấp vào bình nóng lạnh vẫn phải có nước, nếu không đường nóng cũng mất áp và phép thử vô nghĩa. Nhà nào đường vào bình đi chung với nhánh lạnh không tách được thì thử theo từng thiết bị như ở mục 6.
Mở một vòi chỉ có nước lạnh trong khu vực đó (ví dụ vòi xịt, vòi chậu lạnh). Đợi cho phần nước còn trong ống chảy hết.
Nếu nước vẫn chảy ra liên tục, nhất là nước ấm, nghĩa là nước nóng đang đi qua một thiết bị trộn nào đó sang đường lạnh. Nếu nước cứ chảy mà vẫn lạnh, kiểm tra van khóa lạnh có bị lọt không trước khi kết luận.
Khoanh vùng: lần lượt khóa van chặn nóng ở từng thiết bị trộn. Khóa đến thiết bị nào mà nước ở vòi lạnh ngừng chảy thì thiết bị đó là thủ phạm.
Làm ngược lại (khóa nóng, mở vòi nóng) để kiểm tra chiều từ lạnh sang nóng.
Thử từng thiết bị có dây cấp mềm (vòi lavabo, vòi bếp nóng lạnh): khóa van chặn lạnh, tháo dây lạnh ở van chặn và hướng đầu dây vào xô, giữ van chặn nóng mở, đóng tay gạt vòi. Nước chảy ra từ dây lạnh nghĩa là lõi vòi đó cho nước đi tắt.
Hướng xử lý: thay lõi hoặc thiết bị trộn bị hỏng; nhiều củ sen ổn nhiệt có van một chiều ở hai chân vào, hỏng thì thay theo phụ kiện của hãng. Nếu cần lắp thêm van một chiều, chọn loại chịu nhiệt cho đường nóng, lắp đúng chiều mũi tên, và không lắp theo cách chặn mất đường giãn nở của bình nóng lạnh: khi đường vào bình có van một chiều, nước giãn nở khi đun phải thoát qua van an toàn, nên van an toàn và ống xả phải còn tốt.
Hình 3. Một van một chiều lò xo thân đồng thau, hai đầu là khớp nối ren kiểu nén dùng cho ống: trên thân khắc chữ "16mm" và mũi tên chỉ chiều nước chảy. Khi lắp van một chiều phải lắp đúng chiều mũi tên. (Ảnh: SilverBullet X, Wikimedia Commons, CC0, ảnh đã cắt khung)
Các cách khắc phục bền cho nhà hay bị nóng lạnh thất thường
Sau khi tìm ra nguyên nhân, thợ có thể đề xuất các phương án theo mức chi phí tăng dần.
Vệ sinh và chỉnh lại: vệ sinh lưới lọc, bát sen, lõi sen; mở hết van chặn; chỉnh lại máy bơm cho bớt bật tắt. Chi phí thấp, giải quyết nhiều ca.
Thay lõi hoặc củ sen bị hỏng, thay van chặn bị kẹt.
Cân bằng hai đường: bố trí để đường lạnh và đường nóng của khu tắm cùng một nguồn áp (cùng đi sau máy bơm, hoặc cùng từ bồn mái). Đây thường là cách triệt để nhất cho nhà bị chênh áp.
Kéo đường lạnh riêng cho khu tắm, không đi chung ống nhánh nhỏ với bồn cầu, máy giặt.
Lắp củ sen ổn nhiệt (sen nhiệt). Loại này giữ nhiệt độ nước ra ổn định hơn nhiều khi áp hoặc nhiệt độ nước nóng thay đổi, và thường có nút chặn an toàn ở mức nhiệt độ nhất định, muốn vặn cao hơn phải bấm nút. Đây là lựa chọn rất nên tư vấn cho nhà có trẻ nhỏ, người già hoặc dùng năng lượng mặt trời. Van ổn nhiệt vẫn cần áp hai đường trong giới hạn hãng cho phép và nguồn nóng đủ nóng.
Hình 4. Một bộ trộn sen ổn nhiệt mạ chrome gắn nổi trên tường ốp gạch trắng: núm chỉnh nhiệt độ ở đầu bên phải có vạch số "30" và một nút chặn an toàn màu đỏ, dây sen inox nối ở mặt dưới, hai chân nối vào đầu chờ nóng – lạnh trong tường. (Ảnh: Sevela.p, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Khi khách muốn "giảm nhiệt độ bình cho đỡ bỏng": nhiều tài liệu vệ sinh nước khuyến cáo nước trong bình chứa nên được giữ đủ nóng để hạn chế vi khuẩn phát triển. Cách an toàn hơn là để nhiệt độ bình theo hướng dẫn của hãng và dùng van ổn nhiệt ở vòi sen hoặc đầu ra nguồn nóng.
Làm việc với khách
Giải thích bằng hình ảnh dễ hiểu: "Củ sen giống như hai cái vòi pha nước. Bên lạnh bị người khác giành bớt nước thì bên nóng lấn sang, nước nóng lên." Khách hiểu thì dễ đồng ý phương án.
Không hứa "thay củ sen là hết" khi chưa làm Bước 2, 3, 4. Nói rõ có thể phải kiểm tra thêm máy bơm, đường ống.
Báo giá theo từng phương án: vệ sinh, thay lõi, cân bằng đường ống, lắp sen ổn nhiệt. Ghi rõ phương án nào giải quyết gốc, phương án nào chỉ cải thiện.
Ví dụ thực tế: hai tình huống thường gặp
Tình huống 1: Nóng rát mỗi khi xả bồn cầu. Nhà phố ba tầng, nhà tắm tầng 3. Đường lạnh vào nhà tắm là một ống nhánh nhỏ cấp chung cho bồn cầu, lavabo và củ sen; bình nóng lạnh cấp từ một nhánh khác lớn hơn. Đo lưu lượng: đường lạnh tụt hẳn khi két bồn cầu cấp nước lại. Thợ kéo một đường lạnh riêng từ ống đứng vào củ sen, mở hết van chặn đang mở hờ. Sau đó xả bồn cầu, nhiệt độ ở vòi sen chỉ thay đổi rất ít.
Tình huống 2: Nóng lạnh đều đặn vài giây một lần ở tầng trên cùng. Nhà dùng máy nước nóng trực tiếp ở tầng 4, nước chảy từ bồn mái đặt ngay trên tầng 4. Bát sen bám cặn, lưới lọc đầu vào máy nghẹt. Dòng chảy dao động quanh ngưỡng kích hoạt nên máy cứ bật rồi tắt. Thợ vệ sinh lưới lọc và bát sen, nước chảy mạnh hơn, hết dao động. Thợ tư vấn thêm: nếu sau này vẫn yếu thì cân nhắc bơm tăng áp mini cho tầng trên cùng.
Bảng tham khảo: hiện tượng, nguyên nhân và hướng xử lý
Hiện tượng | Nguyên nhân hay gặp | Cách kiểm tra | Hướng xử lý |
|---|---|---|---|
Nóng rát khi có người xả bồn cầu, mở vòi khác | Đường lạnh đi chung ống nhánh nhỏ; van chặn lạnh mở không hết | Thử từng thiết bị khi đang hứng nước có nhiệt kế; đo lưu lượng hai đường | Mở hết, thay van chặn; kéo đường lạnh riêng; lắp sen ổn nhiệt |
Lạnh đi khi có người mở nước nóng ở chỗ khác | Đường nóng nhỏ, dùng chung; nguồn nóng không đủ lưu lượng | Đo lưu lượng nóng khi mở thêm vòi nóng khác | Tăng cỡ ống nóng; bố trí lại đường; tư vấn nguồn nóng phù hợp |
Nóng – lạnh đều đặn theo nhịp vài giây | Máy bơm bật tắt liên tục; máy nước nóng trực tiếp tự ngắt do lưu lượng thấp | So nhịp dao động với nhịp bơm; kiểm tra lưới lọc, áp vào máy | Sửa bình tích áp, rơ le áp; vệ sinh lưới lọc; đảm bảo áp theo yêu cầu máy |
Ấm lúc đầu rồi nguội dần, không nóng lại | Hết nước nóng trong bình; bình nhỏ so với nhu cầu | Đo nhiệt độ theo thời gian; hỏi số người tắm liên tiếp | Giải thích cho khách; điều chỉnh thói quen hoặc tư vấn bình phù hợp |
Chỉ một vòi sen bị, các vòi khác ổn | Lõi sen bám cặn, mòn; lưới lọc chân sen nghẹt | Tháo lõi, kiểm tra cặn, gioăng | Vệ sinh hoặc thay lõi đúng loại |
Vòi lạnh ra nước ấm, nước nóng pha lạnh | Nước chạy chéo qua thiết bị trộn hỏng | Khóa đường lạnh, mở vòi lạnh xem nước còn chảy không; khoanh vùng từng thiết bị | Thay lõi hoặc van một chiều của thiết bị trộn; cân bằng áp hai đường |
Bảng đo nhanh tại hiện trường
Các con số dưới đây là cách tính và giá trị ví dụ để tham khảo, không phải tiêu chuẩn. Luôn so sánh hai đường với nhau và với hướng dẫn của thiết bị.
Phép đo | Dụng cụ | Cách tính, cách đọc | Ví dụ (tham khảo) |
|---|---|---|---|
Lưu lượng nước lạnh | Xô có vạch lít, đồng hồ bấm giờ | Lít/phút = lít ÷ giây × 60 | 4 lít trong 20 giây = 12 lít/phút |
Lưu lượng nước nóng | Như trên, đợi nước nóng ổn định | Như trên | 1,5 lít trong 20 giây = 4,5 lít/phút |
Nhiệt độ nước nóng đầu ra | Nhiệt kế đo nước | Đo vài lần, cách nhau một phút | Dao động lớn giữa các lần đo là dấu hiệu nguồn nóng không ổn định |
Áp lực tĩnh và khi chảy | Đồng hồ áp lực lắp qua van khóa | Đọc khi đóng vòi và khi đang chảy, từng đường | So hai đường với nhau và với yêu cầu ghi trong hướng dẫn thiết bị |
Về nhiệt độ: các tài liệu phòng bỏng đều cảnh báo nước càng nóng thì thời gian gây bỏng càng ngắn, trẻ nhỏ và người già bị bỏng nhanh hơn. Nguyên tắc đơn giản: thử nước bằng tay hoặc nhiệt kế trước khi xả lên người.
Danh sách kiểm tra an toàn
Không đứng dưới vòi sen khi thử; hứng nước vào xô, thử bằng nhiệt kế hoặc mu bàn tay.
Báo khách tạm không cho trẻ nhỏ, người già tự tắm bằng vòi đang bị dao động nhiệt.
Ngắt điện bình nóng lạnh, máy nước nóng trực tiếp ở aptomat riêng và treo biển báo trước khi tháo đường nước ở đầu thiết bị.
Không mở nắp điện, không chạm vào rơ le, thanh đốt, dây điện của thiết bị nước nóng; phần điện chuyển cho thợ điện.
Kiểm tra thiết bị nước nóng trong nhà tắm có chống giật (thiết bị chống dòng rò) và tiếp địa; nếu nghi ngờ thì khuyên khách mời thợ điện kiểm tra.
Khóa nước, xả áp trước khi tháo củ sen, rắc co, dây cấp; cẩn thận nước nóng còn trong ống.
Không bỏ, không bịt van an toàn của bình nóng lạnh; không lắp van một chiều theo cách chặn mất đường giãn nở của bình.
Không tự tháo nút chặn an toàn của sen ổn nhiệt.
Máy nước nóng gas: chỉ kiểm tra đường nước; phần gas, đầu đốt, ống khói do thợ chuyên về gas xử lý.
Mở nước lại từ từ, xả khí, kiểm tra rò ở mọi mối vừa tháo trước khi rời công trình.
Câu hỏi thường gặp
Thay củ sen mới có hết bị nóng lạnh thất thường không?
Chỉ hết nếu nguyên nhân nằm ở củ sen cũ (lõi bám cặn, mòn, hỏng). Nếu nguyên nhân là đường lạnh dùng chung ống nhỏ, máy bơm bật tắt hay hai đường chênh áp, củ sen thường mới cũng sẽ bị y như cũ. Hãy làm Bước 2 đến Bước 4 trước khi khuyên khách thay củ sen.
Sen ổn nhiệt có giải quyết được mọi trường hợp không?
Không. Sen ổn nhiệt giữ nhiệt độ ổn định hơn rất nhiều khi áp hoặc nhiệt độ nguồn thay đổi trong giới hạn, nhưng vẫn cần nước nóng đủ nóng, áp hai đường không chênh quá mức hãng cho phép, và nước không quá nhiều cặn. Nếu nguồn nóng tắt hẳn (máy nước nóng trực tiếp tự ngắt) thì sen ổn nhiệt cũng không tạo ra nước nóng được. Nhiều loại được thiết kế để giảm mạnh hoặc ngắt dòng khi mất nước lạnh nhằm tránh bỏng, tùy hãng.
Máy nước nóng trực tiếp cứ nóng rồi lạnh thì có nguy hiểm không?
Bản thân hiện tượng bật tắt do lưu lượng thường không phải hỏng điện, nhưng gây khó chịu và có thể làm người tắm bị nước nóng đột ngột khi máy bật lại. Hãy vệ sinh lưới lọc, bát sen và kiểm tra áp nước. Nếu máy có mùi khét, rò điện, nhảy aptomat chống giật hoặc vỏ máy nóng bất thường thì ngừng dùng ngay, ngắt điện và mời thợ điện hoặc trung tâm bảo hành.
Bài tập thực hành
Đo lưu lượng hai đường: ở nhà mình hoặc nhà người quen, đo lưu lượng nước lạnh và nước nóng ở vòi sen bằng xô và đồng hồ bấm giờ. Tính lít/phút, ghi tỉ lệ chênh lệch và nhận xét.
Thử ảnh hưởng của thiết bị khác: một người hứng nước sen vào xô có nhiệt kế, một người lần lượt xả bồn cầu, mở vòi bếp. Ghi nhiệt độ thay đổi thế nào và thiết bị nào ảnh hưởng nhiều nhất.
Vẽ sơ đồ: vẽ đường ống từ bồn mái (hoặc đồng hồ nước) đến vòi sen, đánh dấu máy bơm, bình nóng lạnh, các van chặn và các thiết bị dùng chung nhánh. Chỉ ra chỗ có thể gây chênh áp.
Tháo lắp lõi sen: trên một củ sen cũ hoặc củ sen mẫu, tập khóa nước, tháo tay gạt, rút lõi, vệ sinh, lắp lại và thử kín. Chụp ảnh từng bước.
Nhập vai tư vấn: khách nói "Chắc củ sen nhà em hỏng, anh thay cái mới đi". Tập giải thích trong hai phút vì sao cần đo, kiểm tra trước và đưa ra ba phương án kèm ưu nhược điểm.
