Mất điện giữa đêm ở một dãy nhà trọ, cửa hàng hay quán ăn đông người, thứ giúp mọi người tìm được cầu thang và cửa ra không phải chiếc điện thoại trong túi mà là những chiếc đèn sự cố (đèn chiếu sáng khẩn cấp) và đèn exit (đèn chỉ dẫn lối thoát) tự sáng lên khi điện lưới mất. Thợ điện dân dụng ngày càng hay được gọi lắp loại đèn này: chủ nhà trọ cần bổ sung theo yêu cầu phòng cháy, chủ cửa hàng muốn có đèn ở lối thoát, gia đình muốn cầu thang không tối om khi mất điện.
Nhìn thì đơn giản – chỉ hai sợi dây nguồn – nhưng lắp sai rất phổ biến: đấu qua công tắc nên đèn tưởng mất điện và xả hết pin mỗi đêm, quên cắm giắc pin nên đèn không bao giờ sáng khi cần, treo đèn ở chỗ không giúp gì cho việc thoát nạn, hoặc lắp xong không ai kiểm tra lại cho đến ngày có cháy. Bài này hướng dẫn lắp đèn sự cố và đèn exit đúng kỹ thuật cho thợ điện: phân biệt các loại đèn, chọn vị trí, lấy nguồn đúng chỗ, đấu dây, sạc lần đầu, thử đèn khi mất điện, đo độ rọi, bảo trì và tư vấn cho khách.
An toàn trước hết: đèn sự cố có pin bên trong, nên kể cả khi đã cắt aptomat, đèn vẫn có thể sáng và trong thân đèn vẫn có điện áp từ pin và mạch nạp. Trước khi đấu dây, cắt aptomat cấp cho mạch, treo biển "Đang sửa chữa", kiểm tra lại dây chờ bằng bút thử hoặc đồng hồ đã thử trên nguồn biết chắc có điện, và chỉ cắm giắc pin khi hướng dẫn của hãng cho phép. Làm việc trên thang chữ A chắc chắn, có người giữ thang. Người mới vào nghề nên đọc lại 5 quy tắc an toàn trước khi chạm vào dây điện.
Đèn sự cố, đèn exit là gì và khác đèn tích điện thông thường ở đâu?
Đèn chiếu sáng sự cố là đèn được lắp cố định, có nguồn dự phòng (thường là pin sạc đặt ngay trong thân đèn), tự động bật sáng khi nguồn điện lưới cấp cho đèn bị mất, để người trong nhà nhìn thấy đường đi, bậc cầu thang, cửa ra. Đèn exit (đèn chỉ dẫn thoát nạn, biển báo lối ra có đèn) là hộp đèn có biểu tượng người chạy, mũi tên, chữ "EXIT" hoặc "LỐI RA" trên nền xanh lá, được chiếu sáng từ bên trong và cũng có pin dự phòng để tiếp tục sáng khi mất điện.
Hai loại này khác đèn tích điện xách tay mà nhiều gia đình mua để dùng lúc cúp điện:
Đèn tích điện xách tay thường phải bật bằng tay, cắm sạc ở ổ cắm, ai cũng có thể rút ra mang đi. Nó tiện cho sinh hoạt nhưng không phải thiết bị chỉ dẫn thoát nạn.
Đèn sự cố, đèn exit được bắt cố định ở vị trí đã tính trước (cầu thang, hành lang, cửa ra), nối thẳng vào mạch điện, tự sáng mà không cần ai bật, và có thể kiểm tra định kỳ bằng nút thử.
Ở các công trình phải tuân thủ quy định phòng cháy chữa cháy (PCCC), yêu cầu thiết kế, lắp đặt đèn chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn được nêu trong TCVN 13456:2022 (Phòng cháy chữa cháy – Phương tiện chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn – Yêu cầu thiết kế, lắp đặt) cùng các quy chuẩn PCCC liên quan. Thợ điện dân dụng không tự quyết định một công trình có bắt buộc hay không: với nhà trọ, cửa hàng, cơ sở kinh doanh, hãy đề nghị chủ nhà hỏi đơn vị tư vấn PCCC hoặc cơ quan PCCC địa phương, và lắp theo bản vẽ đã được duyệt nếu có. Với nhà ở gia đình, đèn sự cố ở cầu thang, hành lang là lựa chọn nâng cao an toàn mà bạn có thể tư vấn.
Các loại đèn sự cố thường gặp
Phân theo chế độ hoạt động
Loại chỉ sáng khi mất điện (non-maintained): khi có điện lưới, bóng tắt, mạch bên trong chỉ nạp pin và thường có một đèn báo nhỏ đang sạc; khi mất điện, đèn tự bật sáng bằng pin. Đa số đèn sự cố hai mắt (hai bóng tròn), đèn sự cố dạng hộp gắn tường thuộc loại này.
Loại sáng thường xuyên (maintained): sáng liên tục khi có điện lưới và tiếp tục sáng bằng pin khi mất điện. Đèn exit gần như luôn hoạt động theo kiểu này vì biển chỉ dẫn phải nhìn thấy được mọi lúc.
Loại chọn được chế độ: một số đèn có công tắc gạt hoặc cầu nối (jumper) bên trong để chọn hai chế độ trên; có loại có thêm cực đấu "pha có công tắc" để bóng bật tắt theo công tắc như đèn thường mà vẫn tự sáng khi mất điện. Phải đọc sơ đồ của hãng, không suy đoán.

Hình 1. Cùng một hành lang tòa nhà văn phòng chụp hai lần: bên trái khi đèn trần thường đang sáng, hành lang sáng trắng; bên phải khi chỉ còn đèn sự cố loại chỉ sáng khi mất điện, chỉ vài điểm sáng vàng trên trần, đủ để nhìn thấy lối đi và biển lối ra màu xanh ở cuối hành lang. Đèn sự cố không thay được đèn thường, nó chỉ cần đủ sáng để thoát ra an toàn. (Ảnh: Darklanlan, Wikimedia Commons, CC BY 4.0)
Phân theo hình dáng và công dụng
Đèn sự cố hai mắt: thân hộp nhỏ, hai bóng LED xoay được để chiếu dọc hành lang, cầu thang. Dễ lắp, thường dùng ở nhà trọ, cửa hàng, nhà xưởng nhỏ.
Đèn sự cố dạng tấm, dạng hộp dài: gắn tường hoặc trần, ánh sáng tỏa rộng hơn, ít chói hơn đèn hai mắt.
Đèn sự cố âm trần: lắp trong trần thạch cao như đèn downlight, chỉ sáng khi mất điện; cần trần có khoảng trống và cửa thăm để thay pin sau này.
Đèn exit một mặt, hai mặt: một mặt gắn sát tường trên cửa; hai mặt treo trần hoặc gắn vuông góc với tường ở hành lang để nhìn thấy từ cả hai phía. Mũi tên chỉ hướng phải đúng hướng thoát thực tế của từng vị trí.
Đèn exit kết hợp đèn sự cố: biển chỉ dẫn có thêm dải đèn chiếu xuống phía dưới, vừa chỉ lối vừa rọi sáng khu vực cửa.

Hình 2. Một hộp đèn chỉ dẫn lối thoát gắn trên tường ngay cạnh khung cửa: mặt đèn nền xanh lá có hình cánh cửa màu trắng, mũi tên chỉ xuống và hình người đang chạy; mép dưới hộp có thêm một dải đèn trắng chiếu xuống khu vực trước cửa. Loại này vừa chỉ dẫn lối ra vừa rọi sáng chỗ đứng trước cửa. Ảnh đã làm mờ tên hãng in trên viền đèn. (Ảnh: Verkehrszeichen100, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Phân theo nguồn dự phòng
Pin riêng trong từng đèn (self-contained): phổ biến nhất trong nhà ở, nhà trọ, cửa hàng. Mỗi đèn tự sạc, tự chuyển sang pin. Loại pin có thể là Ni-Cd, Ni-MH, lithium (thường LiFePO4) hoặc ắc quy axit chì kín, tùy hãng; tuổi thọ pin và cách thay theo hướng dẫn của hãng.
Hệ thống ắc quy trung tâm: một tủ nguồn cấp cho nhiều đèn qua cáp chống cháy riêng. Đây là hệ thống của công trình lớn, do đơn vị PCCC thiết kế; thợ điện dân dụng không tự cải tạo hệ thống này.
Trước khi nhận việc: hỏi khách và khảo sát
Đừng báo giá theo số đèn khách nói qua điện thoại. Đi khảo sát và hỏi những điều sau:
Mục đích lắp: tự trang bị cho an toàn hay để đáp ứng yêu cầu kiểm tra PCCC? Nếu là yêu cầu PCCC, có bản vẽ hoặc biên bản kiểm tra nêu vị trí, số lượng đèn không? Có thì lắp theo đó; không có thì khuyên khách hỏi đơn vị tư vấn PCCC trước khi mua đèn.
Đường thoát nạn thực tế: đi một vòng từ phòng xa nhất ra đến cửa ngoài cùng, đánh dấu cầu thang, chỗ rẽ, chỗ có bậc, cửa ra, vị trí bình chữa cháy và nút ấn báo cháy (nếu có).
Nguồn điện từng khu vực: mạch chiếu sáng hành lang, cầu thang lấy từ aptomat nào, dây chờ ở đâu, có hộp nối gần vị trí định lắp không.
Môi trường: khu vực ẩm (gần nhà vệ sinh, khu giặt phơi), ngoài trời có mái che, nhà xe hay bếp nhiều dầu mỡ thì cần đèn có cấp bảo vệ IP phù hợp.
Người bảo trì sau này: ai sẽ bấm nút thử hằng tháng, ai giữ sổ theo dõi? Nói rõ từ đầu rằng đèn sự cố cần được kiểm tra định kỳ thì mới có tác dụng.
Khi báo giá, tách riêng phần thiết bị, vật tư (dây, ống, hộp nối, tắc kê) và công lắp; xem thêm cách làm việc với khách trong bài báo giá, nhận việc và làm việc với khách.
Chọn vị trí lắp đèn sự cố và đèn exit
TCVN 13456:2022 liệt kê các vị trí phải lắp đèn chiếu sáng sự cố trong nhà và công trình thuộc phạm vi áp dụng, trong đó có: cầu thang bộ thoát nạn; đường thoát nạn và vị trí chuyển hướng, nút giao hành lang; vị trí trên đường thoát nạn có thay đổi cao độ; cửa, lối ra thoát nạn; gara để xe; phòng kỹ thuật như phòng máy phát điện; và vị trí đặt phương tiện PCCC. Biển chỉ dẫn lối ra được lắp ở lối ra vào cầu thang bộ thoát nạn, trên đường thoát nạn và ở các lối ra của gian phòng theo các điều kiện trong tiêu chuẩn. Khi làm công trình cụ thể, hãy đọc toàn văn tiêu chuẩn hoặc bản vẽ PCCC thay vì chỉ dựa vào tóm tắt này.
Với thợ điện, có thể nhớ theo nguyên tắc thực hành:
Mỗi cửa ra, mỗi lối vào cầu thang: một đèn exit phía trên hoặc sát cửa, cộng thêm chiếu sáng để thấy được khu vực trước cửa.
Mỗi chỗ rẽ, mỗi chỗ có bậc hoặc dốc: có ánh sáng chiếu tới mặt sàn, mặt bậc. Ở cầu thang, đặt đèn sao cho từng chiếu nghỉ và các bậc đều được rọi, không để bóng của tường che mất bậc.
Hành lang dài: bố trí đèn đủ dày để không có đoạn tối giữa hai đèn; nếu tầm nhìn tới cửa ra bị che, thêm biển chỉ hướng có mũi tên.
Bình chữa cháy, nút ấn báo cháy, tủ điện tổng: nên có ánh sáng sự cố chiếu tới để người dùng tìm thấy khi mất điện.
Tránh chói: đèn hai mắt chỉnh đầu bóng chiếu xuống sàn, dọc hướng đi; không chĩa thẳng vào mắt người đang đi xuống cầu thang.

Hình 3. Một đèn sự cố dạng hộp dài vỏ trong suốt có nhiều bóng LED được gắn trên tường ngay phía trên cửa lối thoát, bên trái đèn là một hộp nối nhỏ màu xám có dây điện trắng, bên dưới đèn là một chụp đèn tròn màu đỏ; trên cánh cửa dán biển chữ đỏ tiếng Nga "Lối thoát khi cháy – không phải lối vào". Đặt đèn sát cửa ra giúp người đi tới nhìn thấy cửa và khu vực trước cửa khi mất điện. (Ảnh: Georg Pik, Wikimedia Commons, CC0)
Bảng thông số tham khảo khi chọn và nghiệm thu
Bảng dưới đây tách rõ đâu là con số lấy từ TCVN 13456:2022 (áp dụng cho công trình thuộc phạm vi tiêu chuẩn), đâu là thông số phải đọc trên đèn. Không tự đặt ra con số khác cho khách.
Hạng mục | Giá trị / cách xác định | Nguồn |
|---|---|---|
Thời gian hoạt động liên tục bằng nguồn dự phòng | Tối thiểu 120 phút | TCVN 13456:2022, mục 4.5 |
Độ rọi sự cố trên đường thoát nạn rộng đến 2 m | Độ rọi trung bình trên mặt sàn dọc tâm đường thoát nạn từ 1 lux trở lên | TCVN 13456:2022, mục 5.1.2 |
Độ rọi sự cố trong gian phòng (chiếu sáng chống hoảng loạn) | Độ rọi trung bình trên mặt sàn không nhỏ hơn 0,5 lux (trừ dải viền 0,5 m quanh chu vi) | TCVN 13456:2022, mục 5.1.3 |
Độ đồng đều dọc đường thoát nạn | Tỉ lệ độ rọi lớn nhất / nhỏ nhất không lớn hơn 40:1 | TCVN 13456:2022, mục 5.1.4 |
Màu biển chỉ dẫn | Nền xanh lá, chữ và ký hiệu màu trắng; thấy rõ chữ "LỐI RA" hoặc "EXIT" hoặc ký hiệu thích hợp | TCVN 13456:2022, mục 4.6 |
Chiều cao lắp biển chỉ dẫn (trừ biển tầm thấp) | Từ 2 m đến 2,7 m so với mặt sàn, hoặc ngay trên cửa nếu cửa cao hơn 2,7 m | TCVN 13456:2022, mục 5.2.8 |
Khoảng cách giữa các biển chỉ dẫn dọc đường thoát nạn | Không lớn hơn 25 m | TCVN 13456:2022, mục 5.2.6 |
Thời gian chiếu sáng ghi trên đèn | Đọc trên nhãn, catalog (ví dụ "2 h", "3 h"); với công trình phải đạt 120 phút thì chọn đèn có thời gian danh định không thấp hơn và kiểm tra thực tế | Nhà sản xuất |
Thời gian sạc lần đầu trước khi thử đầy đủ | Theo hướng dẫn của hãng (nhiều hãng ghi khoảng 24 giờ – tham khảo) | Nhà sản xuất |
Điện áp, công suất, cấp bảo vệ IP, loại pin | Theo nhãn đèn | Nhà sản xuất |
Lưu ý: các giá trị trên là tóm tắt từ bản TCVN 13456:2022 mà bài viết tham khảo; trước khi nghiệm thu một công trình, hãy kiểm tra lại phiên bản tiêu chuẩn và quy chuẩn PCCC đang có hiệu lực.
Dụng cụ và vật tư cần chuẩn bị
Bút thử điện, đồng hồ vạn năng (xem cách dùng trong bài dùng đồng hồ vạn năng cho thợ điện).
Máy dò dây âm tường hoặc máy dò kim loại để tránh khoan trúng dây, ống nước.
Máy khoan, mũi khoan bê tông đúng cỡ tắc kê, tua vít, kìm tuốt dây, kìm cắt.
Dây điện cùng loại và tiết diện với mạch chiếu sáng đang lấy nguồn (không nhỏ hơn dây mạch đó), ống luồn dây hoặc nẹp, hộp nối, cút nối hoặc cầu đấu, băng keo cách điện.
Tắc kê và vít phù hợp loại tường, trần; với trần thạch cao, vật tư treo theo trọng lượng đèn.
Máy đo ánh sáng (lux kế) nếu cần nghiệm thu độ rọi. Ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại chỉ để ước lượng, không dùng làm số liệu nghiệm thu.
Thang chữ A, đèn pin đội đầu (vì sẽ phải làm việc trong lúc cắt điện), sổ hoặc phiếu ghi kết quả kiểm tra.
Quy trình lắp đèn sự cố, đèn exit từng bước
Bước 1: Kiểm tra đèn và đọc hướng dẫn trước khi lên thang
Mở hộp ngay dưới đất, kiểm tra vỏ không nứt, mặt biển không trầy, pin không phồng, không rỉ dịch. Đọc nhãn: điện áp vào, công suất, thời gian chiếu sáng danh định, loại pin, chế độ hoạt động, cấp IP. Tìm sơ đồ đấu dây trong tờ hướng dẫn và xem đèn có mấy cực đấu: nhiều đèn chỉ có hai cực L và N; một số có thêm cực tiếp địa, cực pha có công tắc hoặc cực cho chế độ thường xuyên. Xem kỹ giắc pin: nhiều đèn xuất xưởng với giắc pin để rời để pin không bị xả trong kho, phải cắm vào khi lắp theo đúng thứ tự hãng ghi.
Với đèn exit, ghép đúng tấm biểu tượng và chiều mũi tên cho từng vị trí trước khi lắp. Ghi lên vỏ bằng bút: vị trí lắp, ngày lắp.
Bước 2: Xác định nguồn cấp đúng chỗ
Đây là bước hay sai nhất. Nguyên tắc:
Lấy nguồn từ dây pha thường trực, không đi qua công tắc. Nếu đấu đèn sự cố loại chỉ sáng khi mất điện vào sau công tắc, mỗi lần tắt công tắc đèn sẽ "tưởng" mất điện và bật sáng bằng pin, đến sáng hôm sau pin đã cạn. Loại đèn có cực "pha có công tắc" thì vẫn phải có thêm dây pha thường trực vào đúng cực của nó.
Ưu tiên lấy từ mạch chiếu sáng của chính khu vực đó. Khi aptomat của mạch chiếu sáng hành lang nhảy, hành lang tối, đèn sự cố cũng mất nguồn và tự sáng – đúng lúc cần. Nếu lấy nguồn từ một aptomat riêng hoặc từ mạch ổ cắm, khi riêng mạch đèn hành lang bị sự cố, đèn sự cố vẫn nhận điện và không sáng, hành lang vẫn tối. Hãy giải thích điều này cho khách khi phải chọn phương án khác.
Không cấp nguồn qua phích cắm cắm vào ổ cắm nếu không bắt buộc. Ổ cắm có thể bị rút ra để cắm thiết bị khác, đèn hết pin mà không ai biết. Nếu đèn chỉ có phích cắm, đặt ổ cắm riêng ở vị trí cao, dán nhãn "Ổ cắm đèn sự cố – không rút".
Dây và aptomat: dây đến đèn không nhỏ hơn dây của mạch chiếu sáng đang lấy nguồn; aptomat của mạch phải phù hợp với dây theo cách tính trong bài chọn tiết diện dây điện và aptomat cho từng mạch. Đèn sự cố LED có công suất nhỏ nên thường không làm thay đổi đáng kể tải của mạch, nhưng vẫn cộng vào khi kiểm tra.
Trong hộp nối hoặc tại đế đèn hiện có, xác định dây pha trước công tắc bằng cách đo: khi đã cắt aptomat thì dùng đồng hồ đo thông mạch để dò; khi cần đo điện áp thì tạm đóng điện, đứng trên thang chắc chắn, dùng que đo có vỏ cách điện, rồi cắt điện lại trước khi chạm tay vào dây.
Bước 3: Đánh dấu vị trí, dò dây và đi dây
Áp đèn hoặc tấm đế lên tường, trần để đánh dấu lỗ bắt vít và lỗ đưa dây vào. Đèn exit đo chiều cao từ mặt sàn theo bảng ở trên; đèn hai mắt thường đặt cao trên tầm đầu người, chỗ không bị va chạm khi khiêng đồ.
Dò dây âm tường trước khi khoan theo hướng dẫn trong bài dò dây điện âm tường trước khi khoan, đục. Đi dây từ hộp nối tới đèn trong ống luồn hoặc nẹp; không để dây lủng lẳng, không kẹp dây giữa đế đèn và tường. Mối nối đặt trong hộp nối hoặc trong khoang đấu dây của đèn, làm theo bài nối dây điện đúng kỹ thuật.
Bước 4: Bắt đế đèn chắc chắn
Khoan lỗ, đóng tắc kê, bắt vít đế đèn. Đèn sự cố có pin nặng hơn đèn thường cùng cỡ, đặc biệt loại dùng ắc quy axit chì, nên không bắt vào tấm thạch cao bằng vít gỗ trơn. Với đèn ở nơi ẩm, giữ nguyên gioăng, dùng đúng lỗ luồn dây có đệm cao su và bịt các lỗ chờ không dùng.
Bước 5: Đấu dây theo sơ đồ của hãng
Khi dây chờ đã được xác nhận không còn điện:
Tuốt vỏ đúng chiều dài cực đấu, luồn dây qua đệm chống kéo (nếu có).
Đấu dây pha thường trực vào cực L (hoặc cực có ký hiệu tương ứng theo sơ đồ), dây trung tính vào cực N. Không đảo L và N: cầu chì và mạch bảo vệ bên trong đèn thường được hãng bố trí ở phía cực L, đảo dây thì các bộ phận này nằm trên dây trung tính và không còn bảo vệ đúng như thiết kế.
Đèn có cực tiếp địa và thân kim loại: đấu dây tiếp địa của mạch vào cực này. Đèn vỏ nhựa cách điện kép không có cực tiếp địa thì không cần.
Đèn có cực pha có công tắc (chế độ bật tắt theo công tắc): đấu dây ra từ công tắc vào cực này, dây pha thường trực vẫn vào cực L.
Chọn chế độ hoạt động bằng công tắc gạt hoặc cầu nối nếu đèn có, theo đúng mục đích: đèn exit để chế độ sáng thường xuyên, đèn hành lang thường để chế độ chỉ sáng khi mất điện.
Siết vít cực đấu vừa đủ, kéo nhẹ từng dây để chắc không tuột, xếp dây gọn để không bị kẹp khi đóng nắp.
Bước 6: Cắm giắc pin, đóng nắp và đóng điện
Cắm giắc pin theo thứ tự hãng hướng dẫn (có hãng yêu cầu cấp điện lưới trước rồi mới cắm pin, có hãng ngược lại). Đóng nắp, gắn mặt đèn, chỉnh hướng hai mắt đèn. Đóng aptomat và kiểm tra:
Đèn báo sạc (thường màu đỏ hoặc xanh) sáng theo đúng mô tả của hãng.
Đèn exit sáng đều cả mặt biển, không nhấp nháy.
Đèn chỉ sáng khi mất điện thì bóng chính phải tắt khi có điện lưới. Nếu bóng chính vẫn sáng khi đã có điện, kiểm tra lại nguồn vào, chế độ đã chọn và dây trung tính.
Ghi giờ bắt đầu sạc lên phiếu và để đèn sạc đủ thời gian hãng yêu cầu trước khi làm phép thử thời gian đầy đủ ở Bước 8.
Bước 7: Thử ngắn ngay sau khi lắp
Sau vài phút có điện, làm hai phép thử ngắn:
Bấm nút TEST (hoặc dây giật, nút thử tùy loại): đèn phải chuyển sang chạy pin và sáng lên trong lúc giữ nút.
Cắt aptomat của mạch đã lấy nguồn – đây là phép thử giống mất điện thật nhất. Tất cả đèn sự cố của khu vực phải sáng, đèn exit vẫn sáng. Đi dọc đường thoát nạn để xem có đoạn nào tối, có bậc nào bị che bóng, có đèn nào chói mắt không. Đóng aptomat lại, đèn báo sạc phải sáng lại.
Nếu một đèn không sáng khi cắt aptomat, đừng vội kết luận đèn hỏng: kiểm tra giắc pin đã cắm chưa, pin đã có thời gian nạp chưa, đèn có đang lấy nguồn từ một mạch khác chưa bị cắt không.
Bước 8: Thử thời gian chiếu sáng đầy đủ và đo độ rọi
Sau khi pin đã được sạc đủ theo hướng dẫn của hãng, cắt aptomat và để đèn chạy bằng pin, bấm giờ. Kiểm tra đèn còn sáng đến hết thời gian danh định ghi trên nhãn (với công trình phải đáp ứng TCVN 13456:2022 thì không dưới 120 phút). Nếu cần nghiệm thu độ rọi, đo bằng lux kế đặt trên mặt sàn dọc tâm đường thoát nạn khi đèn thường đã tắt và không có ánh sáng ban ngày lọt vào, ghi lại từng điểm đo.
Sau phép thử dài, pin đã cạn: trong vài giờ đến hơn một ngày tới (tùy thời gian sạc của hãng) đèn chưa thể chiếu sáng đủ thời gian nếu mất điện thật. Vì vậy chọn thời điểm thử ít rủi ro, ví dụ ban ngày, khi ít người trong nhà, và thông báo cho chủ nhà. Với nhiều đèn, có thể chia khu thử xen kẽ để không khu nào mất hoàn toàn chiếu sáng sự cố cùng lúc.

Hình 4. Một đèn chiếu sáng sự cố kiểu Nhật gắn nổi trên trần sơn gai: thân tròn màu kem, ở giữa là đui và bóng đèn, bên trái có một chấm đèn báo nhỏ màu xanh lá, một khe nhỏ và một sợi dây ngắn gắn thẻ nhựa xanh treo cạnh bóng, trên vỏ có dán nhãn nhỏ. Đèn báo trên thân đèn giúp người kiểm tra biết đèn đang được cấp nguồn, đang sạc; khi bảo trì, hãy nhìn đèn báo trước rồi mới thử bằng cách cắt nguồn. (Ảnh: Pieria, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng)
Bước 9: Bàn giao và hướng dẫn khách
Đánh số từng đèn trên sơ đồ mặt bằng đơn giản (có thể vẽ tay), ghi aptomat cấp nguồn của từng đèn.
Hướng dẫn chủ nhà cách bấm nút thử, ý nghĩa đèn báo sạc, dấu hiệu cần gọi thợ.
Lập phiếu bảo trì: ngày lắp, ngày thử, kết quả, người thử. Dán một nhãn nhỏ cạnh aptomat: "Mạch có đèn sự cố – cắt điện sẽ làm đèn chạy pin".
Lịch kiểm tra và bảo trì đèn sự cố
Đèn sự cố chỉ có giá trị nếu nó thực sự sáng vào ngày mất điện. Lịch dưới đây là thông lệ tham khảo từ các tiêu chuẩn quốc tế về chiếu sáng sự cố (như EN 50172, BS 5266-1); với công trình cụ thể, làm theo yêu cầu của hãng và của đơn vị PCCC.
Hằng ngày hoặc hằng tuần (chủ nhà tự làm): liếc nhìn đèn báo sạc trên từng đèn, đèn exit có sáng đều không.
Hằng tháng: bấm nút thử hoặc cắt aptomat trong thời gian ngắn, xác nhận từng đèn chuyển sang pin và sáng; đóng điện lại, đèn báo sạc sáng lại.
Hằng năm: thử thời gian chiếu sáng đầy đủ như Bước 8; đèn tắt sớm hơn thời gian danh định thì thay pin hoặc thay đèn.
Mỗi lần kiểm tra: lau mặt đèn, mặt biển (bụi làm giảm độ sáng), xem pin có phồng, rỉ dịch không, vỏ có nứt, có côn trùng làm tổ không.
Thay pin: dùng đúng loại pin, đúng điện áp và dung lượng hãng quy định. Pin cũ, đặc biệt pin lithium phồng, phải xử lý như rác thải nguy hại, không vứt chung rác sinh hoạt.
Bảng kiểm tra khi nghiệm thu và khi bảo trì
Hạng mục | Cách kiểm tra | Kết quả đạt | Nếu không đạt |
|---|---|---|---|
Nguồn cấp | Tắt công tắc đèn của khu vực | Đèn sự cố không bật sáng, đèn báo sạc vẫn sáng | Đèn đang lấy nguồn sau công tắc: đấu lại vào dây pha thường trực |
Phản ứng khi mất điện | Cắt aptomat của mạch chiếu sáng khu vực | Mọi đèn sự cố khu vực sáng, đèn exit vẫn sáng | Kiểm tra giắc pin, pin, nguồn có lấy từ mạch khác không |
Nút thử | Bấm và giữ nút TEST | Đèn chuyển sang chạy pin | Kiểm tra nút, mạch, pin theo hãng |
Thời gian chiếu sáng | Thử đầy đủ sau khi sạc đủ | Đạt thời gian danh định (và 120 phút nếu công trình yêu cầu) | Thay pin hoặc đèn; xem lại việc chọn đèn |
Độ rọi trên lối đi | Lux kế trên sàn dọc tâm lối đi khi chỉ còn đèn sự cố | Đạt giá trị yêu cầu (1 lux với đường thoát nạn theo TCVN 13456:2022) | Thêm đèn, dời vị trí, chỉnh hướng mắt đèn |
Biển exit | Nhìn từ đầu hành lang, từ trong phòng | Thấy rõ, mũi tên đúng hướng thoát | Đổi tấm biểu tượng, thêm biển chỉ hướng |
Chói mắt | Đi xuống cầu thang, đi dọc hành lang | Không bị đèn chiếu thẳng vào mắt | Chỉnh hướng, đổi loại đèn ít chói |
Thân đèn kim loại | Bút thử chạm vỏ khi có điện | Bút không báo | Cắt điện, kiểm tra dây chạm vỏ, tiếp địa |
Những lỗi hay gặp
Đấu sau công tắc: đèn sáng mỗi khi tắt đèn, pin chai nhanh, đến lúc mất điện thật thì pin đã cạn.
Quên cắm giắc pin hoặc không sạc lần đầu đủ thời gian: lắp xong bấm thử thấy sáng mờ hoặc không sáng, khách tưởng đèn kém.
Cắm phích vào ổ cắm thấp: người dùng rút ra để cắm nồi cơm, quạt; đèn hết pin không ai biết.
Lấy nguồn từ aptomat riêng mà không giải thích: khi riêng mạch đèn hành lang bị nhảy, hành lang tối nhưng đèn sự cố không sáng vì vẫn có điện.
Mũi tên đèn exit chỉ sai hướng hoặc đèn exit bị biển quảng cáo, kệ hàng, rèm che khuất.
Đèn hai mắt chĩa lên trần hoặc vào mắt người thay vì xuống sàn, xuống bậc cầu thang.
Đèn trong nhà dùng ngoài trời, nơi ẩm: nước vào mạch nạp, pin hỏng sớm. Chọn đèn có cấp IP phù hợp như hướng dẫn trong bài lắp đèn chiếu sáng ngoài trời.
Lắp xong không ai kiểm tra: sau vài năm pin chai hết mà vẫn treo trên tường như vật trang trí.
Tình huống thực tế
Tình huống 1 – Nhà trọ ba tầng, đèn sự cố sáng cả đêm. Chủ nhà trọ phản ánh: bốn đèn sự cố ở hành lang cứ tối là sáng, sáng ra thì tắt, nửa năm sau mất điện thì không đèn nào sáng. Thợ kiểm tra thấy cả bốn đèn được đấu song song với đèn hành lang, tức là sau công tắc; chủ nhà tắt đèn hành lang lúc 22 giờ để tiết kiệm điện, đèn sự cố tưởng mất điện nên chạy pin cả đêm. Xử lý: đi thêm một dây pha lấy trước công tắc trong hộp nối, đấu lại cả bốn đèn, sạc lại đủ thời gian rồi thử cắt aptomat. Hai đèn đã chai pin, chạy không đủ thời gian danh định, phải thay pin đúng loại của hãng.
Tình huống 2 – Cửa hàng tạp hóa có kho phía sau. Khách muốn một đèn exit trên cửa chính. Khi khảo sát, thợ thấy kho phía sau có cửa thoát ra hẻm nhưng lối từ quầy đến kho phải rẽ qua dãy kệ cao. Thợ đề xuất: một đèn exit trên cửa chính, một đèn exit trên cửa kho, một biển chỉ hướng có mũi tên ở chỗ rẽ, một đèn sự cố hai mắt rọi lối giữa các kệ. Vì cửa hàng có thể thuộc diện phải đáp ứng yêu cầu PCCC, thợ khuyên chủ cửa hàng hỏi đơn vị tư vấn PCCC về số lượng, vị trí trước khi mua thiết bị; phần lắp đặt điện làm theo phương án đã thống nhất.
Tình huống 3 – Đèn exit sáng lúc có điện nhưng tắt ngay khi mất điện. Chủ quán nhấn nút TEST thấy đèn tắt hẳn. Mở nắp ra, giắc pin vẫn chưa được cắm từ ngày lắp, lại thêm pin đã nằm kho lâu. Sau khi cắm giắc, sạc đủ thời gian theo hãng, đèn vẫn chỉ sáng ít phút: pin đã hỏng do để xả lâu ngày. Thay pin mới, sạc, thử lại đạt thời gian danh định. Bài học: kiểm tra giắc pin ngay ở Bước 1 và Bước 6, và luôn thử bằng cách cắt aptomat trước khi rời công trình.
Danh sách an toàn khi lắp đèn sự cố, đèn exit
Cắt aptomat của mạch, treo biển cảnh báo, kiểm tra lại không còn điện trên dây chờ trước khi đấu nối.
Nhớ rằng đèn có pin: thân đèn vẫn có thể có điện áp từ pin và mạch nạp; tháo giắc pin trước khi sửa mạch bên trong theo hướng dẫn hãng.
Không đấu đèn sự cố sau công tắc; không cấp nguồn qua ổ cắm có thể bị rút ra.
Không tự cải tạo hệ thống chiếu sáng sự cố trung tâm hay hệ thống báo cháy của công trình; báo cho đơn vị quản lý và đơn vị PCCC.
Dò dây âm tường trước khi khoan; đeo kính bảo hộ khi khoan trần.
Làm việc trên thang chắc chắn, có người giữ; không với người ra ngoài thang.
Kiểm tra pin trước khi lắp: pin phồng, rỉ dịch, vỏ nóng bất thường thì không lắp.
Đèn ở nơi ẩm, ngoài trời phải đúng cấp IP; đóng kín nắp, gioăng, lỗ luồn dây.
Thử thời gian đầy đủ vào thời điểm ít rủi ro và báo cho chủ nhà vì sau đó pin cần thời gian để sạc lại.
Ghi rõ kết quả thử, bàn giao lịch kiểm tra định kỳ cho khách.
Câu hỏi thường gặp
Đèn sự cố có cần đi dây riêng từ tủ điện không?
Không nhất thiết. Với đèn có pin riêng trong thân, cách làm phổ biến là lấy nguồn từ dây pha thường trực của mạch chiếu sáng khu vực, trước công tắc, để đèn tự sáng cả khi mất điện toàn nhà lẫn khi riêng mạch đèn khu vực đó bị nhảy aptomat. Nếu công trình có thiết kế PCCC yêu cầu cách cấp nguồn khác, làm theo thiết kế.
Đèn sự cố sáng được bao lâu khi mất điện?
Phụ thuộc đèn và tình trạng pin; xem thời gian danh định trên nhãn. Với công trình thuộc phạm vi TCVN 13456:2022, đèn chiếu sáng sự cố và biển báo có nguồn dự phòng phải hoạt động liên tục tối thiểu 120 phút. Pin già đi theo thời gian, vì vậy cần thử thời gian đầy đủ định kỳ chứ không chỉ tin vào con số trên hộp.
Vì sao đèn sự cố mới lắp bấm thử chỉ sáng mờ hoặc tắt nhanh?
Thường do pin chưa được sạc đủ lần đầu, giắc pin chưa cắm chắc, hoặc pin đã xuống cấp do để kho lâu. Kiểm tra giắc, sạc đủ thời gian theo hãng rồi thử lại; nếu vẫn không đạt thì đổi pin hoặc bảo hành đèn.
Có thể dùng đèn tích điện xách tay thay đèn sự cố không?
Đèn tích điện xách tay hữu ích trong sinh hoạt khi cúp điện, nhưng không phải thiết bị chỉ dẫn thoát nạn: thường phải bật tay, có thể bị mang đi, không có vị trí cố định. Ở công trình có yêu cầu PCCC, phải dùng đèn chiếu sáng sự cố và đèn chỉ dẫn thoát nạn đúng loại theo thiết kế.
Nhà ở gia đình có bắt buộc lắp đèn exit không?
Việc nhà, công trình nào bắt buộc trang bị do quy chuẩn, tiêu chuẩn PCCC và loại hình sử dụng quyết định, thợ điện không nên khẳng định thay cơ quan chức năng. Nhà ở gia đình thông thường có thể chỉ cần đèn sự cố ở cầu thang, hành lang để an toàn hơn; nhà có cho thuê trọ hoặc kết hợp kinh doanh thì chủ nhà nên hỏi đơn vị tư vấn PCCC hoặc cơ quan PCCC địa phương.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Đọc nhãn đèn: Lấy hai chiếc đèn sự cố khác loại (hoặc catalog). Ghi điện áp vào, công suất, thời gian chiếu sáng danh định, loại pin, chế độ hoạt động, cấp IP, số cực đấu dây. Vẽ lại sơ đồ đấu dây của từng đèn.
Bài 2 – Vẽ đường thoát nạn: Vẽ mặt bằng một tầng nhà trọ hoặc cửa hàng quen thuộc. Đánh dấu cửa ra, cầu thang, chỗ rẽ, chỗ có bậc, bình chữa cháy. Đề xuất vị trí đèn sự cố và đèn exit, ghi rõ mũi tên của mỗi đèn exit chỉ hướng nào và vì sao.
Bài 3 – Lắp trên bảng thực hành: Trên bảng gỗ, lắp một aptomat, một công tắc, một bóng đèn thường và một đèn sự cố. Đấu đèn sự cố vào dây pha trước công tắc. Kiểm chứng: tắt công tắc thì đèn sự cố không sáng; cắt aptomat thì đèn sự cố sáng. Sau đó thử đấu sai (sau công tắc) để thấy hiện tượng, rồi đấu lại đúng.
Bài 4 – Thử thời gian và lập phiếu: Sạc đèn sự cố đủ thời gian hãng yêu cầu, cắt nguồn và bấm giờ đến khi đèn tắt hoặc mờ hẳn. So sánh với thời gian danh định. Lập một phiếu bảo trì gồm: số đèn, vị trí, ngày thử, kiểu thử (ngắn/đầy đủ), kết quả, người thử, việc cần làm.
Kết luận
Lắp đèn sự cố và đèn exit không khó về đấu nối, nhưng muốn đèn thực sự có ích thì phải làm đúng ba việc: đặt đúng chỗ trên đường thoát nạn, lấy nguồn đúng chỗ (dây pha thường trực của mạch chiếu sáng khu vực, không qua công tắc), và thử thật bằng cách cắt aptomat, sau đó kiểm tra định kỳ. Với công trình có yêu cầu PCCC, bám theo thiết kế và TCVN 13456:2022; với nhà ở, hãy tư vấn cho khách vài đèn ở cầu thang, hành lang và hướng dẫn họ cách tự kiểm tra. Một chiếc đèn sự cố được lắp đúng và được thử đều đặn là thứ người trong nhà sẽ biết ơn vào đúng đêm họ cần nó nhất.






