“Anh ơi, cái ổ cắm kéo dài nhà em chảy nhựa một lỗ, mà em chỉ cắm ấm siêu tốc với nồi cơm thôi”. Đây là kiểu cuộc gọi mà thợ điện dân dụng nhận rất thường xuyên, nhất là ở phòng trọ, nhà thuê, quán nhỏ và góc làm việc có máy tính. Ổ cắm nối dài (còn gọi là ổ điện kéo dài, ổ cắm đa năng, ổ chia) rẻ và tiện, nên ai cũng dùng. Nhưng chính vì tiện mà nó hay bị dùng quá sức: cắm nhiều thiết bị sinh nhiệt cùng lúc, cắm ổ này nối tiếp vào ổ kia, để dây cuộn tròn dưới gầm bàn, hoặc tiếp tục dùng khi phích đã ố vàng, lỏng lẻo.
Bài này hướng dẫn thợ điện và người học nghề cách chọn ổ cắm nối dài đúng loại, đọc nhãn và tính tổng công suất, những cách dùng sai cần bỏ ngay (cắm nối tiếp, cuộn dây, ổ chia chồng), dấu hiệu bắt buộc phải thay, cách thay phích cắm cho dây nối dài đúng kỹ thuật và cách tư vấn khách khi trong nhà “sống nhờ” vào ổ nối dài. Bài không bàn về ổ cắm âm tường bị nóng, cháy; phần đó xem bài ổ cắm, phích cắm bị nóng, cháy xém hoặc chảy nhựa: nguyên nhân và cách thay ổ cắm an toàn.
Lưu ý an toàn trước khi đọc tiếp: mọi thao tác kiểm tra bên trong, tháo phích, thay phích đều làm khi đã rút phích ra khỏi ổ tường. Ổ nối dài đang có mùi khét, có khói hoặc chảy nhựa thì không chạm vào phần nóng: ngắt aptomat của mạch đó (hoặc aptomat tổng) trước, rồi mới rút phích. Nếu có lửa, ngắt điện trước, không dùng nước dập đám cháy điện khi chưa ngắt điện.
Ổ cắm nối dài khác ổ cắm âm tường ở điểm nào?
Ổ cắm âm tường được nối với dây điện cố định trong tường, dây đó được chọn theo aptomat bảo vệ mạch. Ổ cắm nối dài thì khác: nó là một thiết bị di động gồm bốn phần nối tiếp nhau, và khả năng chịu tải của cả bộ bằng khả năng của phần yếu nhất:
Phích cắm cắm vào ổ tường: hai hoặc ba chấu, bên trong có vít hoặc mối ép giữ đầu dây.
Dây dẫn (dây mềm nhiều sợi, có vỏ bọc): tiết diện lõi quyết định dây chịu được bao nhiêu dòng mà không nóng quá mức.
Thanh tiếp điểm bên trong thân ổ: các lá đồng hoặc đồng thau dập, có ngàm kẹp giữ chấu phích của thiết bị.
Phụ kiện nếu có: công tắc, đèn báo, cầu chì hoặc nút bảo vệ quá tải, cổng sạc USB, bộ chống sét lan truyền.
Điểm quan trọng: aptomat trong tủ điện bảo vệ dây âm tường, không được chọn để bảo vệ dây nối dài. Một mạch ổ cắm trong nhà có thể được bảo vệ bằng aptomat 16 A hoặc 20 A (tùy thiết kế), trong khi ổ nối dài cắm vào đó có thể chỉ ghi 10 A, dây lõi nhỏ. Khi ổ nối dài bị quá tải, dây và tiếp điểm của nó nóng lên trước, còn aptomat tổng vẫn có thể chưa nhảy. Đó là lý do nhiều ổ nối dài cháy mà “cầu dao không nhảy”.
Hình 1. Bên trong một ổ cắm nối dài đã tháo nắp, đang cắm sẵn một phích dẹt hai chấu ở bên phải. Có thể thấy các thanh đồng thau dập, vít bắt đầu dây đồng và các ngàm kẹp giữ chấu phích. Toàn bộ dòng điện của các thiết bị đi qua những lá kim loại mỏng này; ngàm kẹp mà yếu, lỏng hoặc bị oxy hóa là chỗ sinh nhiệt đầu tiên. (Ảnh: Yapparina, Wikimedia Commons, CC0)
Tại sao ổ nối dài hay nóng ở lỗ cắm và phích cắm?
Nhiệt sinh ra ở chỗ có điện trở tiếp xúc. Một mối tiếp xúc tốt (ngàm kẹp chặt, kim loại sạch) gần như không nóng. Khi ngàm bị giãn do cắm rút nhiều lần, do phích to nhỏ khác nhau, hoặc bề mặt bị oxy hóa, diện tích tiếp xúc thực tế nhỏ lại, điện trở tăng, chỗ đó nóng lên. Nóng làm nhựa xung quanh mềm, ngàm càng giãn, tiếp xúc càng kém: đây là một vòng luẩn quẩn và kết thúc bằng vết cháy xém hoặc chảy nhựa. Vì vậy một ổ nối dài có thể cháy ngay cả khi tổng công suất vẫn dưới mức ghi trên nhãn.
Bước 1: Đọc nhãn và chọn ổ cắm nối dài đúng loại
Đọc ba thông số trên nhãn
Trên thân ổ hoặc trên bao bì thường có các thông số sau. Hãy đọc đúng thông số của chính ổ bạn đang cầm, không suy ra từ “loại phổ biến”:
Điện áp định mức, ví dụ 250 V~: điện áp xoay chiều tối đa ổ được thiết kế để làm việc.
Dòng điện định mức, ví dụ 10 A hoặc 16 A: đây là con số quan trọng nhất.
Công suất tối đa, ví dụ 2500 W: thường được nhà sản xuất tính bằng dòng định mức nhân điện áp định mức (10 A × 250 V = 2500 W). Ở lưới điện sinh hoạt khoảng 220 V, cùng dòng 10 A chỉ tương ứng khoảng 10 × 220 = 2200 W. Vì vậy nên tính theo dòng điện, không chỉ nhìn con số W in to trên vỏ.
Trên vỏ dây thường in tiết diện lõi, ví dụ “2 × 0,75 mm²” hoặc “3 × 1,5 mm²” (số lõi × tiết diện mỗi lõi). Dây nhỏ thì chỉ hợp tải nhỏ. Khi cần dùng tải gần 16 A, dây thường phải từ 1,5 mm² trở lên (tham khảo; luôn theo thông số nhà sản xuất của bộ ổ – dây). Nếu nhãn ổ ghi 16 A mà dây chỉ in 0,5 hoặc 0,75 mm², hoặc dây không in gì, hãy coi đó là sản phẩm không đáng tin và không dùng cho tải lớn.
Những đặc điểm của một ổ nối dài nên chọn
Có nhãn rõ ràng: điện áp, dòng định mức, công suất tối đa, tên nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu, dấu hợp chuẩn hợp quy nếu có. Ổ không có nhãn, giá rẻ bất thường, vỏ nhựa nhẹ và mỏng thì không nên mua.
Lỗ cắm đúng kiểu phích bạn dùng. Loại “đa năng” lỗ rộng nhận được cả phích dẹt, phích tròn, phích ba chấu vuông tiện cho đồ ngoại, nhưng một lỗ phải ôm nhiều kiểu chấu nên ngàm kẹp thường khó ôm chặt mọi loại phích. Với tải lớn hay dùng lâu, ổ có lỗ khớp đúng kiểu phích sẽ tiếp xúc chắc hơn.
Có cực tiếp địa (ba chấu) nếu thiết bị có phích ba chấu như máy giặt, tủ lạnh, máy tính bàn, lò vi sóng. Lưu ý: cực tiếp địa của ổ nối dài chỉ có tác dụng khi ổ tường mà bạn cắm vào cũng có tiếp địa và tiếp địa đó được đấu nối thật. Cắm ổ nối dài ba chấu vào ổ tường hai lỗ qua phích chuyển là mất tiếp địa.
Có bảo vệ quá tải (cầu chì hoặc nút bảo vệ quá tải bấm lại được) và công tắc tổng để ngắt cả ổ khi không dùng. Bảo vệ quá tải của ổ chỉ giúp giới hạn tổng dòng; nó không cứu được một lỗ cắm tiếp xúc kém.
Có nắp che hoặc màn che lỗ cắm nếu nhà có trẻ nhỏ.
Chiều dài vừa đủ. Dây càng dài thì điện trở và sụt áp càng lớn; đừng mua cuộn dài “cho chắc” để rồi để dây thừa cuộn lại.
Ổ có “chống sét”, “chống giật” nghĩa là gì?
Nhiều ổ ghi “chống sét” hoặc “chống quá áp”: bên trong có linh kiện hấp thụ xung điện áp ngắn (thường là varistor). Nó giúp giảm xung cho thiết bị điện tử cắm vào ổ, nhưng khả năng có giới hạn và không thay được chống sét lan truyền ở tủ điện. Nó cũng không chống giật. Chống giật cho người là việc của thiết bị chống dòng rò (RCD, RCBO) trong tủ điện, hoặc loại ổ có tích hợp RCD nếu có bán và có nhãn rõ ràng. Nếu ổ nối dài được dùng ngoài sân, khu vực ẩm, nên cắm vào mạch đã có RCD.
Bước 2: Tính tổng công suất trước khi cắm
Nguyên tắc rất đơn giản: cộng công suất các thiết bị chạy cùng lúc, rồi so với khả năng của ổ (tính theo dòng). Công suất thiết bị in trên nhãn dưới đáy hoặc sau lưng máy (đơn vị W). Đổi sang dòng điện gần đúng: I (A) ≈ P (W) ÷ 220 (V). Ví dụ một ấm siêu tốc ghi 1800 W lấy khoảng 1800 ÷ 220 ≈ 8,2 A.
Đừng cắm sát giới hạn. Với tải chạy lâu (bàn là, máy sưởi, nồi lẩu điện, sạc kéo dài nhiều giờ), nhiều thợ chỉ cho chạy liên tục khoảng 80% dòng ghi trên nhãn ổ, tức khoảng 8 A với ổ 10 A (tham khảo, đây là thói quen dự phòng của nghề, không phải con số của một tiêu chuẩn cụ thể). Ổ đã cũ, ngàm đã lỏng thì còn thấp hơn.
Bảng tham khảo công suất và cách cắm
Công suất dưới đây chỉ là khoảng tham khảo thường gặp; thiết bị của khách có thể khác, luôn đọc nhãn thật.
Thiết bị | Công suất thường gặp (tham khảo) | Có nên cắm qua ổ nối dài? |
|---|---|---|
Sạc điện thoại, đèn bàn LED, router wifi | Vài W đến vài chục W | Được, ổ chất lượng tốt |
Laptop, màn hình máy tính, TV | Vài chục W đến vài trăm W | Được, không cắm nối tiếp nhiều ổ |
Quạt cây, quạt bàn | Vài chục W | Được |
Nồi cơm điện | Vài trăm W đến khoảng 1000 W | Hạn chế; không cắm chung với thiết bị sinh nhiệt khác |
Lò vi sóng, nồi chiên không dầu | Khoảng 1000 – 2000 W | Nên cắm thẳng ổ tường |
Ấm siêu tốc, bàn là, máy sấy tóc | Khoảng 1000 – 2200 W | Nên cắm thẳng ổ tường, dùng một thiết bị mỗi lúc |
Máy sưởi, bếp điện, bếp từ đơn | Khoảng 1000 – 2000 W hoặc hơn | Không dùng ổ nối dài; cắm ổ tường đủ tải |
Bình nóng lạnh, điều hòa, bếp từ âm bàn | Thường từ khoảng 1500 W trở lên | Không; cần mạch và aptomat riêng |
Sạc xe máy điện, xe đạp điện | Tùy bộ sạc, chạy nhiều giờ liền | Không nên; dùng ổ cắm tường riêng, đúng vị trí |
Tủ lạnh, máy giặt | Công suất chạy vừa phải nhưng có dòng khởi động khi máy nén, động cơ khởi động | Nên cắm thẳng ổ tường có tiếp địa |
Với bình nóng lạnh, điều hòa, bếp từ, sạc xe điện, xem các bài hướng dẫn đấu mạch riêng trên NAMBIN, ví dụ lắp ổ cắm sạc xe máy điện, xe đạp điện tại nhà an toàn và cách chọn tiết diện dây điện và aptomat cho từng mạch trong nhà.
Ví dụ tính nhanh ở phòng trọ
Một ổ nối dài ghi 10 A, 2500 W. Khách cắm: ấm siêu tốc 1800 W, nồi cơm 700 W, sạc điện thoại 20 W. Nếu ấm và nồi cơm chạy cùng lúc: 1800 + 700 + 20 = 2520 W, tương đương khoảng 2520 ÷ 220 ≈ 11,5 A, vượt dòng định mức 10 A dù con số 2520 W trông “gần bằng” 2500 W trên nhãn. Cách xử lý: ấm siêu tốc cắm thẳng ổ tường, không đun nước khi nồi cơm đang nấu, và nếu phòng chỉ có một ổ tường thì nên đề nghị chủ nhà lắp thêm ổ.
Bước 3: Bỏ ngay những cách dùng sai phổ biến
Cắm ổ nối dài nối tiếp vào ổ nối dài khác
Cắm ổ A vào ổ tường, ổ B vào ổ A, ổ C vào ổ B: toàn bộ dòng của mọi thiết bị trên B và C đều đi qua phích của B, một lỗ cắm của A, rồi phích của A. Số mối tiếp xúc tăng lên, dây càng dài, và rất dễ cộng dồn quá tải mà không ai để ý. Nếu không đủ lỗ cắm, giải pháp là một ổ nối dài có đủ số lỗ, chất lượng tốt, hoặc lắp thêm ổ tường, không phải nối thêm ổ.
Ổ chia ba, phích chuyển cắm chồng lên ổ tường
Hình 2. Một ổ chia ba hình chữ T màu trắng cắm vào ổ cắm âm tường, trên đó cắm thêm hai phích và một cục nguồn (adapter) màu đen khá nặng ở bên phải; dây điện thòng xuống, bên trái là một đầu cắm ăng-ten. Cách cắm chồng như thế này làm phích chính bị kéo lệch khỏi ổ tường theo trọng lượng, tiếp xúc kém dần. Ảnh minh họa cách dùng nên tránh. (Ảnh: Monoklon, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Ổ chia (dạng chữ T, dạng khối) và phích chuyển đổi kiểu phích được cắm thẳng vào ổ tường, rồi treo thêm phích, cục sạc lên trên. Trọng lượng và lực kéo của dây làm cả cụm bị bẩy, chấu phích chỉ còn tiếp xúc một phần. Đây là chỗ hay thấy vết ố vàng trên mặt ổ tường. Hạn chế dùng ổ chia; nếu phải dùng thì chỉ cho tải nhỏ, không treo cục nguồn nặng và không cắm thêm ổ chia khác lên nó.
Để dây cuộn tròn hoặc dùng rulo khi chưa kéo hết dây
Dây có dòng chạy qua luôn nóng lên một chút; nằm thẳng thì nhiệt tỏa ra không khí. Khi dây bị cuộn nhiều vòng sát nhau (cuộn dây thừa buộc lại, hoặc rulo chưa kéo ra), các vòng dây sưởi lẫn nhau, nhiệt không thoát được, vỏ dây có thể mềm, biến dạng. Với rulo (cuộn dây điện có tay quay), nhiều nhà sản xuất ghi hai mức công suất: mức thấp khi dây còn cuộn và mức cao hơn khi đã kéo hết. Nếu dùng tải lớn như máy cắt cỏ, máy rửa xe, máy khoan bê tông, hãy kéo hết dây ra, trải thẳng, không để dây thừa xoắn thành bó.
Hình 3. Một rulo dây điện màu đen đặt trên sàn lát gạch, phần lớn dây vẫn còn cuộn trên trống; ở mặt trước có cụm ổ cắm, một phích cắm đang cắm vào, cạnh đó có một nút màu đỏ. Trên nhiều mẫu rulo, nút đỏ là nút bảo vệ quá nhiệt bấm lại được, nhưng ảnh này không đủ để khẳng định chức năng của nút. Khi chạy tải lớn qua rulo, nên kéo hết dây khỏi trống. (Ảnh: Fumikas Sagisavas, Wikimedia Commons, CC0)
Giấu ổ dưới thảm, chăn, rèm hoặc để dây bị đè, kẹp
Không đặt ổ và dây dưới thảm, nệm, chăn, sau rèm sát sàn hoặc trong hộc kín: nhiệt không thoát và nếu có tia lửa thì vật liệu xung quanh dễ bắt cháy.
Không chạy dây qua khe cửa, dưới chân bàn ghế, dưới bánh xe ghế văn phòng: vỏ dây bị đè, mài mòn, lõi dây có thể đứt một phần bên trong và nóng tại điểm đó.
Không đóng đinh, ghim dập để giữ dây nối dài lên tường. Nếu cần ổ cố định trên tường lâu dài, hãy đi dây cố định đúng cách (xem bài đi dây điện nổi bằng nẹp nhựa).
Không để ổ nằm dưới sàn ở bếp, nhà tắm, sân, ban công, nơi có thể đọng nước. Nếu đặt dưới sàn thì đặt nơi khô, không có người đi lại vấp dây.
Rút phích bằng cách nắm thân phích, không giật dây.
Bước 4: Kiểm tra định kỳ và nhận biết dấu hiệu phải thay
Thợ điện khi đến nhà khách nên dành vài phút xem các ổ nối dài đang dùng, nhất là ổ cắm ấm, nồi, máy sưởi. Khách cũng có thể tự làm việc này mỗi tháng: tắt thiết bị, rút phích ổ nối dài ra khỏi ổ tường, rồi nhìn và sờ.
Kiểm tra bằng mắt và tay (khi đã rút phích)
Mặt ổ và thân phích: có vết ố vàng, nâu, đen quanh lỗ cắm hoặc chân chấu không; nhựa có phồng, cong vênh, nứt không.
Chấu phích: có vết cháy rỗ, đổi màu, bị cong không.
Dây: vỏ có nứt, chai cứng, bị cắt, bị dập, gập gãy ở đoạn sát phích và sát thân ổ không; có quấn băng keo nối giữa dây không.
Phích cắm thiết bị vào ổ có chặt không; phích nào “rơi” ra chỉ vì trọng lượng dây là ngàm đã giãn.
Khi đang dùng (trước khi rút phích để kiểm tra): sờ vào vỏ nhựa của thân phích, thân ổ. Ấm nhẹ ở tải lớn có thể gặp, nhưng nóng đến mức không giữ tay được, hoặc một lỗ nóng hơn hẳn các lỗ khác là có vấn đề.
Hình 4. Một phích cắm kiểu châu Âu (Schuko) có kẹp tiếp địa bằng kim loại ở cạnh trên, đã tháo nắp, nằm trên nền trắng. Hai chấu tròn có vết cháy rỗ và đổi màu, nhất là chấu phía trước; bên trong thấy dây xanh dương bị bạc màu, dây nâu và dây vàng xanh (tiếp địa) đi vào các vít bắt dây, kẹp giữ dây trong suốt bắt bằng hai vít ép lên vỏ ngoài của dây. Theo mô tả của tác giả, dây xanh dương còn bị chảy dính một phần vào thân phích. Phích có dấu hiệu như vậy phải thay, ổ đã cắm phích này cũng cần kiểm tra. (Ảnh: Phiarc, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Bảng dấu hiệu, nguyên nhân thường gặp và cách xử lý
Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Xử lý |
|---|---|---|
Một lỗ cắm ố vàng, cháy xém, nóng hơn các lỗ khác | Ngàm kẹp giãn, tiếp xúc kém; phích thiết bị lỏng hoặc chấu bị rỗ | Ngưng dùng; thay cả ổ nối dài; kiểm tra luôn phích của thiết bị đã cắm vào lỗ đó |
Phích ổ nối dài (cắm vào tường) nóng | Tổng tải quá lớn; phích hoặc ổ tường tiếp xúc kém; mối bắt dây trong phích lỏng | Giảm tải; kiểm tra ổ tường; thay phích nếu là phích tháo được, hoặc thay cả bộ |
Dây nóng dọc chiều dài, nóng nhất ở chỗ cuộn | Dây nhỏ so với tải; dây đang bị cuộn; dây quá dài | Trải thẳng dây; giảm tải; dùng ổ có dây lớn hơn hoặc lắp thêm ổ tường |
Nóng cục bộ ở một điểm giữa dây | Lõi đứt một phần do bị đè, gập, chuột cắn; mối nối quấn băng keo | Không quấn băng keo dùng tiếp; thay cả dây hoặc cả bộ |
Tia lửa, tiếng lách tách khi cắm, rút hoặc khi lay phích | Tiếp xúc chập chờn; cắm rút khi thiết bị đang chạy tải lớn | Tắt thiết bị trước khi cắm rút; thay ổ nếu lỗ cắm đã lỏng |
Nút bảo vệ quá tải của ổ nhảy liên tục | Quá tải thật, hoặc thiết bị có dòng khởi động lớn | Chuyển thiết bị lớn ra ổ tường; không bấm lại liên tục cho “chạy được” |
Aptomat hoặc chống giật trong nhà nhảy khi cắm một thiết bị qua ổ | Chập, rò điện ở thiết bị, ở ổ nối dài hoặc quá tải mạch | Cắm thử thiết bị thẳng ổ tường khác để khoanh vùng; xem bài aptomat hay nhảy: quy trình 6 bước tìm đúng nguyên nhân |
Tê tay khi chạm vỏ thiết bị cắm qua ổ ba chấu | Thiết bị rò điện và tiếp địa không thông (ổ tường không có tiếp địa, dây tiếp địa ổ nối dài đứt) | Ngưng dùng thiết bị; thợ đo kiểm thiết bị và tiếp địa |
Đo kiểm dành cho thợ
Đo dòng tải thực tế: ampe kìm phải kẹp vào một dây dẫn. Kẹp cả sợi dây nối dài (có cả dây pha và dây trung tính trong cùng vỏ) thì hai dòng triệt tiêu nhau và ampe kìm chỉ gần bằng 0. Muốn đo, dùng bộ tách dây chuyên dụng cho ampe kìm, hoặc dùng ổ cắm đo công suất loại cắm trung gian có nhãn đủ tải.
Đo thông mạch và điện trở cách điện khi ổ đã rút khỏi nguồn: kiểm tra từng cực từ phích đến từng lỗ cắm, cực tiếp địa thông suốt, giữa các cực không chạm nhau. Đo cách điện bằng máy đo điện trở cách điện chỉ làm khi đã rút hết thiết bị khỏi ổ (đặc biệt ổ có đèn báo, USB, bộ chống sét có thể bị ảnh hưởng bởi điện áp thử; tham khảo hướng dẫn của máy đo).
So nhiệt độ giữa các lỗ sau khi chạy tải một thời gian, bằng tay (qua vỏ nhựa) hoặc nhiệt kế hồng ngoại nếu có. Lỗ nào nóng bất thường là lỗ có vấn đề.
Có nên tháo ổ ra bẻ lại lá đồng?
Không nên. Bẻ lại ngàm kẹp chỉ giữ được một thời gian, kim loại đã bị nóng thường đã mất độ đàn hồi, nhựa quanh chỗ nóng đã bị lão hóa. Một ổ nối dài có lỗ đã cháy xém thì thay cả ổ; chi phí một ổ mới nhỏ hơn rất nhiều so với rủi ro cháy.
Bước 5: Thay phích cắm cho dây nối dài đúng kỹ thuật
Khi chỉ phích cắm (đầu cắm vào tường) bị hỏng mà dây và thân ổ còn tốt, có thể thay phích. Chỉ làm khi ổ là loại chất lượng, dây còn mềm, vỏ không nứt. Nếu phích là loại đúc liền (không tháo được), cắt bỏ phích cũ và thay bằng phích tháo lắp được có dòng định mức bằng hoặc lớn hơn ổ.
Hình 5. Một phích cắm hai chấu tròn bị hỏng nặng, thân phích đã tách làm hai: một chấu bị phủ lớp nhựa cháy chảy màu đen, bên trong thấy vít bắt dây bám muội và đầu dây nhiều sợi đã bị cháy đen. Theo mô tả của tác giả ảnh, nguyên nhân là đầu dây nhiều sợi đã được hàn thiếc rồi bắt dưới vít. (Ảnh: HansPL, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng)
Chuẩn bị
Phích tháo lắp được, đúng số chấu với dây (hai lõi hay ba lõi có tiếp địa), có kẹp giữ dây.
Kìm tuốt dây, kìm cắt, tua vít đúng cỡ đầu vít của phích; đầu cos pin rỗng (đầu cos ống) phù hợp tiết diện nếu phích cho phép dùng.
Đồng hồ vạn năng để kiểm tra thông mạch sau khi lắp.
Các bước thực hiện
Rút phích khỏi ổ tường, rút hết thiết bị khỏi ổ nối dài.
Cắt bỏ đoạn hỏng: cắt dây cách phích cũ đủ xa để bỏ hết phần vỏ bị chai, đổi màu hoặc lõi bị đen. Lõi đồng bị đen, cứng vì nóng thì không dùng tiếp.
Tuốt vỏ ngoài theo chiều dài phù hợp với phích mới (ướm thử: vỏ ngoài phải nằm dưới kẹp giữ dây). Không làm xước vỏ lõi bên trong.
Tuốt vỏ lõi vừa đủ cho vít hoặc ngàm của phích, xoắn nhẹ các sợi cho gọn. Không để sợi đồng thừa thò ra ngoài.
Không hàn thiếc đầu dây rồi bắt dưới vít. Thiếc mềm, dưới lực ép của vít sẽ “chảy” dần, mối bắt lỏng ra theo thời gian, sinh nhiệt (như Hình 5). Nếu phích cho phép, dùng đầu cos pin rỗng bấm bằng kìm bấm đúng loại.
Đấu đúng cực: dây tiếp địa vàng xanh vào cực tiếp địa (nếu có). Nhiều thợ để dây tiếp địa dài hơn hai dây kia một chút, để nếu dây bị giật mạnh thì dây tiếp địa là dây bị kéo đứt cuối cùng. Dây pha và dây trung tính vào hai cực còn lại. Phích hai chấu tròn hoặc dẹt không phân cực thường gặp trong nhà ở Việt Nam cắm được theo cả hai chiều, nên vị trí pha – trung tính ở ổ không cố định; dù vậy, nếu phích có đánh dấu L, N thì đấu đúng theo đánh dấu và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Siết vít chặt vừa tay, không siết đứt sợi. Kéo nhẹ từng lõi để chắc chắn lõi không tuột.
Kẹp giữ dây phải ép lên vỏ ngoài của dây, không ép lên các lõi (như kẹp trong suốt ở Hình 4). Nhờ vậy khi giật dây, lực kéo không truyền vào vít bắt lõi.
Đóng nắp, siết vít nắp, kiểm tra không có lõi nào bị kẹp giữa hai nửa vỏ.
Kiểm tra trước khi cắm điện: dùng đồng hồ đo thông mạch từ từng chấu phích tới lỗ cắm tương ứng ở thân ổ, đo giữa các cực không được thông nhau. Nếu có điều kiện, đo điện trở cách điện.
Chạy thử có tải vừa phải khoảng 20 – 30 phút, rồi tắt tải, rút phích và sờ thân phích: phải mát hoặc chỉ ấm nhẹ.
Với kỹ thuật tuốt và bắt dây vào vít, có thể xem thêm bài cách nối dây điện đúng kỹ thuật. Lưu ý: không nối dây nối dài giữa chừng bằng cách xoắn rồi quấn băng keo. Dây di động bị kéo, gập, đè liên tục; mối nối kiểu đó là điểm nóng và điểm hở điện. Dây bị đứt giữa chừng thì thay cả dây.
Bước 6: Tư vấn khách khi nhà “sống nhờ” ổ nối dài
Khi trong nhà có nhiều ổ nối dài cắm thường trực, cắm nối tiếp, chạy dọc phòng, thì vấn đề thật sự thường là thiếu ổ cắm tường hoặc ổ đặt sai chỗ. Người thợ giỏi không chỉ thay cái ổ cháy mà còn giải thích được cho khách và đề xuất giải pháp lâu dài:
Chỉ cho khách thấy: vết ố trên lỗ cắm, phích nóng, dây cuộn dưới gầm tủ. Chụp ảnh trước và sau khi xử lý để khách hiểu và để bạn có hồ sơ công việc.
Giải thích bằng ví dụ dễ hiểu, như phép tính ấm siêu tốc cộng nồi cơm ở trên, thay vì chỉ nói “quá tải”.
Đề xuất lắp thêm ổ tường ở chỗ khách hay cắm: góc bếp, đầu giường, bàn làm việc, chỗ để xe. Nếu mạch hiện tại đã nặng tải, cần đánh giá dây và aptomat, có thể phải kéo mạch mới. Xem bài lắp công tắc 2 chiều và ổ cắm có tiếp địa đúng kỹ thuật.
Gom thiết bị lớn về ổ tường: thiết bị sinh nhiệt, tủ lạnh, máy giặt cắm thẳng ổ tường, ổ nối dài chỉ để cho thiết bị nhỏ.
Báo giá rõ ràng: tách phần “thay ổ nối dài/phích” (vật tư rẻ, làm nhanh) với phần “lắp thêm ổ tường, kéo mạch” (cần khảo sát). Không hứa “cắm thoải mái” sau khi thay một ổ mới.
Với nhà thuê, phòng trọ: khuyên khách báo chủ nhà khi ổ tường lỏng, ố vàng hoặc phải dùng ổ chia; việc sửa ổ tường thuộc hệ thống điện cố định của nhà.
Ba tình huống thực tế
Tình huống 1: Phòng trọ, ổ nối dài chảy nhựa một lỗ
Khách cắm ấm siêu tốc, nồi cơm và sạc điện thoại chung một ổ nối dài đặt dưới sàn cạnh bàn bếp. Lỗ cắm ấm siêu tốc bị chảy nhựa, chấu phích ấm có vết đen. Thợ ngắt điện, rút phích, chụp ảnh, thay ổ mới loại có nhãn và bảo vệ quá tải, đồng thời kiểm tra phích ấm: chấu bị rỗ thì phích ấm cũng cần thay (hoặc thay dây nguồn ấm theo linh kiện của hãng). Ổ mới được đặt trên kệ khô, ấm siêu tốc chuyển sang cắm thẳng ổ tường. Thợ kiểm tra ổ tường đó có lỏng, ố không; nếu có thì báo chủ nhà thay.
Tình huống 2: Góc làm việc với ba ổ nối dài nối tiếp
Một bàn làm việc có máy tính, hai màn hình, loa, đèn, router, sạc: khách cắm ổ thứ hai vào ổ thứ nhất, ổ thứ ba vào ổ thứ hai, dây rối dưới gầm bàn. Tổng tải không lớn, nhưng nhiều mối tiếp xúc, dây bị ghế đè. Giải pháp: một ổ nối dài đủ số lỗ, có công tắc tổng, gắn dưới mặt bàn bằng giá đỡ hoặc vít theo lỗ treo có sẵn trên thân ổ; gom dây bằng máng hoặc dây rút, không cho dây chạy qua chỗ ghế lăn. Nếu ổ tường ở xa, đề xuất lắp thêm ổ tường gần bàn.
Tình huống 3: Kéo rulo ra sân để rửa xe, cắt cỏ
Khách dùng rulo dây điện để chạy máy rửa xe ngoài sân, chỉ kéo ra vài mét, phần còn lại vẫn trên trống, ổ cắm của rulo đặt trên nền ướt. Thợ hướng dẫn: kéo hết dây khỏi trống, đặt rulo và chỗ nối phích ở nơi khô, cao hơn mặt nền, cắm từ ổ tường thuộc mạch có chống giật RCD, đi dép cách điện, không cầm phích bằng tay ướt. Rulo dùng ngoài trời nên là loại có thông số chống nước phù hợp ghi trên nhãn.
Danh sách kiểm tra an toàn
☐ Ổ nối dài có nhãn rõ: điện áp, dòng định mức, công suất tối đa, nhà sản xuất.
☐ Tính tổng công suất các thiết bị chạy cùng lúc theo dòng điện (W ÷ 220), không cắm sát giới hạn.
☐ Thiết bị sinh nhiệt lớn, tủ lạnh, máy giặt cắm thẳng ổ tường; bình nóng lạnh, điều hòa, bếp từ, sạc xe điện có ổ hoặc mạch riêng.
☐ Không cắm ổ nối dài nối tiếp nhau; không cắm ổ chia chồng ổ chia.
☐ Dây trải thẳng, không cuộn bó; rulo kéo hết dây khi chạy tải lớn.
☐ Không đặt ổ dưới thảm, chăn, rèm, hộc kín; không để dây bị đè, kẹp, chạy qua cửa.
☐ Không dùng ở nơi ẩm ướt; ngoài trời chỉ dùng loại phù hợp và cắm từ mạch có RCD.
☐ Kiểm tra định kỳ khi đã rút phích: vết ố, cháy xém, nứt vỏ, phích lỏng, dây chai, dây gập gãy.
☐ Ổ có lỗ cháy xém, chảy nhựa: thay cả ổ, không bẻ lại lá đồng.
☐ Thay phích: rút điện, không hàn thiếc đầu dây bắt vít, kẹp giữ dây ép lên vỏ ngoài, đo thông mạch trước khi cắm.
☐ Không nối dây nối dài giữa chừng bằng xoắn và băng keo.
☐ Khi có mùi khét, khói: ngắt aptomat trước, rồi mới rút phích; không dùng nước khi chưa ngắt điện.
Câu hỏi thường gặp
Ổ cắm nối dài cắm được bao nhiêu W?
Phụ thuộc vào dòng định mức ghi trên ổ. Lấy dòng định mức nhân với điện áp thực tế khoảng 220 V để biết công suất gần đúng: ổ 10 A khoảng 2200 W, ổ 16 A khoảng 3500 W ở mức tối đa. Dùng lâu dài nên để dư, không chạy sát giới hạn, và vẫn không cắm các thiết bị sinh nhiệt lớn qua ổ nối dài. Con số W in trên ổ thường được tính ở 250 V nên cao hơn thực tế dùng.
Cắm tủ lạnh vào ổ nối dài có được không?
Nên cắm thẳng vào ổ tường có tiếp địa. Tủ lạnh chạy cả ngày đêm, máy nén khởi động nhiều lần, cần tiếp xúc chắc chắn và tiếp địa thông suốt. Nếu buộc phải dùng ổ nối dài tạm thời, dùng ổ chất lượng tốt, ba chấu, dây ngắn, chỉ cắm riêng tủ lạnh.
Vì sao ổ nối dài nóng dù tổng công suất vẫn thấp hơn mức ghi?
Thường do tiếp xúc kém: ngàm kẹp giãn, phích thiết bị lỏng hoặc chấu bị rỗ, lỗ “đa năng” không ôm chặt phích, mối bắt dây trong phích lỏng. Cũng có thể do dây thật nhỏ hơn thông số ghi, dây đang bị cuộn, hoặc ổ tường mà bạn cắm vào đã lỏng. Nóng cục bộ ở một lỗ là dấu hiệu tiếp xúc kém, phải thay.
Ổ nối dài “chống sét” có chống giật được không?
Không. Bộ chống sét trong ổ chỉ hấp thụ một phần xung điện áp cho thiết bị điện tử. Chống giật cho người cần thiết bị chống dòng rò (RCD, RCBO) ở tủ điện, hoặc ổ có tích hợp RCD có nhãn rõ ràng.
Có nên để ổ nối dài cắm điện thường xuyên cả ngày?
Ổ chất lượng tốt, cắm tải nhỏ như router, sạc, đèn có thể cắm thường trực, miễn là đặt chỗ thoáng, khô và được kiểm tra định kỳ. Với ổ có công tắc tổng, nên tắt khi đi vắng lâu hoặc khi không dùng các thiết bị trên ổ. Không để thiết bị sinh nhiệt cắm qua ổ nối dài mà không có người trông.
Dây nối dài bị đứt một đoạn, nối lại dùng tiếp được không?
Không nên nối giữa chừng bằng cách xoắn và quấn băng keo. Dây di động bị kéo, gập liên tục nên mối nối nhanh lỏng và hở cách điện. Nếu đoạn hỏng ở sát phích, có thể cắt bỏ và thay phích mới; hỏng ở giữa thì thay cả dây hoặc cả bộ ổ.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Đọc nhãn và tính tải: Chọn ba ổ nối dài khác nhau ở nhà hoặc ở xưởng. Ghi lại điện áp, dòng định mức, công suất tối đa và tiết diện dây in trên vỏ dây. Tính công suất tương ứng ở 220 V cho từng ổ. Sau đó lập danh sách năm thiết bị trong bếp (đọc nhãn thật), tính xem tổ hợp nào chạy cùng lúc sẽ vượt khả năng của từng ổ.
Bài 2 – Kiểm tra và phân loại: Với các ổ nối dài cũ ở xưởng (đã rút điện), kiểm tra theo danh sách ở Bước 4, phân thành ba nhóm: dùng tiếp, dùng hạn chế cho tải nhỏ, loại bỏ. Viết lý do cho từng ổ và chụp ảnh dấu hiệu bạn thấy.
Bài 3 – Thay phích cắm: Trên một đoạn dây mềm ba lõi và một phích tháo lắp được, có thợ chính giám sát: tuốt dây, bắt dây đúng cực, dây tiếp địa dài hơn một chút, kẹp giữ dây ép lên vỏ ngoài. Đo thông mạch từng cực và đo giữa các cực. Thợ chính kéo thử dây để kiểm tra kẹp giữ dây, rồi mới cho cắm điện chạy thử.
Bài 4 – Tư vấn khách: Đóng vai với bạn học: một người là chủ phòng trọ có ổ nối dài cháy một lỗ, một người là thợ. Thợ phải giải thích nguyên nhân bằng phép tính đơn giản, đề xuất giải pháp tạm và lâu dài, và tách rõ phần việc nào làm ngay, phần việc nào cần khảo sát báo giá.
Kết luận
Ổ cắm nối dài không nguy hiểm nếu được chọn đúng, cắm đúng tải và được kiểm tra định kỳ. Nhớ ba điều: tính tải theo dòng điện chứ không chỉ nhìn số W in trên vỏ; thiết bị sinh nhiệt lớn cắm thẳng ổ tường; ổ đã có lỗ cháy xém thì thay cả ổ. Với người thợ, mỗi lần gặp một ổ nối dài cháy là một cơ hội để xem lại cả hệ thống ổ cắm của nhà khách và đề xuất giải pháp an toàn lâu dài, thay vì chỉ thay một chiếc ổ mới rồi ra về.
