"Anh ơi, bồn cầu nhà em không tắc, nước vẫn rút, nhưng xả yếu lắm, lần nào cũng phải bấm hai lần mới sạch." Cuộc gọi này không gấp bằng tắc tràn, nhưng thợ nước gặp rất thường. Thay ngay ruột két mới chưa chắc hết, vì lỗi có thể nằm ở cặn lỗ vành hoặc ống thông hơi.
Bài này hướng dẫn chẩn đoán bồn cầu xả yếu, xả không trôi hết, phải xả hai lần theo thứ tự: trước hết xác định lỗi nằm ở phía cấp nước xả (két, van, lỗ xả vành, lỗ phun) hay phía thoát, rồi mới sửa.
Phân biệt với hai sự cố đã có bài riêng: nước dâng lên trong lòng bồn, rút rất chậm hoặc không rút là tắc, xem Bồn cầu bị tắc, xả nước dâng lên: 7 bước thông tắc. Két rỉ nước xuống lòng bồn suốt ngày, xem Bồn cầu chảy nước liên tục: 6 nguyên nhân và cách sửa két nước. Bài này nói về trường hợp ở giữa: nước có rút nhưng không đủ mạnh để cuốn hết chất thải trong một lần.
Bồn cầu xả mạnh là nhờ đâu?
Bồn cầu gia đình phần lớn có két nước, xả bằng trọng lực, theo hai kiểu:
Xả siphon (nhiều nơi gọi là xả hút, xả xoáy): khi nhấn nút, van xả mở, nước trong két đổ xuống nhanh. Một phần đi qua kênh vành ra các lỗ dưới vành để rửa thành bồn, một phần đi qua lỗ phun ở đáy lòng bồn (nhiều mẫu có) phun thẳng vào cổ xả đúc liền trong sứ. Cổ xả được lấp đầy đủ nhanh thì tạo hiện tượng siphon, hút cả lòng bồn đi, cuối lần xả nghe tiếng "ực".
Xả thẳng (xả rửa trôi): dựa vào lượng và tốc độ nước từ két đổ xuống để đẩy chất thải qua cổ xả.
Sau khi van xả đóng, van phao cấp nước lại cho két, đồng thời một ống nhỏ dẫn một ít nước vào ống tràn để bù lại mực nước nằm yên trong lòng bồn.
Một lần xả mạnh cần đủ bốn điều kiện:
Két có đủ nước theo mức nhà sản xuất thiết kế.
Van xả mở đủ rộng và đủ lâu để xả hết lượng nước đó.
Lỗ xả vành, lỗ phun thông, không bị cặn bít.
Phía thoát không cản: cổ xả, ống thoát, ống thông hơi thông suốt.
Bước 1: Hỏi khách trước khi mở nắp két
Bị từ khi nào, đột ngột hay yếu dần? Yếu dần qua nhiều tháng thường do cặn bám ở lỗ vành, lỗ phun, cổ xả. Đột ngột thường do vật lạ rơi vào, vừa thay phụ kiện hoặc vừa làm lại mái.
Gần đây có thay ruột két, van xả, nút nhấn không? Phụ kiện sai loại rất hay gặp.
Thường nhấn nút nào? Với két hai nút, nhiều người chỉ nhấn nút xả ít.
Có ai xả khăn ướt, băng vệ sinh, giấy lau bếp không, trẻ nhỏ có hay làm rơi đồ không?
Thoát sàn, lavabo có chậm, có tiếng ọc ọc khi xả bồn cầu, có mùi hôi không? Có thì nghĩ tới ống thoát chung hoặc ống thông hơi.
Két nạp nước có lâu không? Két chưa đầy đã xả lần hai thì lần hai càng yếu.
Các bồn cầu khác trong nhà có bị không? Nhiều bồn cùng bị thì nghĩ tới ống đứng, ống thông hơi hoặc ống thoát chung.
Bước 2: Phép thử xô nước, tách phía cấp và phía thoát
Đây là phép thử quan trọng nhất, vì nó bỏ qua toàn bộ két nước.
Đeo găng tay. Nhìn mực nước nằm yên trong lòng bồn: nếu đang cao bất thường, gần miệng bồn, thì không làm phép thử vì có thể đang tắc, đổ thêm nước sẽ tràn.
Khóa van góc cấp cho két, nhấn xả cho két cạn.
Lấy một xô nước sạch, đổ nhanh, dứt khoát vào giữa lòng bồn, không để văng ra ngoài.
Lòng bồn được hút đi gọn, có tiếng "ực" (với bồn siphon): phía thoát về cơ bản ổn. Lỗi nằm ở phía cấp nước xả, chuyển sang Bước 3 và Bước 4.
Đổ cả xô mà nước dâng lên rồi rút chậm, không hút gọn: lỗi ở phía thoát, nghẹt một phần hoặc thiếu thông hơi, chuyển sang Bước 5 và Bước 6.
Đây là phép so sánh, không phải số đo; nên thử hai lần. Khi xả bình thường, để ý thêm nước dưới vành có chảy đều quanh vòng không, mực nước nằm yên trong lòng bồn có thấp bất thường hoặc tụt dần không. Tụt dần có thể do sợi giấy, vải vắt qua cổ xả, thông hơi kém, hoặc hiếm hơn là vết nứt trên sứ.
Bước 3: Kiểm tra két nước
Mở van góc lại. Tháo nắp két, đặt lên khăn ở chỗ không ai dẫm phải. Nắp két bằng sứ, rơi là vỡ, mép vỡ rất sắc. Két nút nhấn thường phải vặn tháo vòng nút trước.
Mực nước trong két
Trên thành két hoặc thân ống tràn thường có vạch mực nước của nhà sản xuất (vạch dập nổi, nhãn dán, chữ "WATER LEVEL"). Két đầy phải ngang vạch đó. Không thấy vạch thì mức tham khảo là mặt nước thấp hơn miệng ống tràn một khoảng nhỏ; khoảng cụ thể tùy thiết kế, ưu tiên tài liệu của hãng.
Hình 1. Sơ đồ két nước kiểu cũ ở cuối lần xả: phao bóng (1) trên cần (3) điều khiển van cấp (2); nắp lật (6) nối tay gạt (8) bằng xích (9) đang rơi xuống đóng lỗ xả (12); ống tràn (7) nhận nước bù cho lòng bồn qua ống nhỏ (5); đường tím (10) là mực nước két phải đạt khi đầy. (Ảnh: Klork, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Mực nước thấp hơn vạch thì lực xả giảm. Nguyên nhân thường là phao đặt quá thấp, phao thấm nước, nứt nên đóng van sớm, van phao thay không đúng loại, hoặc vật lạ trong két (chai, gạch) chiếm chỗ.
Hình 2. Van phao cấp nước loại đấu cạnh dành cho két bồn cầu: thân van nhựa trắng có đầu ren và đệm để bắt qua thành két, phao nhựa xanh treo trên cần có răng cưa. Dời phao theo các nấc răng cưa là chỉnh mực nước; mỗi loại van chỉnh một kiểu. (Ảnh: Schekinov Alexey Victorovich, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Cách chỉnh: phao trượt trên cần đứng thường có kẹp hoặc vít chỉnh; phao trên cần răng cưa thì dời từng nấc; phao bóng trên cần ngang thì có vít chỉnh, hoặc uốn nhẹ nếu là cần kim loại (cần nhựa không uốn). Chỉnh từng chút, xả thử, so lại với vạch. Không để mực nước chạm miệng ống tràn, nếu không nước sẽ chảy liên tục qua ống tràn xuống lòng bồn.
Hiểu lầm hay gặp: nước máy yếu nên bồn cầu xả yếu. Với bồn cầu có két, lực xả đến từ lượng nước trong két và độ cao của két, không phải từ áp lực đường ống. Nước yếu chỉ làm két nạp đầy lâu hơn.
Van xả đóng quá sớm hoặc mở không hết
Hai kiểu hay gặp: nắp lật cao su kéo bằng xích (như Hình 1) và van xả dạng tháp nhấn nút (thường hai nút).
Với nắp lật có xích: xích quá chùng thì gạt hết tay mà nắp chỉ hé rồi rơi xuống, xả yếu; xích quá căng thì nắp không đóng kín, két rò. Mức tham khảo là xích chùng nhẹ khi nắp đã đóng. Nắp lật có núm chỉnh thời điểm đóng thì đặt lại theo hướng dẫn in trên nắp.
Với van dạng tháp nhấn nút, kiểm tra:
Ty đẩy từ nút xuống van: nhiều loại chỉnh được độ dài bằng ren. Ty quá ngắn thì van chỉ nhấc một đoạn; quá dài thì đè van gây rò. Chỉnh để có khe hở nhỏ khi không nhấn, nhấn hết thì van mở hết hành trình.
Lượng nước từng nút: một số van có con trượt hoặc phao chỉnh lượng xả cho nút ít và nút nhiều. Đặt lại theo hướng dẫn của hãng.
Nhấn nút xả nhiều rồi nhìn két ngay sau khi van đóng: còn nhiều nước dưới đáy là van đóng sớm hoặc mở không hết.
Két nạp nước quá chậm
Kiểm tra lần lượt: van góc mở hết chưa; dây cấp mềm có gập không; lưới lọc đầu vào van phao có cặn không; màng, gioăng van phao có chai cứng không. Các vòi khác cũng yếu thì lỗi ở nguồn cấp.
Bước 4: Lỗ xả vành và lỗ phun bị cặn bám
Ở vùng nước cứng, cặn vôi và cặn nước tiểu bám dần vào lỗ dưới vành, kênh vành và lỗ phun. Lỗ bị bít thì cổ xả không được lấp đầy đủ nhanh, siphon hình thành yếu. Dấu hiệu: nước dưới vành chảy không đều, có vệt cặn kéo dài từ một số lỗ, soi gương thấy lỗ viền cặn trắng hoặc vàng nâu.
Vệ sinh an toàn:
Khóa van góc, xả cạn két. Mở cửa sổ, bật quạt hút.
Đeo găng tay chống hóa chất và kính bảo hộ. Dùng chất tẩy cặn dành cho bồn cầu, đọc kỹ nhãn; giấm ăn nhẹ hơn, chỉ hợp cặn mỏng.
Bôi chất tẩy lên vùng dưới vành và lỗ phun, để thời gian theo nhãn.
Dùng que nhựa, bàn chải nhỏ làm sạch từng lỗ. Không cạy mạnh bằng que thép cứng vì dễ xước men.
Mở nước, xả vài lần cho sạch hóa chất.
Tuyệt đối không pha hoặc dùng nối tiếp chất tẩy có axit với nước tẩy chứa clo (nước Javel, thuốc tẩy trắng) hay chất thông cống: trộn axit với chất chứa clo có thể sinh khí clo rất độc.
Có thợ đổ dung dịch tẩy cặn vào kênh vành qua ống tràn. Chỉ làm khi tài liệu bồn cầu không cấm, không để hóa chất ngâm lâu trong két vì có thể hại gioăng cao su.
Bước 5: Nghẹt một phần ở cổ xả và ống thoát
Phía thoát chậm nhưng không dâng tràn như tắc hẳn là nghẹt một phần. Hay gặp:
Cặn bám dày trong cổ xả làm hẹp lòng ống.
Vật lạ kẹt ngang cổ xả (bàn chải, nắp chai, đồ chơi): nước qua được nhưng giữ lại giấy.
Khăn ướt, băng vệ sinh mắc ở cổ xả hoặc đoạn ống ngay sau bồn.
Ống thoát ngang dài, dốc kém, nhiều cút, hoặc bộ dịch tâm gấp khúc dưới chân bồn.
Hình 3. Nhìn từ trên xuống họng xả của một bồn cầu: lớp cặn nâu sẫm, sần sùi bám dày nhiều năm quanh lòng ống. Cặn kiểu này làm xả yếu dần mà không tắc hẳn. (Ảnh: Traumrune, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Xử lý theo mức độ:
Pít-tông thông bồn cầu có loe đầu đúng cỡ: ấn kín miệng xả, kéo đẩy dứt khoát nhiều lần.
Dây thông bồn cầu chuyên dụng có ống bọc bảo vệ men sứ, đi qua cổ xả để móc hoặc phá vật cản.
Vật cứng kẹt mà không lấy được từ trên: tháo bồn cầu, xử lý từ phía chân; lắp lại phải thay gioăng chân bồn mới, làm kín đúng kỹ thuật như bài Bồn cầu bị rỉ nước ở chân: kiểm tra gioăng, mặt bích và lắp lại.
Cặn dày trong cổ xả: dùng chất tẩy cặn theo nhãn kết hợp dây thông; cặn quá cứng có thể không xử lý triệt để, phải nói rõ với khách.
Không đổ bừa chất thông cống mạnh vào bồn cầu: hóa chất có thể sinh nhiệt, bắn ngược khi thông bằng pít-tông. Chi tiết dùng pít-tông, dây lò xo xem bài thông tắc bồn cầu nêu ở đầu bài.
Bước 6: Ống thông hơi bị bít hoặc không có
Nước thải chỉ chảy trơn khi không khí vào ra được trong ống thoát, nhờ ống thông hơi đưa lên mái hoặc ra ngoài trời, hoặc van thông hơi một chiều (cho khí vào, không cho mùi ra). Thiếu khí, dòng xả tạo áp suất âm, kéo nước trong xi phông thiết bị khác và làm bồn cầu xả "nặng".
Hình 4. Sơ đồ một ống đứng thoát nước trong nhà: đầu ống trên cùng có chụp lưới để thông hơi ra ngoài trời; các nhánh từ thiết bị đi vào ống đứng, mỗi nhánh nhỏ có xi phông chữ U; nhánh lớn có khớp nối là nhánh bồn cầu; nhánh bên trái có thêm một đoạn ống nhỏ hướng lên có nắp, liên quan đến thông hơi cho nhánh đó. (Ảnh: Martin2Reid, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Dấu hiệu thông hơi có vấn đề: xả bồn cầu nghe ọc ọc ở thoát sàn, lavabo; có mùi hôi sau khi xả; thông tắc đến đâu cũng không cải thiện rõ.
Kiểm tra:
Đầu ống trên mái: tổ chim, lá cây, lưới chắn bám bẩn, hoặc bị ai bịt lại vì "bay mùi".
Van thông hơi một chiều: kẹt, bám bụi, hoặc lắp ở chỗ kín không có khí vào.
Nhà cải tạo: đoạn ống mới nối không có thông hơi, hoặc đầu ống bị lấp khi làm lại mái.
Lên mái phải có thang chắc chắn, có người giữ thang, không làm khi trời mưa trơn hoặc gió lớn. Không cúi sát miệng ống thông hơi; khí từ ống thoát có thể độc.
Nếu ống thông hơi nằm trong tường, sàn, hoặc là ống chung của chung cư, thợ chỉ chẩn đoán và báo khách liên hệ ban quản lý hoặc đơn vị thi công; không tự ý cắt, nối ống chung.
Bước 7: Phụ kiện sai loại và khi nào khuyên thay bồn cầu
Phụ kiện thay thế không đúng hay bị bỏ qua: ruột két "loại nào cũng lắp được" có chiều cao, lượng xả, cỡ cửa xả không khớp; van xả nhỏ hơn lỗ xả của két. Ưu tiên phụ kiện đúng mã của hãng; không có thì chọn loại tương thích về chiều cao, cỡ cửa xả, kiểu nút, chụp ảnh trong két trước khi mua.
Nên khuyên khách cân nhắc thay bồn cầu khi:
Sứ bị nứt.
Đã làm đủ các bước mà vẫn yếu, nghi cổ xả có khuyết tật hoặc cặn quá cứng không làm sạch được.
Bồn lắp sai tâm xả phải dùng bộ dịch tâm gấp khúc, trong khi có thể chọn bồn có tâm xả khớp vị trí ống.
Thợ nêu lý do và phương án, khách quyết định.
Làm việc với khách: nói gì, không hứa gì
Làm phép thử xô nước trước mặt khách để khách thấy lỗi ở phía két hay phía ống. Chụp ảnh trước và sau khi làm.
Không nên hứa:
"Sửa xong xả mạnh như mới" khi chưa rõ nguyên nhân; cặn nhiều năm trong cổ xả có thể không sạch hẳn.
"Đổ thuốc này là hết": hóa chất không đảm bảo với cặn dày hay vật lạ.
Kết luận về ống ngầm khi không nhìn được bên trong; chỉ nói "nghi ngờ", đề xuất nội soi nếu cần.
Báo giá chắc chắn qua điện thoại khi chưa xem tận nơi.
Dặn khách: dùng nút xả nhiều khi có chất thải rắn; không bỏ chai, gạch vào két; không xả khăn ướt, băng vệ sinh; không pha trộn nước tẩy rửa; nơi nước cứng thì vệ sinh dưới vành định kỳ.
Ví dụ thực tế: ba ca thường gặp
Các ví dụ mang tính minh họa, không phải số liệu khảo sát.
Ca 1: "Xả yếu từ khi thay ruột két". Phép thử xô nước tốt, hút gọn. Mở két thấy mực nước thấp hơn vạch, ty đẩy nút xả nhiều quá ngắn. Thợ nâng phao, chỉnh ty đẩy đủ hành trình, xả thử đạt.
Ca 2: Vùng nước cứng, bồn dùng nhiều năm. Két và van đều ổn, nhưng nước dưới vành chỉ chảy phía sau, soi gương thấy nhiều lỗ viền cặn. Thợ tẩy cặn theo nhãn, làm từng lỗ bằng que nhựa; lực xả cải thiện.
Ca 3: Bồn cầu tầng hai xả yếu, thoát sàn kêu ọc ọc. Phép thử xô nước rút chậm, thông bằng pít-tông và dây không thấy vật cản. Nhà vừa làm lại mái, đầu ống thông hơi bị lấp dưới lớp vữa. Thợ chụp ảnh, hẹn mở lại đầu ống cùng đội làm mái.
Bảng tham khảo: triệu chứng, nguyên nhân, cách xử lý
Triệu chứng | Nguyên nhân hay gặp | Cách kiểm tra | Hướng xử lý |
|---|---|---|---|
Đổ xô nước hút gọn, nhấn nút thì yếu | Két thiếu nước, van đóng sớm, lỗ vành bít | Phép thử xô nước | Bước 3, Bước 4 |
Mực nước két thấp hơn vạch | Phao đặt thấp, phao thấm nước, vật lạ trong két | So với vạch của hãng | Chỉnh hoặc thay phao, bỏ vật lạ |
Nhấn hết nút, van chỉ hé | Ty đẩy ngắn, xích chùng, nút lệch | Mở nắp két, nhấn xem | Chỉnh ty đẩy, chỉnh xích, thay nút |
Két đầy rất lâu | Van góc mở chưa hết, lưới lọc bít, nguồn yếu | Xem van, tháo lưới, thử vòi khác | Mở van, vệ sinh lưới, kiểm tra nguồn |
Nước dưới vành chảy không đều | Cặn bít lỗ vành, lỗ phun | Gương soi | Tẩy cặn an toàn, làm từng lỗ |
Đổ xô nước cũng rút chậm | Nghẹt một phần cổ xả, ống thoát | Phép thử xô nước | Pít-tông, dây thông, tháo bồn nếu cần |
Ọc ọc ở thoát sàn, nước lòng bồn dao động | Thông hơi bít hoặc thiếu | Kiểm tra đầu ống, van thông hơi | Thông đầu ống, thay van, báo ban quản lý nếu ống chung |
Giá trị tham khảo khi chỉnh (không phải tiêu chuẩn; luôn ưu tiên tài liệu của hãng):
Hạng mục | Mức tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
Mực nước két khi đầy | Theo vạch của nhà sản xuất | Không có vạch: thấp hơn miệng ống tràn một khoảng nhỏ (tham khảo) |
Độ chùng xích nắp lật | Chùng nhẹ khi nắp đã đóng | Tham khảo; căng quá gây rò, chùng quá gây xả yếu |
Ty đẩy nút nhấn | Có khe nhỏ khi không nhấn | Tham khảo; nhấn hết phải mở hết hành trình van |
Lượng nước mỗi nút xả | Theo hãng ghi trên nút hoặc tài liệu | Không đặt thấp hơn mức hãng thiết kế |
Danh sách kiểm tra an toàn
Khóa van góc trước khi tháo van phao, van xả, dây cấp; chuẩn bị khăn, xô.
Găng tay khi làm với bồn cầu, đường thoát; rửa tay sau khi làm.
Kính bảo hộ khi dùng chất tẩy cặn, khi thông bằng pít-tông hoặc dây thông.
Không bao giờ pha chất tẩy có axit với nước tẩy chứa clo hay chất thông cống; đổi chất phải xả sạch và thông gió trước.
Hỏi khách đã đổ hóa chất thông cống chưa trước khi thông hoặc tháo bồn; nếu có, đeo kính và găng chống hóa chất, thao tác nhẹ để tránh nước bắn.
Sứ dễ vỡ: không đứng lên bồn, không gõ mạnh bằng dụng cụ kim loại; mép sứ vỡ rất sắc.
Tháo bồn cầu cần hai người; bịt miệng ống thoát để tránh hơi độc và rơi đồ vào ống.
Làm trên mái: thang chắc, có người giữ, không làm khi mưa, gió lớn.
Bồn cầu có nắp rửa điện tử: rút điện hoặc ngắt aptomat cấp cho nắp trước khi tháo nắp, dây cấp.
Câu hỏi thường gặp
Bồn cầu xả yếu có phải là bị tắc không?
Không hẳn. Tắc là nước dâng lên, rút rất chậm hoặc không rút. Xả yếu có thể do nghẹt một phần, nhưng cũng hay do két thiếu nước, van đóng sớm, lỗ vành bị cặn. Phép thử xô nước giúp phân biệt.
Nước máy yếu có làm bồn cầu xả yếu không?
Với bồn cầu có két, thường là không trực tiếp. Lực xả đến từ lượng nước trong két, còn nước máy yếu chỉ làm két nạp đầy lâu. Nếu khách xả lần hai khi két chưa đầy thì lần đó mới yếu. Riêng bồn cầu không két dùng van xả trực tiếp từ đường ống thì phụ thuộc áp lực và lưu lượng nước cấp, cần kiểm tra theo yêu cầu của hãng.
Bỏ chai nước vào két để tiết kiệm có sao không?
Bớt nước trong két làm lực xả yếu, khách phải xả hai lần, có khi tốn nước hơn; chai, gạch còn có thể vướng van. Muốn tiết kiệm thì dùng đúng nút xả ít, xả nhiều.
Bồn cầu mới lắp đã xả yếu thì kiểm tra gì trước?
Kiểm tra mực nước két và lượng xả từng nút theo hướng dẫn, xem trong két và cổ xả còn sót vật đóng gói không, ống thoát có dùng bộ dịch tâm gấp khúc không, nhánh ống có thông hơi không. Còn bảo hành thì báo đơn vị bán hoặc hãng trước khi tự tháo lắp.
Bài tập thực hành
Phép thử xô nước: làm trên một bồn cầu tốt và một bồn cầu bị than xả yếu; ghi lại cách nước rút, có tiếng "ực" không, so sánh hai bồn.
Đọc két nước: mở két của ba bồn cầu khác nhau, tìm vạch mực nước, xác định loại van phao, van xả, soi lỗ vành bằng gương và đèn pin.
Chỉnh van xả hai nút: trên một két hai nút hoặc bộ ruột két mẫu, tập chỉnh ty đẩy và lượng nước từng nút theo hướng dẫn của hãng, xả thử, ghi kết quả.
Nhập vai tư vấn: khách hỏi "Anh làm xong có chắc xả mạnh như mới không?". Tập trả lời trong một phút: đã kiểm tra gì, nguyên nhân, việc đã làm, giới hạn, khi nào nên tính thay bồn.
