Khách gọi thường kể một trong ba kiểu: nửa đêm không ai dùng nước mà máy bơm vài phút lại tự chạy một lúc; vừa mở vòi sen là bơm bật tắt liên tục, nước lúc mạnh lúc yếu; hoặc bơm chạy mãi không ngắt, thân nóng ran. Nguyên nhân mỗi kiểu rất khác nhau, và thay bơm mới thường không hết bệnh.
Bơm chỉ nghe lệnh bộ điều khiển, còn bộ điều khiển chỉ nhìn áp suất hoặc dòng chảy, nên phải khoanh vùng cả hệ bằng đồng hồ áp và phép thử khóa van. Bài này thuộc bước "Máy bơm, bồn nước & bình nóng lạnh". Học xong, bạn phân biệt được bơm chạy do rò rỉ, van một chiều lọt, bình tích áp mất khí hay thủng màng, rơ le chỉnh sai hoặc hỏng, hay do thiếu nước đầu hút, và xử lý từng trường hợp an toàn.
An toàn trước khi bắt đầu
Ngắt điện trước khi mở nắp: tắt aptomat cấp cho bơm trước khi mở nắp rơ le áp, hộp tụ hay bộ điều khiển; bên trong có cầu đấu mang điện lưới. Kiểm tra lại bằng bút thử điện hoặc đồng hồ.
Tay khô, chỗ đứng khô: khu đặt bơm thường ẩm. Lau khô sàn, không làm việc khi tay chân ướt.
Tiếp địa và chống giật: vỏ bơm phải nối tiếp địa, mạch cấp nên có thiết bị chống dòng rò (ELCB/RCD). Bấm nút thử không nhảy, hoặc vỏ bơm có điện: dừng lại, báo thợ điện xử lý trước.
Xả áp trước khi tháo ống: sau bơm và trong bình tích áp vẫn còn áp khi bơm đã tắt. Ngắt điện, khóa van, mở vòi gần nhất cho áp về 0 rồi mới tháo rắc co, đồng hồ, rơ le.
Không để bơm chạy khô: trước mọi phép thử khóa van đầu hút phải ngắt điện bơm. Bơm chạy không có nước nóng rất nhanh, dễ hỏng phốt và cánh bơm.
Không vô hiệu hóa bảo vệ: không nối tắt rơ le áp, không bỏ chống chạy khô hay bảo vệ nhiệt để "cho bơm chạy luôn".
Hiểu hệ thống trước khi chẩn đoán
Loại dùng rơ le áp cơ và bình tích áp
Khi áp trong ống tụt xuống áp bật (cut-in), tiếp điểm rơ le đóng, bơm chạy; áp tăng đến áp ngắt (cut-out), tiếp điểm mở, bơm dừng. Khoảng giữa gọi là chênh áp. Bình tích áp có màng hoặc túi cao su chia hai ngăn: ngăn khí được nạp sẵn áp (pre-charge) và ngăn nước. Bơm chạy thì nước nén khí lại; dùng nước thì khí đẩy nước ra. Nhờ "đệm khí" này, mỗi lần bơm chạy được một quãng đủ dài. Bình mất khí thì áp lên xuống rất nhanh, bơm bật tắt liên tục. Bồn áp lực thép kiểu cũ không có màng (như ảnh bìa) thì khí tan dần vào nước, bồn "ngập nước" và phải nạp lại khí theo hướng dẫn hãng.

Hình 1. Sơ đồ nguyên lý một hệ cấp nước dùng bơm (chữ tiếng Anh): rơ le áp (Pressure Switch) đóng ngắt điện cho bơm (Water Pump) theo áp trên đường ống, bình tích áp (Pressure Tank) nối vào đường cấp (Water Supply). Bơm tăng áp hút từ bồn cũng theo nguyên tắc này. (Hình vẽ: PAR, Wikimedia Commons, CC0)
Loại điện tử dùng cảm biến dòng chảy
Nhiều bơm nhỏ được gọi là "tăng áp điện tử": bộ điều khiển có cảm biến dòng chảy (flow switch) và cảm biến áp. Nguyên tắc chung: mở vòi, áp tụt hoặc có dòng chảy thì bơm chạy; đóng hết vòi, dòng chảy về 0 thì bơm dừng sau ít giây. Nhiều bộ có chống chạy khô: không thấy nước chảy một lúc thì dừng bơm và báo lỗi.
Ba kiểu bệnh, ba hướng khoanh vùng
Tự bật định kỳ khi không ai dùng nước: gần như chắc chắn nước đang thoát đi đâu đó, rò ra ngoài hoặc lọt ngược về nguồn qua van một chiều.
Bật tắt nhanh, "giật" khi đang dùng nước: thường do bình tích áp mất khí, thủng màng, hoặc chênh áp rơ le quá hẹp.
Chạy mãi không ngắt: áp không bao giờ tới áp ngắt (thiếu nước, hút gió, áp ngắt chỉnh quá cao), hoặc bộ điều khiển hỏng (tiếp điểm dính, cảm biến kẹt).
Dụng cụ nên mang: đồng hồ áp nước lắp tạm (nhiều bơm không có sẵn), đồng hồ áp lốp và bơm tay, bút thử điện, đồng hồ vạn năng, dụng cụ cách điện, băng tan.
Quy trình 7 bước tìm nguyên nhân
Bước 1. Hỏi khách và quan sát một chu kỳ
Hỏi: bệnh có từ khi nào, có sau khi cúp nước hay sửa ống không; nước lấy từ bồn mái, bồn ngầm hay giếng. Rồi đóng hết vòi, quan sát vài chu kỳ: bơm chạy bao lâu, nghỉ bao lâu, đồng hồ lên bao nhiêu thì ngắt, tụt bao nhiêu thì bật.
Nếu bơm chạy mãi, thân rất nóng rồi tự tắt, nghỉ một lúc lại chạy, đó có thể là bảo vệ quá nhiệt của động cơ ngắt rồi tự đóng khi nguội, không phải do rơ le áp. Xem Bước 7.
Bước 2. Phép thử khóa van: tách phía nhà và phía bơm
Đóng hết vòi, chờ bơm lên áp ngắt và dừng.
Tắt aptomat bơm để bơm không tự chạy lại trong lúc thử.
Đóng van đầu đẩy, chỗ đường ống từ cụm bơm vào nhà (sau bình tích áp và đồng hồ).
Theo dõi đồng hồ lâu hơn một chu kỳ bật tắt đã ghi ở Bước 1.
Đồng hồ đứng yên: cụm bơm kín, nước mất ở trong nhà, sang Bước 3. Đồng hồ vẫn tụt: mất nước ngay ở cụm bơm, sang Bước 4. Nếu không có van đầu đẩy, nên tư vấn khách lắp thêm.
Bước 3. Tìm chỗ mất nước trong nhà
Két nước bồn cầu: van xả không kín hoặc phao chỉnh cao làm nước chảy qua ống tràn. Nhỏ màu thực phẩm vào két, chờ không xả; màu xuống lòng bồn là két lọt (cách sửa có trong bài bồn cầu chảy nước liên tục).
Van phao bồn chứa phụ: bơm cấp cho bồn có phao mà phao kẹt thì nước chảy mãi.
Van an toàn bình nóng lạnh nhỏ giọt liên tục: cần kiểm tra van và áp; không bịt ống xả của van.
Vòi, dây cấp, van góc rỉ ở đầu ren: đi một vòng với đèn pin, sờ đáy tủ lavabo, chân máy giặt.
Rò âm tường, âm sàn, ống ngoài trời: khóa từng nhánh để khoanh vùng, theo quy trình trong bài dò rò nước âm tường.
Lưu ý máy lọc nước xả nước thải khi đang lọc là bình thường.

Hình 2. Chỗ ống bị gỉ sét ở đoạn uốn, nước đọng thành giọt bên dưới. Theo mô tả của tác giả, đây là ống dẫn nước giếng đang nhỏ giọt khi chụp. Rò cỡ này đủ làm bơm tự bật lại. (Ảnh: Shamrock Lee, Wikimedia Commons, CC BY 4.0)
Bước 4. Kiểm tra van một chiều và cụm bơm
Bơm hút từ bồn thường có van một chiều ở đầu hút hoặc trong thân bơm; bơm giếng có van đáy. Khi bơm dừng, áp phía đẩy cao hơn phía hút; van không kín thì nước chảy ngược qua bơm về nguồn, áp tụt, bơm lại chạy.
Giữ aptomat bơm đang tắt (bật một chu kỳ để lấy lại áp rồi tắt), đóng thêm van đầu hút. Đồng hồ giờ đứng yên, trong khi chỉ đóng đầu đẩy thì tụt: nước đang lọt ngược qua van một chiều. Đóng cả hai đầu vẫn tụt: rò ngay trong cụm, kiểm tra phốt bơm (rỉ nước ở chỗ trục giữa động cơ và buồng bơm), mối ren, đầu nối bình và rơ le.
Xử lý: xả áp, tháo van, kiểm tra lá van, lò xo, gioăng. Cặn, cát, băng tan kẹt ở mặt tựa rất hay gặp. Van mòn, lò xo yếu thì thay van cùng cỡ, lắp đúng chiều mũi tên. Rò phốt thì thay phốt đúng mã hoặc đưa bơm đi bảo hành.

Hình 3. Van một chiều lò xo bằng đồng, mũi tên khắc trên thân chỉ chiều nước chảy. Van lọt ngược làm áp tụt khi bơm nghỉ; lắp ngược chiều thì nước không qua được. (Ảnh: SilverBullet X, Wikimedia Commons, CC0)
Bước 5. Kiểm tra bình tích áp: mất khí hay thủng màng?
Dấu hiệu: vừa mở vòi, đồng hồ tụt nhanh tới áp bật, bơm chạy vài giây đã lên áp ngắt, lặp lại liên tục, nước ra từng đợt.
Gõ nhẹ thân bình: nửa trên rỗng, nửa dưới đặc là bình thường; cả bình nghe đặc thì có thể đã đầy nước.
Ấn nhẹ chân van khí: chỉ có khí ra là bình thường; nước phun ra là màng hoặc túi đã thủng, phải thay túi (nếu thay được) hoặc thay bình.
Đo và nạp lại khí:
Tắt aptomat bơm.
Khóa van giữa bình và hệ (nếu có) hoặc khóa đầu hút, mở vòi gần nhất cho xả hết nước trong bình. Chỉ đo đúng khi ngăn nước đã trống; còn nước có áp thì đồng hồ lốp chỉ đọc áp của hệ.
Đo ở van khí, bơm thêm hoặc xả bớt khí tới mức cần. Một số tài liệu lắp đặt bình tích áp cho bơm điều khiển bằng rơ le áp hướng dẫn đặt áp khí thấp hơn áp bật khoảng 0,2 bar (tham khảo); bơm điện tử hoặc biến tần có hướng dẫn riêng. Luôn làm theo nhà sản xuất, không vượt áp tối đa ghi trên nhãn bình.
Đóng vòi, mở van, bật aptomat, ghi lại áp bật, áp ngắt.
Nạp xong vài tuần lại mất khí: thử van khí bằng nước xà phòng, hoặc màng đã bắt đầu hở. Bình gỉ thủng, móp, rò mối hàn thì thay, không hàn vá.

Hình 4. Bình giãn nở dạng màng gắn tường, dưới cổ bình có van khóa và van xả nhỏ. Theo tác giả, cụm van này để kiểm tra áp khí khi bình đã cô lập, hết áp nước; bình tích áp của bơm cũng đo theo nguyên tắc đó. (Ảnh: The RedBurn, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; đã làm mờ nhãn)
Bước 6. Kiểm tra và chỉnh bộ điều khiển
Rơ le áp cơ: so áp bật, áp ngắt đo được với hướng dẫn của bơm.
Áp ngắt chỉnh quá cao, sát hoặc vượt áp tối đa bơm tạo được (xem đường đặc tính trong tài liệu hãng): bơm chạy mãi, nhất là khi nguồn yếu đi hoặc bơm đã mòn.
Chênh áp quá hẹp: bơm đóng ngắt dày dù bình tốt.
Lỗ cảm áp tắc cặn: rơ le phản ứng chậm hoặc không ngắt; ngắt điện, xả áp, tháo ra vệ sinh.
Tiếp điểm cháy rỗ hoặc dính: dính thì bơm chạy mãi dù áp đã cao. Thay rơ le cùng dải áp, cùng dòng định mức.
Nhiều rơ le cơ có hai đai ốc lò xo: lò xo lớn thường dịch cả áp bật và áp ngắt, lò xo nhỏ thường chỉnh chênh áp; cách bố trí khác nhau theo hãng, phải đọc hướng dẫn. Quy trình: tắt aptomat, mở nắp, vặn một chút, đóng nắp, bật điện, quan sát một chu kỳ, lặp lại. Không vặn khi còn điện. Đổi áp bật thì chỉnh lại áp khí bình như Bước 5.
Bộ điều khiển điện tử: khi có rò nhỏ, loại này cũng bật lại mỗi khi áp tụt dưới ngưỡng khởi động, nên xử lý rò trước. Nếu hệ đã kín (Bước 2) mà bơm vẫn chạy mãi, nghi cảm biến dòng chảy kẹt do cặn, cát: ngắt điện, xả áp, vệ sinh theo hướng dẫn hãng, không được thì thay bộ điều khiển đúng mã. Mở vòi rất nhỏ mà bơm bật tắt liên tục có thể do lưu lượng thấp hơn mức cảm biến nhận được; mở vòi to hơn để thử.

Hình 5. Bên trong một rơ le áp suất điều chỉnh được: lò xo chỉnh áp, thang chia bar và hai kim chỉ màu xanh, đỏ. Ý nghĩa từng kim và vị trí vít chỉnh khác nhau tùy mẫu; chỉ mở nắp, chỉnh khi đã ngắt aptomat. (Ảnh: Sarah Adrita, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Bước 7. Kiểm tra nguồn nước, đường hút và quá nhiệt
Bồn nguồn cạn hoặc mực nước thấp hơn đầu hút: bơm hút gió, chạy khô. Kiểm tra cả phao cấp vào bồn.
Lưới lọc đầu hút, lọc Y, van đáy bịt: bơm "đói nước", áp không lên tới áp ngắt.
Hút gió: mối nối hở trên đường hút không rỉ nước ra mà hút khí vào; dấu hiệu là bọt khí ở vòi, tiếng ồn lạ, mất mồi. Làm kín lại các mối nối.
Mồi lại bơm: ngắt điện, mở nút mồi, đổ đầy nước buồng bơm và đường hút theo hướng dẫn hãng, vặn chặt rồi mới chạy.
Quá nhiệt: chỗ đặt kín nóng, chạy lâu, kẹt cánh hoặc tụ yếu. Bơm ù không quay: ngắt điện, chuyển thợ điện kiểm tra.
Bộ điện tử báo lỗi chạy khô thì chỉ khởi động lại khi chắc chắn đầu hút có nước.
Bảng tra nhanh: triệu chứng – nguyên nhân – cách kiểm tra – cách xử lý
Triệu chứng | Nguyên nhân có khả năng | Cách kiểm tra | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
Không dùng nước, bơm vẫn tự bật định kỳ | Rò trong nhà: két bồn cầu, phao, vòi, rò âm | Đóng đầu đẩy, đồng hồ đứng yên | Tìm và sửa điểm rò |
Như trên, đóng đầu đẩy vẫn tụt | Van một chiều lọt, rò phốt hoặc mối nối cụm bơm | Đóng thêm đầu hút, đồng hồ đứng yên là van lọt | Vệ sinh, thay van; thay phốt, làm kín |
Mở vòi là bơm bật tắt nhanh, nước giật | Bình tích áp mất khí hoặc thủng màng | Gõ bình, ấn van khí, đo áp khí khi bình trống nước | Nạp khí đúng mức; thủng màng thì thay |
Bơm đóng ngắt dày dù bình tốt | Chênh áp quá hẹp | So áp bật, áp ngắt với hướng dẫn | Chỉnh lại khi đã ngắt điện |
Chạy mãi, áp đứng dưới áp ngắt | Áp ngắt quá cao, bơm mòn, lọc hút bịt | So đồng hồ với đường đặc tính bơm | Chỉnh về đúng hướng dẫn, vệ sinh lọc |
Chạy mãi dù áp đã cao | Tiếp điểm dính, cảm biến dòng chảy kẹt | Đồng hồ vượt áp ngắt mà bơm không dừng | Ngắt điện ngay; vệ sinh hoặc thay bộ điều khiển |
Nước yếu có bọt khí, bơm nóng | Bồn cạn, hút gió, mất mồi | Xem bồn nguồn, mối nối đường hút | Cấp nước, làm kín, mồi lại |
Nóng, tắt rồi tự chạy lại | Bảo vệ quá nhiệt tác động | Sờ thân bơm, đo thời gian tắt | Tìm nguyên nhân quá tải, chạy khô |
Bảng tham khảo: các thông số áp cần ghi lại
Cách xác định và ví dụ minh họa dưới đây là tham khảo, theo hướng dẫn nhà sản xuất; số trong cột ví dụ không phải thông số của một máy cụ thể.
Thông số | Cách xác định | Ví dụ minh họa (tham khảo) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
Áp bật (cut-in) | Đồng hồ lúc bơm vừa chạy | Giả sử 1,5 bar | Theo hướng dẫn bơm và rơ le |
Áp ngắt (cut-out) | Đồng hồ lúc bơm vừa dừng | Giả sử 2,5 bar | Thấp hơn rõ so với áp tối đa của bơm |
Chênh áp | Áp ngắt trừ áp bật | 1,0 bar | Quá hẹp thì đóng ngắt dày |
Áp khí bình, hệ rơ le áp | Đo ở van khí, bơm tắt, bình trống nước | Khoảng 1,5 − 0,2 = 1,3 bar | Thấp hơn áp bật khoảng 0,2 bar theo một số tài liệu bình; làm theo hãng |
Áp khí bình, hệ điện tử hoặc biến tần | Theo tài liệu của bơm | Không dùng công thức trên | Hãng có quy định riêng |
Áp tối đa của bình, ống, thiết bị | Nhãn và tài liệu | Đọc trên nhãn | Áp ngắt không được vượt |
Quy đổi khi đọc đồng hồ: 1 bar xấp xỉ 14,5 psi và xấp xỉ 1 kgf/cm².
Tình huống thực tế
Ca 1: nhà phố hút từ bồn mái, bơm tự chạy cả đêm. Tắt aptomat, khóa đầu đẩy: đồng hồ đứng yên, vậy rò trong nhà. Nhỏ màu vào két bồn cầu tầng trên thì màu chảy xuống lòng bồn. Thay gioăng van xả, chỉnh phao; bơm hết tự bật.
Ca 2: căn hộ dùng bơm có bình nhỏ trên thân, cứ tắm là bơm "tạch tạch". Ấn van khí thì nước phun ra: túi đã thủng. Thay bình cùng dung tích, chỉnh áp khí trước khi lắp; bơm chạy đều.
Ca 3: bơm hút bồn ngầm chạy mãi, thân nóng, áp đứng dưới áp ngắt. Bồn gần cạn, rơ le lại bị vặn cao. Ngắt điện, chờ bồn đầy, mồi lại, đưa áp ngắt về mức hướng dẫn và chỉnh lại áp khí bình.
Danh sách kiểm tra an toàn và nghiệm thu
Đã tắt aptomat và kiểm tra hết điện trước khi mở rơ le, hộp tụ, bộ điều khiển; tay khô, chỗ đứng khô.
Vỏ bơm có tiếp địa; mạch có chống dòng rò, nút thử hoạt động.
Đã xả áp trước khi tháo ống, đồng hồ, rơ le, van khí.
Không chạy bơm khi đầu hút khóa hoặc bồn cạn; đã mồi đầy trước khi chạy lại.
Không nối tắt rơ le, không bỏ chống chạy khô hay bảo vệ nhiệt.
Sau sửa: đóng hết vòi, bơm lên áp ngắt rồi dừng; tắt aptomat, đồng hồ không tụt lâu hơn chu kỳ cũ.
Ghi biên bản: áp bật, áp ngắt, áp khí bình kèm đơn vị, nguyên nhân, linh kiện đã thay.
Gọi thợ điện hoặc bảo hành khi: vỏ bơm có điện, chống dòng rò nhảy liên tục, động cơ ù không quay, có mùi khét, cần thay tụ mà bạn chưa được đào tạo, hoặc bơm còn bảo hành.
Câu hỏi thường gặp
Bơm vài phút tự bật một lần có hại không?
Có. Mỗi lần khởi động, dòng điện lớn hơn lúc chạy ổn định và tiếp điểm rơ le bị phóng hồ quang, nên bật tắt dày làm rơ le, tụ, động cơ mau hỏng. Hãng thường giới hạn số lần khởi động mỗi giờ; xem tài liệu bơm.
Bình tích áp có cần nạp khí định kỳ không?
Bình màng kín giữ khí khá lâu nhưng vẫn có thể hao qua van khí. Kiểm tra khi bảo dưỡng theo hướng dẫn hãng, và ngay khi bơm bắt đầu đóng ngắt dày hơn.
Có thể bỏ bình tích áp cho gọn không?
Với bơm dùng rơ le áp thì không nên: không có bình, áp lên xuống gần như tức thời nên bơm đóng ngắt liên tục. Bơm điện tử thì giữ đúng cấu hình hãng quy định.
Vặn rơ le lên cao cho nước mạnh hơn có được không?
Chỉ trong phạm vi hướng dẫn, và áp ngắt phải thấp hơn rõ áp tối đa bơm tạo được cũng như áp chịu được của ống, bình nóng lạnh, thiết bị. Vặn quá thì bơm chạy mãi hoặc thiết bị chịu áp cao. Đổi áp bật thì chỉnh lại áp khí bình.
Bài tập thực hành
Vẽ sơ đồ một cụm bơm thật, đánh dấu van hai đầu, van một chiều, bình, rơ le, đồng hồ.
Trên hệ đang chạy tốt, ghi áp bật, áp ngắt và thời gian một chu kỳ khi mở một vòi cố định để làm số so sánh.
Dưới sự hướng dẫn của thợ cả, làm phép thử Bước 2 và Bước 4 (đã tắt aptomat bơm) và giải thích kết quả.
Đo và nạp áp khí một bình tích áp đã xả hết nước, theo hướng dẫn nhà sản xuất.
Tiêu chí tự đánh giá — bạn đạt khi:
Luôn tắt aptomat, kiểm tra hết điện, xả áp trước khi mở rơ le hoặc tháo ống; không để bơm chạy khô.
Phân biệt được ba kiểu bệnh và dùng phép thử khóa van để biết mất nước ở trong nhà hay ở cụm bơm.
Kiểm tra được bình mất khí hay thủng màng; chỉnh áp khí và rơ le đúng hướng dẫn hãng.
Nghiệm thu bằng đồng hồ áp và giải thích nguyên nhân cho khách.
Khi lắp mới, hãy bố trí đủ van khóa hai đầu, van một chiều, đồng hồ áp và bình tích áp để sau này dễ chẩn đoán.






