"Anh ơi, cứ mưa to là nước đen từ thoát sàn nhà tắm tầng trệt trào lên, bồn cầu thì ọc ọc, mùi cống bốc khắp nhà. Hôm trước em vừa thuê người thông tắc mà mưa xuống lại bị." Ở khu nhà thấp, gần kênh rạch, có triều cường, cuộc gọi kiểu này rất thường vào mùa mưa.
Điểm mấu chốt: nhiều trường hợp không phải ống trong nhà bị tắc, mà là cống bên ngoài đầy nước, đẩy ngược vào nhà qua những điểm thu nước thấp nhất. Lúc này thông tắc không giải quyết được gì.
Bài này hướng dẫn thợ nước: khoanh vùng có đúng là trào ngược từ cống không, chặn tạm thời an toàn khi nước đang dâng, rồi khảo sát và lắp van chống trào ngược (van một chiều cho ống thoát) đúng vị trí.
Phân biệt với các bài đã có: tắc hoàn toàn ở phễu thu sàn do tóc, cặn xà phòng xem Thoát sàn nhà tắm bị tắc, nước đọng lâu; nước mưa trên mái tràn do sê nô, máng xối tắc xem Sê nô, máng xối và ống thoát nước mưa bị tắc; bể phốt đầy xem Bể phốt (hầm cầu) bị đầy. Bài này nói về trường hợp nước từ cống chung chảy ngược vào nhà khi mưa lớn hoặc triều cường.
Vì sao nước cống lại chảy ngược vào nhà?
Ống thoát trong nhà chảy ra cống nhờ trọng lực: nước đi từ chỗ cao xuống chỗ thấp. Bình thường mực nước trong cống ngoài đường thấp hơn đáy ống thoát của nhà, nên nước chảy xuôi.
Khi mưa lớn kéo dài hoặc triều cường lên, cống chung của khu vực có thể đầy nước và bị dâng áp. Lúc đó mực nước trong cống có thể lên cao, có khi gần hoặc ngang mặt đường. Nước luôn tìm mức cân bằng như hai nhánh của một ống chữ U: nếu trong nhà có điểm thu nước nào thấp hơn mực nước đang dâng trong cống, nước cống sẽ theo đường ống chảy ngược vào và trào ra ở đó.
Điểm hay bị trào trước: phễu thu sàn nhà tắm, sân sau ở tầng trệt hoặc tầng hầm; bồn cầu tầng trệt, nhất là nhà có nền thấp hơn mặt đường; hố ga trong nhà nắp không kín.
Một điểm thợ trẻ hay bỏ qua: xi phông và phễu thu chống mùi chỉ chặn mùi, nhờ một lớp nước nằm trong cổ ngỗng. Chúng không chặn được nước cống đang có áp đẩy ngược lên. Muốn chặn chiều ngược thì phải có van một chiều hoặc phải nâng điểm thu cao hơn mức nước có thể dâng tới.
Hình 1. Nước sủi lên qua một nắp hố ga trên bãi cỏ sau mưa lớn, tạo thành vũng rộng xung quanh: dấu hiệu đường cống phía dưới đã đầy và đang bị dâng áp. Lúc này điểm thu nước nào trong nhà thấp hơn mực nước này đều có nguy cơ bị trào ngược. (Ảnh: Hugh Venables, Wikimedia Commons / Geograph, CC BY-SA 2.0)
Bước 1: Hỏi khách để khoanh vùng trước khi mở nắp
Trước khi cầm dây thông, hỏi kỹ những câu sau. Câu trả lời thường đủ để biết hướng xử lý.
Chỉ bị khi mưa to, lúc triều lên, hay bị cả ngày nắng? Chỉ bị khi mưa hoặc triều thì nghiêng hẳn về trào ngược từ cống. Bị cả khi trời nắng thì nghĩ tới tắc trong nhà hoặc bể phốt.
Nước trào ra ở đâu đầu tiên? Thường là điểm thấp nhất trong nhà. Nếu chỉ phễu thu tầng trên bị thì ít khả năng là do cống ngoài.
Hết mưa bao lâu thì nước tự rút? Nước tự rút khi đường hết ngập là dấu hiệu điển hình của trào ngược.
Hàng xóm có bị không, đường trước nhà có được nâng cao không? Cả dãy cùng bị, hoặc nền nhà thấp hơn mặt đường, thì nghĩ tới cống chung.
Nước mưa trên mái đổ vào đâu? Nhiều nhà đấu ống mưa vào chung hố ga hoặc chung ống thoát nước thải. Chi tiết này rất quan trọng khi lắp van (xem Bước 5).
Khách đã đổ hóa chất thông cống chưa? Nếu đã đổ, phải đeo găng, kính trước khi đụng vào nước, tránh bị bỏng hóa chất.
Bước 2: Phân biệt trào ngược với tắc ống và các nguyên nhân khác
Một số sự cố cho triệu chứng gần giống nhau. Dùng các phép kiểm tra đơn giản sau, làm khi trời đã tạnh và cống ngoài đã rút.
Thử xả nước: đổ vài xô nước vào phễu thu, xả bồn cầu, chậu. Tất cả thoát nhanh, không ọc thì ống trong nhà không tắc.
Mở hố ga cuối cùng trong khuôn viên nhà (hố sát ranh đất, trước khi ra cống chung): khi trời tạnh, nước trong hố phải chảy đi, đáy hố không đọng cao. Nếu hố ga đầy nước đứng yên trong khi cống ngoài đã rút, đoạn ống từ hố ga ra cống có thể bị tắc, vỡ hoặc đấu nối sai.
Quan sát lúc đang mưa (nếu quay lại được): hố ga cuối dâng theo nước cống ngoài thì là trào ngược.
Loại trừ nước tràn qua cửa: nước mặt đường tràn qua ngưỡng cửa thì van chống trào ngược không giải quyết được; cần nâng ngưỡng, tấm chắn hoặc bao cát.
Loại trừ bể phốt đầy và nước ngầm thấm: bể phốt đầy làm bồn cầu chậm cả khi trời nắng; nước rỉ qua kẽ gạch chứ không trào ra từ miệng phễu là chuyện chống thấm.
An toàn khi mở hố ga: chỉ mở nắp và nhìn từ trên xuống, dùng đèn pin. Không chui xuống hố ga, bể phốt, cống, không cúi sát mặt vào miệng hố. Trong hố có thể tích tụ khí độc và thiếu ôxy, người xuống cứu cũng dễ bị nạn theo. Không dùng lửa gần miệng hố; mở xong đậy lại hoặc rào chắn ngay.
Hình 2. Phễu thu sàn inox vuông, nắp lưới lỗ tròn được nhấc lên, bên trong đọng nước đen và cặn bẩn bám quanh thành. Nước đọng ở phễu thu có thể do tắc trong nhà hoặc do nước cống dâng; phải kiểm tra lúc trời tạnh mới phân biệt được. (Ảnh: Sgconlaw, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Bước 3: Xử lý khẩn cấp khi nước cống đang trào vào nhà
Giữa trận mưa, việc của thợ là giúp khách hạn chế thiệt hại và giữ an toàn, không tháo lắp ống lúc nước đang dâng.
Ưu tiên an toàn điện và vệ sinh
Nước ngập gần ổ cắm, thiết bị điện đặt sàn, máy bơm: ngắt aptomat khu vực hoặc tổng khi đứng chỗ khô, tay khô. Không lội nước để với aptomat đặt thấp. Chi tiết xem bài Nhà bị ngập nước: ngắt điện an toàn và khi nào được đóng điện lại.
Nước cống có vi sinh gây bệnh: đeo găng tay cao su dài, ủng, có vết thương hở ở tay chân thì băng kín hoặc không lội nước.
Ngừng xả nước trong nhà
Dặn cả nhà tạm không xả bồn cầu, không chạy máy giặt, hạn chế tắm khi cống đang dâng. Lúc này nước thải của chính nhà mình cũng không thoát được; xả thêm chỉ làm nước trào ra phễu thu thấp nhanh hơn.
Bịt tạm các điểm thu thấp
Phễu thu sàn: tháo nắp lưới, dùng nút bịt ống cao su đúng cỡ hoặc nút bịt chuyên dụng loại nở bằng vít, nhét vào miệng ống bên dưới. Không có nút thì dùng túi ni lông dày đổ đầy nước, buộc chặt, đặt đè lên miệng phễu, bên trên chèn thêm bao cát hoặc vật nặng.
Bồn cầu tầng trệt: đậy nắp, đặt một túi nước hoặc bao cát gói trong ni lông vào lòng bồn để giảm nước trào. Cách này chỉ giảm bớt, không kín hoàn toàn.
Hố ga trong nhà: đậy kín nắp; nắp lưới thì phủ ni lông dày rồi đè bao cát. Nước mặt đường tràn vào thì xếp bao cát chắn ngưỡng cửa.
Đây chỉ là tạm thời: nước cống có áp có thể đẩy bật nút bịt, phải có người theo dõi; hết mưa, hết triều thì tháo ra.
Hình 3. Một hàng bao cát màu trắng xếp sát chân cửa gỗ đôi, bên dưới lót tấm ni lông lớn, chuẩn bị đón lũ. Bao cát chỉ chặn được nước tràn qua cửa; nước cống trào lên từ phễu thu, bồn cầu phải chặn ở đường ống. (Ảnh: Patsy Lynch / FEMA, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng)
Bước 4: Khảo sát để chọn giải pháp lâu dài
Khi trời tạnh, khảo sát để trả lời: điểm thu nào thấp hơn mức nước cống có thể dâng tới, ống từ nhà ra cống đi thế nào, đặt van ở đâu để sau này mở vệ sinh được.
Vẽ sơ đồ đường thoát: nước từ bồn cầu, phễu thu, chậu đi về đâu, qua bể phốt không, các hố ga, hố ga cuối, điểm ra cống chung; ghi cả ống mưa từ mái.
Đo cao độ: lấy mặt đường trước nhà (hoặc miệng hố ga cống chung gần nhất) làm mốc. Dùng ống nước thủy bình (ống nhựa trong đầy nước, không bọt khí) hoặc máy laser so cao độ phễu thu thấp nhất, mặt bồn cầu, miệng hố ga trong nhà với mốc; ghi điểm nào thấp hơn, thấp bao nhiêu.
Hỏi mức ngập thực tế: đợt nặng nhất nước lên tới đâu, xem vết nước trên tường. Chỉ là dữ liệu tham khảo; năm sau có thể ngập cao hơn.
Kiểm tra hố ga cuối và ống thông hơi: kích thước lòng hố, cỡ và vật liệu ống vào, ống ra, bùn lắng; đường thoát có ống thông hơi lên mái không (sau khi lắp van, thông hơi vẫn phải thông).
Từ khảo sát, thường có các giải pháp sau, có thể kết hợp:
Lắp van chống trào ngược trên đường ống ra cống.
Tách riêng: chỉ những điểm thu thấp mới đi qua van; các thiết bị ở tầng trên, cao hơn hẳn mức nước có thể dâng, đi đường riêng ra cống. Cách này giúp tầng trên vẫn dùng nước được khi van đóng.
Nâng cao điểm thu: nâng phễu thu sân sau, bỏ bớt phễu thu không cần thiết ở chỗ thấp.
Hố thu và bơm nước thải cho khu vực quá thấp (tầng hầm, nhà thấp hơn đường nhiều): nước thải chảy về hố thu kín rồi được bơm lên cao trước khi ra cống. Có dùng điện: thợ điện lắp nguồn riêng có chống giật, và phải tính tới lúc mất điện khi bão.
Bước 5: Chọn loại van chống trào ngược phù hợp
Van chống trào ngược là van một chiều cho ống thoát: nước thải chảy xuôi đẩy lá van mở; nước phía cống dâng ngược thì ép lá van đóng lại.
Hình 4. Sơ đồ nguyên lý van một chiều lá lật: lá van treo trên chốt xoay ở phía trên, dòng chảy theo mũi tên xanh đẩy lá van mở ra; khi dòng chảy theo chiều ngược lại, lá van bị ép áp vào đế và đóng kín. Phía trên thân van có nắp bắt bu lông để mở ra vệ sinh, kiểm tra. (Ảnh: KaHe, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng)
Các kiểu thường gặp ở nhà dân:
Van lá lật lắp trên ống (thân van nối thẳng vào ống thoát nằm ngang, có nắp mở kiểm tra phía trên). Đặt trong hố ga cuối hoặc trong hố kỹ thuật có nắp.
Van lật đầu ống (lá lật gắn ở miệng ống xả vào hố ga). Dễ lắp nhưng dễ kẹt rác, phải với tới được để vệ sinh.
Phễu thu sàn có bộ chống trào ngược (có phao, bi hoặc màng một chiều). Chỉ bảo vệ từng điểm thu, dễ kẹt tóc, cặn.
Khi chọn van, lưu ý:
Dùng van dành cho thoát nước thải, lòng van thông, có nắp mở vệ sinh. Không dùng van một chiều lò xo dùng cho đường nước cấp: cửa van nhỏ, lực lò xo cản dòng chảy, dễ kẹt giấy và chất thải.
Cỡ van bằng cỡ ống, không thu nhỏ đường ống để vừa van.
Vật liệu và kiểu nối hợp với ống đang dùng (uPVC dán keo, nối gioăng...). Đọc hướng dẫn của nhà sản xuất về chiều lắp, tư thế lắp (nhiều loại bắt buộc nằm ngang, nắp kiểm tra quay lên trên).
Chú ý về nước mưa: nếu ống mưa từ mái đấu vào đường thoát phía trong van (phía nhà), khi van đóng nước mưa mái không có đường ra và sẽ trào ra chính phễu thu tầng trệt, có khi nặng hơn trước. Nước mưa nên có đường thoát riêng, không đi qua van của đường nước thải.
Bước 6: Lắp van chống trào ngược trên ống thoát uPVC
Dưới đây là trình tự cho trường hợp phổ biến: ống thoát uPVC nằm ngang từ nhà ra hố ga cuối, lắp van lá lật nối dán keo. Luôn đọc hướng dẫn của van cụ thể trước khi làm.
Thống nhất với khách: làm lúc không mưa, cả nhà không dùng nước khi cắt ống.
Chuẩn bị: găng tay cao su dài, kính, ủng, xô, giẻ, chất tẩy rửa; cưa ống, dao vát mép, thước, bút, keo dán uPVC, van và phụ kiện nối.
Xác định vị trí: van đặt ở chỗ mở được nắp để vệ sinh, thường trong hố ga cuối trên phần đất nhà hoặc hố kỹ thuật riêng có nắp. Không chôn kín van dưới nền.
Đánh dấu và cắt ống theo chiều dài lắp ráp của van và đầu nối; cắt vuông, vát mép, làm sạch bavia; hứng nước bẩn còn trong ống.
Kiểm tra chiều van: mũi tên trên thân van phải chỉ từ phía nhà ra phía cống. Lắp ngược thì van chặn luôn nước thải của nhà.
Lắp thử khô rồi mới dán keo: van đúng tư thế, nắp kiểm tra quay lên, hai đầu ống không bị đẩy lệch.
Dán keo đúng kỹ thuật, xem bài Dán ống nhựa uPVC bằng keo đúng kỹ thuật.
Giữ độ dốc về phía cống, không tạo đoạn võng; tham khảo bài Độ dốc ống thoát nước và cách chống mùi hôi.
Đỡ, cố định van và ống để không lún lệch; chờ keo khô theo hướng dẫn của keo rồi mới cho nước chảy qua.
Bước 7: Thử van, nghiệm thu và dặn khách
Thử chiều xuôi
Đổ vài xô nước vào phễu thu thấp nhất, xả bồn cầu, chậu, máy giặt. Nước phải qua van dễ, phễu thu không ọc, mối dán không rỉ.
Thử chiều ngược
Với van đặt ở đầu ống xả vào hố ga: bịt tạm ống ra cống ở đáy hố bằng nút bịt, đổ nước cho hố ga dâng ngập miệng van, rồi quan sát phía nhà (phễu thu thấp nhất, hố kiểm tra phía trong) xem có nước chảy về không. Với van lắp giữa ống, làm theo cách thử trong hướng dẫn của hãng, thường qua nắp kiểm tra. Xong nhớ tháo nút bịt. Không dùng máy bơm tạo áp khi không biết giới hạn của van.
Bàn giao và dặn khách
Giải thích cho khách: khi van đóng (lúc cống dâng), nước thải của nhà cũng không ra được. Trong lúc ngập phải hạn chế dùng nước, nhất là các điểm thoát ở tầng trệt.
Vệ sinh van định kỳ: trước mùa mưa và sau đợt ngập nặng, mở nắp gỡ rác, tóc, cặn làm lá van đóng không kín; tần suất tùy lượng rác và hướng dẫn của hãng.
Không vứt khăn ướt, giấy lau, dầu mỡ xuống ống. Chụp ảnh vị trí van, chiều lắp, ghi vào phiếu bàn giao.
Làm việc với khách: nói gì, không hứa gì
Nói rõ nguyên nhân: "Ống trong nhà không tắc, nước cống ngoài dâng lên chảy ngược vào."
Không hứa "hết ngập hoàn toàn". Van chỉ chặn nước đi ngược theo đường ống. Nước ngập từ mặt đường tràn qua cửa, thấm qua nền thì cần giải pháp khác.
Không hứa van "không bao giờ hỏng": van có thể kẹt rác, gioăng lão hóa.
Báo phạm vi trách nhiệm: cống chung ngoài đường thuộc đơn vị quản lý thoát nước địa phương; cống tắc, hỏng thì khuyên khách báo phường hoặc đơn vị đó. Thợ không tự ý mở, đục cống chung. Chung cư thì báo ban quản lý, không tự cắt ống chung.
Báo giá sau khảo sát, ghi rõ hạng mục: van, phụ kiện, đào mở nền, hố ga, hoàn trả mặt bằng.
Ví dụ thực tế: hai tình huống thường gặp
Các tình huống dưới đây là ví dụ minh họa để luyện cách suy luận, không phải số liệu đo đạc.
Tình huống 1: Nhà thấp hơn mặt đường. Đường trước nhà đã nâng nhiều lần, cứ triều cường là phễu thu tầng trệt trào nước đen. Thử xả lúc trời khô: thoát tốt. Mở hố ga cuối lúc triều lên: nước dâng theo cống ngoài. Kết luận: trào ngược. Lắp van lá lật trong hố ga cuối; dò thấy ống mưa mái đổ vào hố ga phía trong van nên tách đi đường riêng. Dặn khách hạn chế dùng nước tầng trệt khi triều lên.
Tình huống 2: Tưởng trào ngược hóa ra tắc. Phễu thu sân sau cứ mưa là ngập, nhưng hỏi kỹ thì trời nắng nước giặt vẫn rút chậm. Hố ga đầy bùn, lá cây, cặn mỡ, ống ra cống gần bít. Nạo vét, thông tắc xong thì hết, không cần van.
Bảng tham khảo: triệu chứng, nguyên nhân và hướng xử lý
Triệu chứng | Nguyên nhân hay gặp | Cách kiểm tra | Hướng xử lý |
|---|---|---|---|
Chỉ trào khi mưa to hoặc triều lên, hết mưa tự rút | Cống chung dâng, đẩy ngược vào điểm thu thấp | Thử xả lúc trời khô; quan sát hố ga cuối khi mưa | Van chống trào ngược, tách đường, nâng điểm thu |
Rút chậm cả khi trời nắng | Tắc trong nhà, hố ga đầy bùn | Thử xả từng điểm, mở hố ga | Thông tắc, nạo vét hố ga |
Hố ga cuối đầy nước dù cống ngoài đã rút | Ống từ hố ga ra cống tắc, vỡ, đấu sai | Quan sát, luồn dây thăm dò | Thông tắc hoặc sửa đoạn ống ra cống |
Đã có van mà vẫn trào | Lá van kẹt rác, lắp ngược chiều, ống mưa đấu phía trong van | Mở nắp kiểm tra, xem mũi tên, dò đường ống mưa | Vệ sinh van, lắp lại đúng chiều, tách ống mưa |
Bảng đo và ghi khi khảo sát
Bảng này để thợ tự điền khi khảo sát; không có con số chuẩn chung cho mọi nhà.
Hạng mục cần ghi | Cách đo, cách lấy | Ghi chú |
|---|---|---|
Cao độ phễu thu thấp nhất so với mặt đường | Ống nước thủy bình hoặc máy laser, mốc là mặt đường hoặc miệng hố ga cống chung | Ghi thấp hơn hay cao hơn mốc, chênh bao nhiêu |
Cao độ mặt bồn cầu tầng trệt so với mốc | Như trên | Thấp hơn mốc là điểm có nguy cơ cao |
Mức ngập cao nhất khách nhớ | Hỏi khách, xem vết nước trên tường, cột | Chỉ là số tham khảo |
Cỡ và vật liệu ống ra cống | Đo đường kính ngoài, xem chữ in trên ống | Chọn van cùng cỡ |
Kích thước lòng hố ga cuối | Thước dây | Xem có đủ chỗ đặt van và mở nắp |
Ống mưa mái đấu vào đâu | Dò theo ống, đổ nước thử từ máng | Phải tách nếu đấu phía trong van |
Có ống thông hơi hay không | Quan sát trên mái, hỏi khách | Không được bịt khi sửa |
Danh sách kiểm tra an toàn
Ngắt điện khu vực bị ngập từ chỗ khô ráo; không lội nước để thao tác thiết bị điện.
Găng tay cao su dài, ủng, kính khi tiếp xúc nước cống; băng kín vết thương hở; rửa tay, tắm rửa sau khi làm.
Không chui xuống hố ga, bể phốt, cống; chỉ quan sát từ trên; không dùng lửa gần miệng hố.
Mở nắp hố ga thì đậy lại hoặc rào chắn ngay; cẩn thận nắp nặng kẹp tay, giữ lưng thẳng khi nhấc.
Không mở nắp cống chung ngoài đường khi đang ngập: người đi đường không nhìn thấy miệng hố.
Hỏi khách về hóa chất thông cống đã đổ trước khi cắt ống.
Dùng keo dán ống nơi thông thoáng, xa lửa.
Máy bơm nước thải phải có nguồn riêng, chống giật, do thợ điện đấu nối.
Sau ngập: lau rửa, khử khuẩn chỗ nước cống tràn qua.
Câu hỏi thường gặp
Lắp phễu thu sàn chống mùi có chặn được nước cống trào ngược không?
Không. Phễu thu chống mùi chỉ giữ một lớp nước hoặc có nắp nhẹ để chặn mùi. Khi nước cống có áp đẩy lên, nó vẫn trào qua. Muốn chặn chiều ngược phải dùng phễu thu có bộ chống trào ngược hoặc van một chiều trên ống, và nhớ vệ sinh định kỳ.
Lắp van chống trào ngược xong thì lúc ngập có dùng nước được không?
Hạn chế. Khi van đóng, nước thải của nhà cũng không ra cống được, sẽ dồn lại trong ống và có thể trào ra điểm thấp nhất phía trong van. Muốn dùng nước lúc ngập thì phải tách đường cho tầng trên hoặc làm hố thu có bơm.
Van chống trào ngược nên đặt ở đâu?
Thường đặt trên ống ra cống, trong hố ga cuối trên phần đất nhà hoặc hố kỹ thuật có nắp, sau tất cả các nhánh cần bảo vệ và ở chỗ mở được để vệ sinh. Không chôn kín dưới nền. Nhà có đường ống phức tạp nên để thợ có kinh nghiệm khảo sát trước.
Bài tập thực hành
Vẽ sơ đồ thoát nước: chọn một căn nhà phố (nhà mình hoặc nhà người quen), vẽ đường đi của nước thải từ từng thiết bị ra cống chung, đánh dấu hố ga, bể phốt, ống mưa mái.
Đo cao độ bằng ống thủy bình: tự làm một ống thủy bình bằng ống nhựa trong, so cao độ phễu thu sàn tầng trệt với mặt đường trước nhà. Ghi kết quả vào bảng khảo sát ở trên.
Phân tích tình huống: với mỗi tình huống trong bài, viết ra phép kiểm tra nào giúp kết luận và bỏ qua nó thì dễ sai ở đâu.
Lắp thử trên bàn: với ống uPVC và một van lá lật mẫu, tập cắt, vát mép, lắp khô, kiểm tra chiều mũi tên; đổ nước hai chiều để thấy lá van mở, đóng.
Nhập vai tư vấn: khách hỏi "Lắp van này xong nhà anh hết ngập luôn đúng không?". Tập trả lời trong một phút: van chặn được gì, không chặn được gì, khách phải làm gì khi ngập và khi nào phải vệ sinh van.
