Đèn chùm, đèn thả trần là món đồ khách hàng thường bỏ nhiều tiền nhất trong phòng khách, phòng ăn hay sảnh cầu thang. Nhưng cũng chính loại đèn này hay gây chuyện nhất: móc treo bằng tắc kê nhựa bị tuột sau vài tháng, đèn treo thẳng vào tấm thạch cao làm võng trần, dây nguồn bị kéo căng đến bong mối nối, hoặc khách muốn bật riêng từng nhóm bóng mà thợ chỉ đấu chung một đường. Đèn nặng rơi từ trên cao có thể gây thương tích nghiêm trọng.
Bài này hướng dẫn lắp đèn chùm, đèn thả trần đúng kỹ thuật cho thợ điện dân dụng: hỏi khách và xem đèn trước khi nhận việc, chọn cách treo theo từng loại trần (bê tông, thạch cao, gỗ, nhựa), bắt móc treo chịu lực, treo đèn sao cho dây điện không phải chịu lực, xác định dây chờ, đấu dây chia nhóm công tắc, gắn chao đế và chạy thử. Nếu bạn cần lắp đèn LED âm trần (tính số đèn, khoét lỗ trần), xem bài lắp đèn LED âm trần; nếu là quạt trần (tải động, có rung lắc), xem bài lắp quạt trần đúng kỹ thuật.
An toàn trước hết: lắp đèn trần là làm việc trên cao với dây điện trên đầu. Luôn cắt aptomat cấp cho mạch đèn (không chỉ tắt công tắc), treo biển "Đang sửa chữa", rồi kiểm tra lại bằng bút thử hoặc đồng hồ đã thử trên nguồn biết chắc có điện trước khi chạm vào dây chờ. Dùng thang chữ A chắc chắn hoặc giàn giáo có mặt sàn, có người giữ thang; đèn nặng phải có người thứ hai đỡ. Người mới vào nghề nên đọc lại 5 quy tắc an toàn trước khi chạm vào dây điện.
Đèn chùm, đèn thả trần khác đèn ốp trần ở điểm nào?
Đèn ốp trần (đèn mâm, đèn ốp nổi) nhẹ, bắt sát trần bằng vài con vít, gần như không có lực kéo xuống. Đèn chùm và đèn thả thì khác:
Nặng và treo lơ lửng: toàn bộ trọng lượng đèn dồn vào một điểm treo (móc, ty ren hoặc tấm đế). Đèn chùm pha lê nhiều tay có thể nặng hàng chục ki-lô-gam; đèn thả kim loại, gỗ, mây nhẹ hơn nhưng vẫn cần điểm treo chắc. Trọng lượng chính xác phải đọc trên hộp, nhãn hoặc catalog của đèn, không ước bằng mắt.
Nhiều bóng, nhiều nhóm: đèn chùm thường có từ vài đến vài chục bóng, dây ra có thể là 2 sợi (một nhóm), 3 sợi (hai nhóm dùng chung trung tính) hoặc nhiều hơn. Nhiều đèn LED chùm còn có bộ điều khiển đổi màu hoặc remote.
Thân kim loại: nếu dây bên trong bị tróc, khung có thể mang điện; đèn có cọc tiếp địa phải được nối dây tiếp địa.
Trước khi nhận việc: hỏi khách và xem đèn
Trước khi báo giá, hỏi và xem các điểm sau (có thể nhờ khách chụp ảnh):
Trọng lượng và kích thước đèn: đọc trên hộp hoặc catalog. Đây là con số quyết định cách treo.
Loại trần tại vị trí treo: bê tông trát, thạch cao khung chìm, trần gỗ, trần nhựa hay tôn. Nếu là thạch cao, hỏi khoảng cách từ trần thạch cao lên sàn bê tông phía trên (để chọn chiều dài ty ren).
Dây chờ hiện có: mấy sợi, có dây tiếp địa không, có hộp nối không, đang đi chung công tắc nào.
Cách khách muốn bật đèn: bật cả đèn một lần, chia hai nhóm, điều khiển từ xa, hay bật ở hai vị trí (đầu và cuối cầu thang).
Chiều cao trần và chiều cao đáy đèn mong muốn: đèn trên bàn ăn, đèn giữa lối đi và đèn thông tầng có yêu cầu khác nhau.
Với chiều cao đèn, không có một con số bắt buộc chung cho nhà ở. Nhiều thợ và nhà thiết kế tham khảo cách sau: đèn treo trên lối đi để đáy đèn cao hơn đầu người cao nhất trong nhà một khoảng thoải mái (thường quanh 2,1–2,3 m tính từ sàn, tham khảo); đèn treo trên bàn ăn để đáy đèn cách mặt bàn khoảng 70–90 cm (tham khảo) để không chói mắt người ngồi. Quan trọng nhất là thống nhất với khách trước và đánh dấu bằng thước, không "ước lượng cho đẹp" rồi phải cắt xích lại. Cách làm việc, báo giá với khách xem thêm bài báo giá, nhận việc và làm việc với khách.
Bảng chọn cách treo theo loại trần
Bảng dưới đây là hướng dẫn chung để chọn phương án. Tải trọng cho phép của mỗi loại tắc kê, bu lông, móc treo phải đọc trên bao bì hoặc catalog của hãng và áp dụng đúng điều kiện ghi trong đó (loại vật liệu nền, đường kính lỗ, độ sâu khoan). Bài này không đưa ra con số tải trọng chung vì mỗi sản phẩm mỗi khác.
Loại trần | Cách treo nên dùng | Không nên làm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
Sàn/trần bê tông (trát trực tiếp) | Bu lông nở sắt, móc nở sắt hoặc tắc kê chuyên dụng cho bê tông, đúng đường kính và độ sâu theo hãng | Tắc kê nhựa nhỏ với vít gỗ cho đèn nặng | Dò thép, ống điện, ống nước trước khi khoan; khoan vào lớp vữa trát dày không tính là bê tông |
Trần thạch cao khung chìm, đèn nặng | Ty ren treo thẳng lên sàn bê tông phía trên (bắt bằng tắc kê đạn hoặc bu lông nở), đèn treo vào ty ren xuyên qua lỗ trần | Treo trực tiếp vào tấm thạch cao hoặc vào thanh xương phụ | Làm tốt nhất khi chưa đóng trần; nếu trần đã đóng phải khoét lỗ kiểm tra hoặc mở tấm thăm trần |
Trần thạch cao, đèn nhẹ | Tắc kê bướm (tắc kê cánh bướm), tắc kê rỗng kim loại chuyên cho tấm thạch cao, chọn đúng chiều dày tấm | Dùng vít gỗ bắt vào tấm thạch cao | Chỉ dùng khi trọng lượng đèn nằm trong tải cho phép của tắc kê theo hãng; nếu không chắc, chuyển sang ty ren |
Trần gỗ, trần ván ép | Bắt móc hoặc tấm đế vào xà, đà gỗ chịu lực | Bắt vào tấm ván mỏng giữa hai xà | Kiểm tra gỗ có mục, mối mọt không trước khi treo |
Trần nhựa, trần tôn, trần la phông nhẹ | Treo lên kết cấu chịu lực phía trên (xà gồ, sàn) bằng ty ren hoặc cáp, xuyên qua trần | Treo vào tấm nhựa hoặc khung nhôm của trần nhẹ | Tấm trần chỉ để che, không phải để chịu tải |
Dụng cụ và vật tư cần chuẩn bị
Kiểm tra điện: bút thử điện, đồng hồ vạn năng (đo điện áp, thông mạch, điện trở). Cách dùng xem bài dùng đồng hồ vạn năng cho thợ điện và cách dùng bút thử điện.
Khoan và bắt móc: máy khoan bê tông có chế độ búa, mũi khoan đúng cỡ tắc kê, máy dò dây/kim loại, kính bảo hộ, khẩu trang, bơm thổi bụi lỗ khoan, cờ lê, mỏ lết.
Vật tư treo: bu lông nở hoặc móc nở sắt, ty ren và tắc kê đạn (trần thạch cao), tắc kê bướm cho đèn nhẹ, ốc, long đen, đai ốc khóa.
Đấu nối: kìm tuốt dây, kìm cắt, cút nối dạng cài nhanh hoặc cầu đấu có nắp, cốt pin và kìm bấm cốt cho dây mềm vào cầu đấu siết vít, băng keo cách điện, ống co nhiệt.
Làm việc trên cao: thang chữ A cách điện, giàn giáo nếu trần cao, găng tay, túi đựng ốc vít để không rơi.
Quy trình lắp đèn chùm, đèn thả trần từng bước
Bước 1: Cắt điện và xác nhận dây chờ không còn điện
Tắt công tắc đèn, sau đó cắt aptomat nhánh cấp cho mạch đèn. Nếu tủ điện không ghi rõ aptomat nào, cắt aptomat tổng. Treo biển cảnh báo ở tủ điện để người nhà không bật lại.
Lý do không được tin vào công tắc: trong nhà cũ, có khi công tắc bị đấu vào dây trung tính thay vì dây pha. Khi đó tắt công tắc đèn vẫn tắt, nhưng dây chờ trên trần vẫn có điện áp pha. Chỉ khi cắt aptomat và đo lại mới chắc chắn.
Kiểm tra theo thứ tự: thử bút hoặc đồng hồ trên một ổ cắm biết chắc đang có điện, đo từng sợi dây chờ (giữa các sợi với nhau và với dây tiếp địa nếu có), rồi thử lại bút trên nguồn có điện một lần nữa để chắc dụng cụ không hỏng giữa chừng.

Hình 1. Một bó dây chờ thò ra từ trần bê tông tại vị trí lắp đèn: có một sợi vỏ vàng sọc xanh, vài sợi vỏ trắng và một sợi vỏ màu cam, đầu dây chưa được bọc hay đấu vào đâu. Theo mô tả của tác giả ảnh, màu dây ở đây không theo quy ước, nên phải đo để xác định từng sợi chứ không đoán theo màu. (Ảnh: Сизарев Евгений, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Bước 2: Lắp ráp và kiểm tra đèn dưới đất
Đèn chùm thường được giao dạng tháo rời: thân, tay đèn, chao, pha lê. Lắp ráp trên tấm bìa hoặc chăn trải sàn theo sơ đồ của hãng, chưa treo pha lê để đèn nhẹ và không vướng khi treo. Trong lúc lắp, làm các kiểm tra sau bằng đồng hồ vạn năng (đèn chưa nối nguồn):
Xác định nhóm bóng: lắp bóng hoặc đo thông mạch giữa các dây ra để biết dây nào là dây chung, dây nào điều khiển nhóm nào. Với đèn dùng bóng sợi đốt hoặc halogen, đo điện trở giữa dây chung và từng dây nhóm sẽ thấy có trị số. Với đèn LED có bộ nguồn (driver), đo điện trở không cho kết quả rõ ràng; khi đó dựa vào sơ đồ, nhãn dây của hãng và chạy thử ở Bước 8.
Kiểm tra dây không chạm khung: đo giữa từng dây ra và khung kim loại ở thang điện trở lớn nhất: phải không thông mạch. Nếu thông mạch, có dây bị kẹp, tróc vỏ bên trong tay đèn; phải sửa trước khi treo.
Kiểm tra đui đèn: với đui xoáy (E14, E27), dây pha nên đi vào lẫy tiếp điểm ở giữa đui, dây trung tính vào phần ren. Khi đó người thay bóng chạm vào ren sẽ ít nguy hiểm hơn. Nếu đèn có nhiều đui, kiểm tra vài đui ngẫu nhiên xem nhà sản xuất có đấu thống nhất không.
Kiểm tra cọc tiếp địa: đèn khung kim loại thường có vít hoặc cọc mang ký hiệu tiếp địa trên tấm đế. Đánh dấu vị trí này để đấu dây tiếp địa ở Bước 6.
Bước 3: Đánh dấu vị trí và dò dây trước khi khoan
Điểm treo thường nằm ngay vị trí dây chờ. Khi cần dời vị trí (ví dụ đèn phải nằm giữa bàn ăn), đánh dấu điểm mới bằng thước, rồi tính đường đi dây từ dây chờ cũ đến đó (trong ống luồn hoặc nẹp).
Trước khi khoan trần bê tông, dùng máy dò để tránh dây điện, ống nước và thép sàn. Không khoan sát ngay cạnh dây chờ, vì ống luồn dây thường chạy ngay phía trên vị trí đó. Hướng dẫn chi tiết xem bài dò dây điện âm tường trước khi khoan, đục.
Bước 4: Bắt móc treo hoặc ty ren chịu lực
Trần bê tông: khoan đúng đường kính và độ sâu ghi trên bao bì bu lông nở hoặc móc nở, mũi khoan vuông góc với trần. Thổi sạch bụi trong lỗ (bụi còn trong lỗ làm tắc kê nở không đủ chặt), đóng bu lông vào, siết đai ốc cho đến khi áo nở bung ra và bám chặt. Nếu khoan trúng thép, dừng lại, dời lỗ sang bên; không cố khoan xuyên thép sàn. Nếu lớp vữa trát quá dày hoặc bở, lỗ khoan phải đi sâu vào phần bê tông đặc thì mới tính là đạt.

Hình 2. Hai bu lông nở sắt dùng cho bê tông đặt trên nền trắng: phía đầu mỗi bu lông có ống áo nở xẻ rãnh, khi siết đai ốc áo này bung ra bám vào thành lỗ khoan. Bu lông phía trên đã lắp sẵn long đen và đai ốc; phía dưới là một long đen và một đai ốc rời. Loại tắc kê này dùng cho trần bê tông đặc, phải khoan đúng cỡ và đúng độ sâu theo hãng. (Ảnh: Dmitry G, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Trần thạch cao, đèn nặng: cách chắc chắn nhất là thả ty ren từ sàn bê tông phía trên xuống. Khoan lỗ trên tấm thạch cao đúng vị trí, khoan lên sàn bê tông, bắt tắc kê đạn hoặc bu lông nở, vặn ty ren vào, khóa đai ốc. Đầu dưới ty ren nhô ra dưới trần vừa đủ để bắt móc hoặc tấm đế đèn, rồi khóa bằng hai đai ốc (đai ốc khóa) để không bị xoay lỏng. Tấm thạch cao lúc này chỉ để che, không chịu lực.
Trần thạch cao, đèn nhẹ: có thể dùng tắc kê bướm hoặc tắc kê rỗng kim loại, với điều kiện trọng lượng đèn nằm trong tải cho phép mà hãng ghi trên bao bì cho đúng chiều dày tấm. Khi phân vân, chọn ty ren.

Hình 3. Hai móc treo dùng tắc kê cánh bướm đặt trên giấy kẻ ô: bên trái cánh bướm đang gập lại (trạng thái khi luồn qua lỗ khoan trên trần), bên phải cánh bướm đã bung ra ngang như khi nằm phía trên tấm trần. Mỗi móc có ty ren, long đen tròn và đầu móc cong. Loại móc này chỉ phù hợp đèn nhẹ trên trần rỗng, trong tải cho phép của hãng. Ảnh đã làm mờ logo hãng. (Ảnh: Fritz Jörn, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 DE)
Sau khi bắt xong, kéo thử: dùng tay kéo mạnh xuống và lắc nhẹ móc theo nhiều hướng. Móc phải đứng yên, không xoay, không nhích ra, không có vết nứt quanh lỗ. Nếu móc nhúc nhích dù rất ít, tháo ra làm lại, không "treo thử xem sao".
Bước 5: Treo đèn sao cho dây điện không phải chịu lực
Nguyên tắc quan trọng nhất của đèn treo: trọng lượng đèn do xích, cáp treo hoặc ống ty chịu, dây điện chỉ dẫn điện. Dây điện không được kéo căng, không được là thứ giữ đèn.
Đèn treo bằng xích: luồn dây điện dọc theo xích (đan qua mắt xích hoặc đi trong ống bọc), để dây hơi chùng hơn xích.
Đèn thả bằng dây cáp kéo: chỉnh chiều dài bằng khóa cáp của hãng, siết khóa chặt, cắt bớt phần dây điện thừa theo hướng dẫn chứ không cuộn lại nhét chật trong chao.
Đèn thả treo bằng chính dây điện (loại đèn thả nhẹ): phải dùng tấm hoặc nút giữ dây chống kéo đi kèm đèn, để lực kéo truyền vào vỏ dây và tấm giữ chứ không truyền vào đầu nối.

Hình 4. Một tấm giữ dây chống kéo bằng nhựa trong có ba lỗ dùng cho đèn treo: dây dẹt hai lõi vỏ trắng được luồn vòng qua các lỗ của tấm, phía sau hai lõi màu nâu và xanh dương đã tách ra để đấu vào cầu đấu. Lỗ còn lại ở đầu tấm dùng để móc vào điểm treo, nhờ vậy lực kéo của đèn dồn vào tấm giữ chứ không dồn vào chỗ đấu dây. (Ảnh: Markus Bärlocher, Wikimedia Commons, CC0)
Với đèn nặng, một người đứng trên thang hoặc giàn giáo móc đèn vào, người thứ hai đỡ đèn từ dưới cho đến khi móc đã ăn hẳn. Không ôm đèn nặng leo thang một mình. Treo xong, buông nhẹ tay và quan sát vài phút xem móc, ty ren, trần có biến dạng gì không trước khi làm tiếp phần điện.
Bước 6: Xác định dây chờ và đấu dây
Dây chờ cho đèn chùm thường có một trong các kiểu sau:
2 sợi: một dây pha đã qua công tắc và một dây trung tính. Đèn chỉ bật chung một nhóm.
3 sợi (không có dây tiếp địa): hai dây pha qua hai phím của công tắc đôi và một dây trung tính chung. Đủ để chia đèn thành hai nhóm.
Thêm 1 sợi tiếp địa: thường có màu vàng sọc xanh trong các công trình đi dây theo quy ước màu. Có dây này thì phải nối vào cọc tiếp địa của khung đèn.
Màu dây trong nhà cũ thường không đúng quy ước như Hình 1, vì vậy xác định bằng đo đạc: tạm đóng điện lại (đầu các sợi dây chờ đã tách rời, không chạm nhau và không chạm vào người), bật từng phím công tắc và đo điện áp giữa các sợi để biết sợi nào là trung tính, sợi nào là pha của phím nào, rồi cắt điện lại và kiểm tra lại trước khi đấu. Đánh dấu từng sợi bằng băng keo màu hoặc nhãn ghi. Lưu ý: đây là thao tác đo khi có điện, chỉ làm nếu bạn đã quen đo điện áp an toàn: dùng đồng hồ và que đo còn tốt có nắp chụp bảo vệ, đứng trên thang khô, một tay cầm que đo, không ai khác đụng vào dây; nếu chưa chắc tay, hãy nhờ thợ có kinh nghiệm làm bước này.
Cách đấu khi chia hai nhóm: dây chung (trung tính) của đèn nối với dây trung tính chờ; dây nhóm 1 của đèn nối với dây pha phím 1; dây nhóm 2 nối với dây pha phím 2; dây tiếp địa chờ nối vào cọc tiếp địa trên khung đèn. Mối nối dùng cút nối dạng cài nhanh hoặc cầu đấu có nắp đúng cỡ dây; dây mềm nhiều sợi đi vào cầu đấu siết vít thì bấm cốt pin (xem bài bấm đầu cốt dây điện đúng kỹ thuật). Nếu nối xoắn, làm đúng cách trong bài cách nối dây điện đúng kỹ thuật.

Hình 5. Đấu dây cho một chiếc đèn chùm bằng cút nối nhanh màu xám: tay thợ cầm dây nâu (một đoạn có bọc ống co nhiệt đen) đã cắm vào một cút nối, bên cạnh là dây xanh dương và dây vàng sọc xanh, mỗi dây cũng đã cắm vào một cút nối riêng. Việc đấu chỉ làm khi đã cắt aptomat và kiểm tra không còn điện. Ảnh đã làm mờ chữ in trên cút nối. (Ảnh: Dmitry G, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Mỗi mối nối xong phải kéo thử từng dây: dây không tuột, không lộ phần đồng ra ngoài cút nối. Dây tiếp địa đấu chắc vào vít trên khung, không quấn tạm quanh ốc.
Bước 7: Gắn chao đế và sắp xếp dây
Đẩy các mối nối gọn vào trong chao đế (nắp che sát trần) hoặc hộp nối trên trần. Chú ý:
Không để dây bị kẹp giữa mép chao kim loại và trần: khi siết vít chao, mép kim loại có thể cắt vào vỏ dây.
Không nhồi quá nhiều dây thừa vào chao; cắt bớt, chừa một đoạn đủ để sau này tháo ra sửa.
Với đèn bóng sợi đốt, halogen công suất lớn, giữ mối nối xa nguồn nóng; đọc hướng dẫn của hãng về khoảng cách và loại dây chịu nhiệt nếu có.
Sau đó mới treo pha lê, lắp chao đèn, lắp bóng đúng loại và công suất tối đa ghi trên đui hoặc nhãn đèn.
Bước 8: Đóng điện và chạy thử
Dọn dụng cụ khỏi đèn và thang, rồi mới bật aptomat.
Bật từng phím công tắc: mỗi phím phải bật đúng nhóm bóng đã thống nhất với khách, không có bóng nào nháy hay sáng yếu bất thường.
Dùng bút thử chạm vào khung kim loại của đèn khi đang bật và khi đang tắt: bút không được báo có điện.
Tắt hết công tắc: tất cả bóng phải tắt hẳn. Nếu bóng LED còn sáng mờ, xem bài đèn LED vẫn sáng mờ khi đã tắt công tắc.
Nếu mạch có aptomat chống giật (RCD/RCBO), bấm nút thử TEST để chắc thiết bị còn tác động, rồi bật lại.
Để đèn sáng một lúc, kiểm tra không có mùi khét, không có tiếng rè ở công tắc hay trong chao.
Chia nhóm công tắc cho đèn chùm: các phương án thường gặp
Khách hay muốn "bình thường bật một nửa, có khách mới bật hết". Có mấy cách làm:
Công tắc đôi với 3 dây chờ: cách đơn giản và bền nhất. Cần có sẵn hai dây pha qua công tắc và một dây trung tính lên trần. Nếu nhà đang chỉ có 2 dây, phải đi thêm một dây từ công tắc lên đèn.
Bộ chia chế độ hoặc mô-đun điều khiển từ xa: lắp trong chao đèn, nhận 2 dây nguồn và chia ra nhiều nhóm, bật tắt bằng remote hoặc bằng cách bật tắt công tắc liên tiếp. Không phải đi thêm dây, nhưng mô-đun là linh kiện điện tử, phải chọn loại chịu được tổng công suất và nhiệt độ trong chao.
Bật ở hai vị trí (đèn thông tầng, cầu thang): dùng mạch công tắc hai chiều, xem bài lắp công tắc 2 chiều.
Chiết áp (dimmer): chỉ dùng khi bóng hoặc bộ nguồn LED ghi rõ hỗ trợ điều chỉnh độ sáng và chọn dimmer tương thích. Gắn dimmer thường cho bóng LED không hỗ trợ dễ làm bóng nhấp nháy, kêu hoặc nhanh hỏng.
Ví dụ tính tải: đèn chùm 15 bóng LED 5 W có tổng công suất 15 × 5 = 75 W, dòng điện khoảng 75 ÷ 220 ≈ 0,34 A. Nếu cũng đèn đó dùng 15 bóng sợi đốt 40 W, tổng là 600 W, dòng khoảng 600 ÷ 220 ≈ 2,7 A. Với bóng sợi đốt, công tắc, mô-đun và dimmer phải có dòng định mức đủ lớn, và nhiệt trong chao cao hơn nhiều. Cách chọn dây và aptomat cho mạch chiếu sáng xem bài chọn tiết diện dây và aptomat cho từng mạch.
Bảng kiểm tra và đo trước khi bàn giao
Hạng mục | Dụng cụ / cách làm | Kết quả đạt | Nếu không đạt |
|---|---|---|---|
Dây chờ đã cắt điện | Bút thử hoặc đồng hồ, thử trước và sau trên nguồn có điện | Không có điện áp ở mọi sợi | Tìm đúng aptomat; kiểm tra công tắc có đấu vào trung tính không |
Móc treo, ty ren | Kéo mạnh bằng tay, lắc nhiều hướng | Không xoay, không nhích, không nứt quanh lỗ | Tháo ra, đổi tắc kê hoặc đổi phương án treo |
Dây ra của đèn – khung kim loại | Đồng hồ thang điện trở lớn (đèn chưa nối nguồn) | Không thông mạch | Tìm chỗ dây bị kẹp, tróc trong tay đèn |
Điện trở cách điện của mạch (khi có megomet) | Megomet theo hướng dẫn, tách các thiết bị điện tử (driver LED, mô-đun) trước khi đo | Tham khảo: thường yêu cầu từ 1 MΩ trở lên với điện áp thử 500 V DC cho mạch hạ áp | Khoanh vùng từng đoạn dây, từng đèn |
Phân nhóm bóng | Bật từng phím công tắc | Đúng nhóm đã thống nhất với khách | Đổi dây nhóm tại mối nối trong chao |
Khung đèn khi có điện | Bút thử chạm khung lúc bật và lúc tắt | Bút không báo | Cắt điện ngay, kiểm tra dây chạm khung và dây tiếp địa |
Tắt công tắc | Quan sát bóng | Tất cả bóng tắt hẳn | Kiểm tra công tắc cắt dây pha, công tắc có đèn báo, dây chạy song song |
Những lỗi hay gặp khi lắp đèn chùm
Treo vào tắc kê nhựa nhỏ còn sót từ đèn ốp cũ; loại này có thể tuột dần dưới tải treo lâu dài.
Treo trực tiếp vào tấm thạch cao bằng vít, làm trần võng, nứt và đèn có thể rơi.
Dây điện chịu lực vì xích ngắn hơn dây hoặc không dùng tấm giữ dây, lâu ngày bong mối nối và đánh lửa trong chao.
Không đấu dây tiếp địa cho đèn khung kim loại dù có dây chờ tiếp địa.
Chỉ tắt công tắc rồi làm, không cắt aptomat, trong khi công tắc lại đấu vào dây trung tính.
Lắp bóng quá công suất ghi trên đui hoặc dùng dimmer cho bóng LED không hỗ trợ.
Tình huống thực tế
Tình huống 1 – Đèn pha lê nặng, trần thạch cao đã đóng xong. Khách mua đèn chùm pha lê, trên hộp ghi trọng lượng khoảng 18 kg, muốn treo giữa phòng khách trần thạch cao. Dây chờ có sẵn nhưng phía trên chỉ là khung xương trần. Cách làm: khoét lỗ tại vị trí treo (chao đế sẽ che), soi đèn pin xem khoảng cách lên sàn bê tông, bắt tắc kê đạn và ty ren, khóa hai đai ốc dưới trần rồi treo đèn. Báo khách trước phần việc và vật tư thêm, không treo tạm vào khung xương cho nhanh.
Tình huống 2 – Khách muốn chia hai nhóm nhưng chỉ có 2 dây chờ. Phương án một: đi thêm một dây pha từ hộp công tắc lên đèn (trong ống luồn có sẵn nếu còn chỗ, hoặc đi nổi trong nẹp) và thay công tắc đơn bằng công tắc đôi. Phương án hai: lắp mô-đun chia chế độ trong chao, giữ nguyên 2 dây. Nói rõ ưu nhược điểm (đi dây bền nhưng tốn công; mô-đun nhanh nhưng là linh kiện điện tử) để khách chọn.
Danh sách an toàn khi lắp đèn chùm, đèn thả trần
Cắt aptomat mạch đèn, treo biển, kiểm tra không còn điện bằng dụng cụ đã thử trên nguồn có điện.
Biết trọng lượng đèn trước khi chọn cách treo; chỉ dùng tắc kê, móc trong tải cho phép của hãng.
Trần thạch cao, trần nhựa, trần la phông: không treo đèn nặng vào tấm trần.
Thang chữ A đứng vững, có người giữ; không đứng ở bậc trên cùng; trần cao dùng giàn giáo.
Đèn nặng có hai người: một người móc, một người đỡ.
Dò dây, ống, thép trước khi khoan; đeo kính bảo hộ khi khoan trần.
Kéo thử móc treo trước khi treo đèn; quan sát sau khi buông tay.
Dây điện không chịu lực; dùng xích, cáp treo hoặc tấm giữ dây.
Đèn khung kim loại có cọc tiếp địa: nối dây tiếp địa.
Mỗi mối nối kéo thử, không lộ đồng; không kẹp dây dưới mép chao.
Chạy thử từng nhóm, thử khung đèn bằng bút thử, thử nút TEST của RCD nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Treo đèn chùm vào trần thạch cao có được không?
Được, nhưng đèn phải treo vào kết cấu chịu lực chứ không phải vào tấm thạch cao. Đèn nặng nên treo bằng ty ren lên sàn bê tông phía trên. Đèn nhẹ có thể dùng tắc kê bướm hoặc tắc kê rỗng kim loại nếu trọng lượng nằm trong tải cho phép mà hãng ghi trên bao bì. Không chắc thì chọn ty ren.
Dây chờ không có dây tiếp địa thì có lắp đèn chùm khung kim loại được không?
Đèn vẫn sáng, nhưng khung kim loại không được bảo vệ nếu dây bên trong bị chạm vỏ. Nên báo khách và đề xuất đi thêm dây tiếp địa từ hệ thống tiếp địa của nhà; mạch nên có aptomat chống giật. Không lấy dây trung tính làm dây tiếp địa cho khung đèn.
Đèn chùm có 3 dây ra mà tôi chỉ có 2 dây chờ thì đấu thế nào?
Thường 3 dây là một dây chung và hai dây nhóm. Nếu chỉ muốn bật chung, nối hai dây nhóm với nhau vào dây pha chờ, dây chung vào dây trung tính. Nếu muốn chia nhóm, phải đi thêm dây và thay công tắc đôi, hoặc dùng mô-đun chia chế độ. Luôn đối chiếu với sơ đồ của hãng, vì có đèn LED dùng dây ra khác.
Có cần aptomat riêng cho đèn chùm không?
Đèn chùm bóng LED thường có công suất nhỏ, đấu chung mạch chiếu sáng của phòng là đủ nếu dây và aptomat của mạch phù hợp. Đèn nhiều bóng sợi đốt, halogen thì cộng tổng tải của cả mạch để kiểm tra.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Đọc thông số đèn: Lấy hộp hoặc catalog của ba chiếc đèn treo khác nhau. Ghi trọng lượng, số bóng, loại đui, công suất tối đa mỗi bóng, số dây ra, có cọc tiếp địa không; tính tổng công suất và dòng điện khi dùng bóng LED và bóng sợi đốt.
Bài 2 – Chọn phương án treo: Với ba loại trần (bê tông, thạch cao, trần nhựa), lập bảng chọn vật tư treo và đối chiếu tải cho phép trên bao bì của hai loại tắc kê thực tế.
Bài 3 – Xác định dây chờ: Trên bảng thực hành có một công tắc đôi và 3 dây chờ cùng màu, người hướng dẫn cấp điện qua aptomat có chống giật. Dùng đồng hồ xác định dây trung tính, dây pha phím 1 và phím 2, đánh dấu từng dây, cắt điện và kiểm tra lại.
Bài 4 – Lắp hoàn chỉnh một đèn thả hai nhóm: Trên khung trần thực hành, bắt móc treo, treo đèn, đấu hai nhóm và dây tiếp địa, gắn chao đế, chạy thử theo bảng kiểm tra ở trên. Người hướng dẫn chấm theo danh sách an toàn.
Kết luận
Lắp đèn chùm đúng kỹ thuật xoay quanh ba việc: điểm treo chịu được trọng lượng đèn (chọn theo loại trần và tải cho phép của hãng), dây điện không phải chịu lực, và đấu dây đúng nhóm, đủ dây tiếp địa, mối nối chắc. Trước khi chạm vào dây chờ luôn cắt aptomat và đo lại; trước khi buông tay khỏi đèn luôn kéo thử móc treo. Làm đủ các bước này, chiếc đèn khách bỏ nhiều tiền mua sẽ sáng đẹp và an toàn trong nhiều năm.






