“Tối qua nghe sột soạt trên trần, sáng nay bật đèn phòng ngủ không lên, còn aptomat chống giật thì cứ nhảy.” Ở nhà phố có trần thạch cao, nhà gần chợ, gần kênh rạch hay nhà kho, đây là kiểu cuộc gọi thợ điện dân dụng gặp khá thường xuyên: chuột cắn dây điện. Lớp vỏ cách điện bị gặm trơ lõi đồng có thể gây chập, phát tia lửa ngay trong trần nhà, nơi có bụi, gỗ, xốp và tổ chuột, nên đây không phải lỗi “để mai sửa”.
Bài này hướng dẫn thợ điện và người học nghề nhận biết dấu hiệu chuột cắn dây, ngắt điện và khoanh vùng đoạn dây hỏng, sửa hoặc thay dây đúng kỹ thuật, kiểm tra trước khi đóng điện lại và tư vấn khách cách phòng chuột cắn lần sau. Nếu bạn cần ôn lại cách tìm điểm đứt mạch nói chung, xem bài ổ cắm mất điện mà aptomat không nhảy; nếu chống giật nhảy liên tục mà chưa rõ nguyên nhân, xem bài aptomat chống giật bị nhảy liên tục.
An toàn trước hết: chỉ kiểm tra, cắt, nối dây khi mạch đã được ngắt và đã đo xác nhận không còn điện. Nếu đang có mùi khét, khói hoặc tiếng lách tách trên trần, ngắt aptomat tổng ngay và không leo lên trần khi chưa ngắt điện; nếu có cháy, gọi 114. Dây bị chuột cắn không quấn băng keo cho qua: đoạn hỏng phải được thay hoặc nối lại trong hộp nối đúng cách. Các con số trong bài là giá trị tham khảo; luôn làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất thiết bị đo và quy định áp dụng tại công trình.
Vì sao chuột hay cắn dây điện và cắn ở đâu?
Răng cửa của chuột (và các loài gặm nhấm nói chung) mọc liên tục suốt đời, nên chúng phải gặm để mài răng. Dây điện, ống nhựa, xốp cách nhiệt nằm ngay trên đường chuột đi lại nên rất dễ bị gặm. Chuột không “nhắm” vào điện; chúng gặm những gì nằm trên lối đi, gần tổ, gần nguồn thức ăn.
Những chỗ thợ điện hay gặp dây bị cắn:
Trong trần thạch cao, trần nhựa, gác lửng: dây đi trần (không luồn ống) nằm trên khung trần, đúng đường chuột chạy.
Sau tủ bếp, sau tủ lạnh, gầm bồn rửa: ấm, có thức ăn rơi vãi, ít người dọn.
Lỗ xuyên tường của ống đồng điều hòa, ống nước, ống thoát: khe hở quanh ống là “cửa” cho chuột vào nhà, dây nguồn và dây liên kết dàn nóng – dàn lạnh đi ngay cạnh.
Hộp kỹ thuật, nhà kho, gara: nhiều đồ đạc, ít người qua lại.
Dây nguồn của thiết bị (tủ lạnh, máy giặt, quạt, đèn trang trí) nằm sát sàn.
Dây âm trong tường đã trát kín, luồn trong ống chắc chắn thì ít bị cắn hơn, nhưng đầu ống hở ở hộp nối, chỗ ống chui lên trần vẫn là điểm yếu. Ống ruột gà mỏng cũng có thể bị gặm thủng.
Dấu hiệu nhận biết dây điện bị chuột cắn
Người thợ nên hỏi khách và quan sát theo hai nhóm dấu hiệu: dấu hiệu của chuột và dấu hiệu về điện. Có cả hai nhóm cùng lúc thì khả năng chuột cắn dây rất cao.
Dấu hiệu của chuột
Tiếng chạy, cào, sột soạt trên trần hoặc trong vách vào ban đêm.
Phân chuột (hạt nhỏ, màu sẫm) trên mặt trần, trên đỉnh tủ, trong tủ điện hoặc quanh hộp nối.
Vết gặm trên ống nhựa, gỗ, xốp; vụn nhựa và vụn vỏ dây quanh một điểm.
Lỗ hở mới quanh ống điều hòa, ống nước, mép trần; đồ vải, giấy bị kéo làm tổ.
Dấu hiệu về điện
Một mạch hoặc một vài đèn, ổ cắm mất điện trong khi phần còn lại vẫn bình thường (lõi bị cắn đứt).
Aptomat chống giật (RCD/RCBO) nhảy, nhất là khi trời ẩm hoặc sau mưa, vì lõi trơ chạm khung trần kim loại hoặc chạm nhau qua lớp bụi ẩm.
Aptomat thường (MCB) nhảy ngay khi đóng lại: dấu hiệu có thể đã chập giữa pha và trung tính.
Đèn chập chờn, ổ cắm lúc có lúc mất điện khi có người đi lại hoặc quạt chạy làm dây rung.
Mùi khét, mùi nhựa cháy, vết muội đen trên trần, tiếng lách tách: dấu hiệu nguy hiểm, phải ngắt điện ngay.
Chạm vào khung trần kim loại, máng đèn hoặc vỏ thiết bị thấy tê: có thể lõi trơ đang chạm vào phần kim loại.
Không phải cứ mạch mất điện là do chuột. Mối nối lỏng, công tắc hỏng, ổ cắm cháy cũng gây triệu chứng giống vậy. Thợ chỉ kết luận “chuột cắn” khi nhìn thấy vết gặm trên dây hoặc đo được lỗi đúng ở đoạn có dấu vết chuột.
Dụng cụ và đồ bảo hộ cần chuẩn bị
Bút thử điện hai cực hoặc đồng hồ vạn năng có cấp an toàn phù hợp cho điện nhà ở (ví dụ CAT III), que đo có chụp cách điện.
Máy đo điện trở cách điện (megohmmet, hay gọi là “mê-gôm”), nếu có. Đây là dụng cụ phát hiện chỗ cách điện bị yếu mà đồng hồ vạn năng không thấy.
Đèn pin đội đầu, thang chắc chắn, gương soi nhỏ để nhìn vào góc trần.
Găng tay, khẩu trang, kính bảo hộ: phân và nước tiểu chuột có thể mang mầm bệnh, bụi trên trần lâu năm cũng rất bẩn.
Kìm tuốt dây, kìm cắt, cút nối hoặc cầu đấu đạt chuẩn, hộp nối có nắp, dây mới cùng loại và cùng tiết diện, ống luồn dây, băng keo cách điện (chỉ để đánh dấu và bọc phụ, không thay cho mối nối đúng cách).
Khóa hoặc thẻ treo “Đang sửa điện – không đóng” cho aptomat.
Quy trình xử lý dây điện bị chuột cắn từng bước
Bước 1: Hỏi khách và khoanh vùng sơ bộ
Trước khi leo lên trần, hỏi khách vài câu ngắn:
Mất điện ở phòng nào, những đèn, ổ cắm nào? Có mạch nào khác bất thường không?
Aptomat nào nhảy, nhảy ngay khi đóng lại hay một lúc mới nhảy?
Có ngửi thấy mùi khét, thấy khói, nghe tiếng lách tách không? Ở đâu?
Gần đây có nghe tiếng chuột, thấy phân chuột hay vừa đặt bả chuột không?
Nhà có sơ đồ điện hoặc ảnh chụp đường dây trước khi làm trần không?
Ghi lại các mạch bị ảnh hưởng. Dựa vào aptomat nhánh và vị trí đèn, ổ cắm, người thợ đoán được đoạn dây nào đi qua trần, qua tủ bếp, qua lỗ ống điều hòa để ưu tiên kiểm tra.
Bước 2: Ngắt điện và kiểm tra không còn điện
Tắt aptomat của mạch nghi lỗi. Nếu chưa chắc dây trên trần thuộc mạch nào, hoặc trên trần có nhiều mạch đi chung, tắt aptomat tổng.
Treo thẻ hoặc khóa aptomat, dặn người nhà không đóng lại.
Kiểm tra dụng cụ đo trên một nguồn chắc chắn có điện, đo tại điểm làm việc, rồi thử lại dụng cụ trên nguồn có điện (nguyên tắc “thử – đo – thử lại”).
Với aptomat tổng một cực (chỉ cắt dây pha), nhớ rằng dây trung tính vẫn nối với lưới. Vẫn coi mọi lõi dây là có thể mang điện cho đến khi đo xong.
Không dùng bút thử một đầu chạm tay để kết luận “hết điện”. Loại bút này có thể không sáng khi pin yếu, tay khô hoặc người đứng trên nền cách điện.
Bước 3: Kiểm tra bằng mắt, vệ sinh an toàn
Khi đã chắc chắn mạch không còn điện, mở ô thăm trần hoặc tháo tấm trần, soi đèn dọc tuyến dây. Tìm vết gặm, chỗ vỏ dây bị lột, lõi đồng trơ, vết muội đen, nhựa chảy. Kiểm tra cả dây của mạch khác đi cùng tuyến, vì chuột ít khi chỉ cắn một sợi.
Nếu có nhiều phân chuột hoặc xác chuột:
Đeo găng, khẩu trang; không quét khô hay thổi bụi vì làm bụi bay lên.
Xịt ẩm bằng dung dịch tẩy rửa hoặc khử khuẩn, để vài phút rồi lau, gom vào túi buộc kín.
Rửa tay kỹ sau khi làm. Báo khách mời đơn vị diệt chuột nếu khu vực bị nhiễm nhiều.
Không dùng nước xịt lên dây điện, hộp nối, đèn khi chưa sửa xong và chưa kiểm tra cách điện. Chỉ lau ẩm vừa đủ quanh khu vực, để khô trước khi đo.
Chụp ảnh từng chỗ hỏng trước khi sửa. Ảnh giúp giải thích cho khách và là bằng chứng khi báo giá.
Bước 4: Đo kiểm để tìm hết các điểm hỏng
Nhìn thấy một vết cắn chưa có nghĩa là đã tìm hết lỗi. Đoạn dây khuất sau xà, trong ống hoặc sau tủ có thể còn vết cắn khác. Vì vậy cần đo:
Đo thông mạch (đồng hồ vạn năng, mạch đã ngắt điện): chập tạm hai lõi ở một đầu đoạn dây, đo ở đầu kia để biết lõi có bị đứt không. Đồng hồ báo hở mạch (OL) thì lõi đã đứt trong đoạn đó. Nhớ tháo dây chập tạm ngay sau khi đo, trước khi làm bước khác.
Đo điện trở cách điện (máy đo cách điện): đây là phép đo quan trọng nhất sau khi chuột cắn, vì lớp vỏ bị gặm mỏng có thể chưa chập ở điện áp thấp của đồng hồ vạn năng nhưng sẽ rò hoặc chập ở điện áp lưới.
Hình 1. Máy đo điện trở cách điện kim chỉ đời cũ (HIOKI IR-305, năm 1974 theo mô tả ảnh): mặt đồng hồ ghi đơn vị MΩ và thang 250V/50MΩ, phía trên có hai cọc đấu ghi EARTH và LINE, dây đeo ở đáy máy. Máy đời mới thường là loại số, có nhiều mức điện áp thử; cách dùng phải theo hướng dẫn của từng máy. (Ảnh: HIOKI E.E. Corporation, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Cách đo điện trở cách điện cho một mạch nhà ở (một pha):
Mạch đã ngắt điện, đã đo xác nhận không có điện; chỉ đo trên đoạn dây phía sau aptomat đã ngắt.
Tháo hoặc cách ly tất cả tải và thiết bị điện tử: rút phích cắm, tháo bóng hoặc tách đèn LED, bộ nguồn LED, công tắc cảm ứng, công tắc thông minh, cảm biến, chống sét lan truyền (SPD). Điện áp thử có thể làm hỏng thiết bị điện tử, và tải còn nối sẽ làm sai kết quả.
Đo lần lượt giữa pha – trung tính (L–N), pha – tiếp địa (L–PE), trung tính – tiếp địa (N–PE). Nhà không có dây tiếp địa thì đo giữa các lõi với khung trần kim loại hoặc vỏ ống kim loại nếu có.
Với mạch 220 V, mức điện áp thử thường dùng là 500 V một chiều (tham khảo; chọn theo hướng dẫn máy và quy định áp dụng).
Sau khi đo, để máy xả điện tích trên dây (nhiều máy tự xả) rồi mới chạm vào lõi.
Cách khoanh vùng: tách mạch thành từng đoạn tại các hộp nối, ổ cắm, đèn, đo từng đoạn. Đoạn nào cho kết quả thấp bất thường so với các đoạn khác là đoạn đang có lỗi.
Nếu không có máy đo cách điện, vẫn đo thông mạch và đo điện trở giữa các lõi bằng đồng hồ vạn năng để phát hiện chập rõ ràng. Nhưng phải nói rõ với khách rằng đồng hồ vạn năng không phát hiện được lớp cách điện bị yếu, nên đoạn dây có dấu vết cắn cần được thay chứ không chỉ “đo thấy được thì dùng tiếp”.
Bước 5: Đọc kết quả và quyết định sửa hay thay
Bảng dưới giúp đọc kết quả. Mọi giá trị chỉ mang tính tham khảo; ngưỡng chấp nhận cụ thể theo hướng dẫn của máy đo và quy định áp dụng cho công trình.
Kết quả đo (mạch đã ngắt, đã tháo tải) | Ý nghĩa thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
Thông mạch tốt, điện trở cách điện cao và tương đương các mạch lành (tham khảo: dây còn tốt thường cho giá trị rất cao, có máy báo vượt thang) | Lớp cách điện còn tốt ở đoạn này | Vẫn thay đoạn có vết gặm nhìn thấy; đoạn còn lại giữ nguyên |
Điện trở cách điện thấp hơn hẳn các mạch khác nhưng chưa về 0 | Vỏ bị gặm mỏng, bụi ẩm bám chỗ hở, có thể còn vết cắn khuất | Tách đoạn tìm điểm yếu, thay đoạn hỏng; không đóng điện khi chưa tìm ra |
Điện trở cách điện dưới mức tối thiểu (tham khảo: dưới 1 MΩ khi thử 500 V) | Cách điện hỏng rõ, có nguy cơ rò hoặc chập khi có điện | Không đóng điện; thay đoạn dây hỏng rồi đo lại |
L–N gần 0 Ω | Chập giữa pha và trung tính | Tìm điểm chập, cắt bỏ đoạn hỏng, thay dây |
L–PE hoặc N–PE gần 0 Ω, hoặc lõi chạm khung trần kim loại | Lõi trơ chạm tiếp địa hoặc kim loại; lý do aptomat chống giật nhảy | Thay đoạn hỏng; kiểm tra khung trần không còn bị chạm |
Thông mạch báo hở (OL) | Lõi đã bị cắn đứt | Thay đoạn dây giữa hai hộp nối |
Có vết muội, nhựa chảy, lõi đồng đổi màu | Đã từng chập hoặc phát nhiệt | Thay cả đoạn, kiểm tra vật liệu xung quanh có bị cháy âm ỉ không |
Nguyên tắc quyết định:
Dây đi trần (không luồn ống) trên trần, trong tủ: thay đoạn bị cắn, nối tại hai hộp nối có nắp ở hai đầu đoạn thay. Nếu vết cắn rải rác cả tuyến, thay cả tuyến từ hộp nối này đến hộp nối kia.
Dây luồn trong ống: rút dây cũ ra, luồn dây mới nguyên sợi giữa hai hộp. Không có mối nối nằm trong ống hay trong tường.
Dây nguồn của thiết bị (tủ lạnh, máy giặt…): không nối băng keo; thay dây nguồn đúng loại hoặc mang thiết bị đi bảo hành, sửa chữa.
Nhiều mạch bị cắn, dây cũ đã giòn, đổi màu: tư vấn khách kiểm tra toàn bộ và có thể đi lại dây. Xem thêm bài kiểm tra hệ thống điện nhà cũ.
Bước 6: Sửa, thay dây đúng kỹ thuật
Chọn dây mới: cùng loại, cùng tiết diện hoặc lớn hơn dây cũ, phù hợp với aptomat đang bảo vệ mạch. Dùng đúng màu dây theo quy ước của công trình (pha, trung tính, tiếp địa) để người sau không nhầm. Nếu thấy dây cũ nhỏ hơn mức cần cho aptomat, báo khách và tham khảo bài cách chọn tiết diện dây và aptomat.
Cắt bỏ đến phần dây lành: cắt lùi qua vết cắn một đoạn, kiểm tra vỏ ở đầu cắt còn nguyên, không nứt, không đổi màu.
Đặt mối nối trong hộp nối: mỗi đầu đoạn thay là một mối nối, nằm trong hộp nối có nắp, cố định chắc, ở chỗ sau này mở ra được (trên trần thạch cao nên đặt gần ô thăm trần hoặc làm thêm ô thăm). Không để mối nối nằm lơ lửng trên trần chỉ quấn băng keo.
Hình 2. Sáu bước lắp một hộp nối nổi trên tường (ảnh ghép): đưa dây vào hộp, cắt và tuốt dây đủ dài, đấu các dây cùng màu vào cút nối dạng cần gạt, xếp gọn trong hộp và đậy nắp. Dây pha màu nâu, trung tính màu xanh, tiếp địa màu vàng xanh. Tác giả ảnh ghi chú phải ngắt điện trước khi làm và dùng màu dây theo quy định nơi mình làm việc. (Ảnh: Dmitry G, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Làm mối nối: dùng cút nối hoặc cầu đấu đạt chuẩn, chọn đúng cỡ theo tiết diện và số sợi dây; tuốt đúng độ dài theo hướng dẫn trên cút nối; kéo thử từng sợi sau khi nối. Dây nhiều sợi bắt vào cọc vít nên bấm đầu cốt. Chi tiết xem bài cách nối dây điện đúng kỹ thuật.
Cố định dây mới: kẹp dây vào khung trần hoặc kết cấu, không để dây đè lên mép kim loại sắc, không quấn quanh bóng đèn, không nằm sát nguồn nhiệt. Ở khu vực chuột hay đi lại, luồn dây mới trong ống (xem Bước 8).
Bước 7: Kiểm tra trước và sau khi đóng điện
Đo lại điện trở cách điện cả mạch sau khi sửa (vẫn tháo tải và thiết bị điện tử). Kết quả phải tương đương các mạch lành.
Đo thông mạch dây pha, trung tính và tiếp địa tới từng điểm dùng điện.
Lắp lại tải, thiết bị điện tử, đậy nắp hộp nối, gắn lại tấm trần.
Gỡ thẻ, đóng aptomat nhánh. Đo điện áp tại ổ cắm, kiểm tra đèn sáng ổn định.
Bấm nút TEST trên aptomat chống giật để kiểm tra thiết bị còn tác động.
Cho mạch chạy tải bình thường một lúc, kiểm tra hộp nối không nóng, không mùi lạ.
Nếu aptomat vẫn nhảy sau khi sửa, dừng lại, đừng đóng đi đóng lại nhiều lần. Có thể còn điểm cắn chưa tìm thấy hoặc một thiết bị trên mạch đang rò điện.
Bước 8: Bảo vệ dây và phòng chuột cắn lại
Sửa xong mà không chặn đường chuột thì vài tuần sau khách lại gọi. Thợ điện làm phần thuộc nghề mình và tư vấn phần còn lại.
Luồn dây trong ống hoặc nẹp: dây trên trần nên luồn trong ống luồn dây, cố định chắc vào kết cấu. Ở chỗ chuột hay đi lại, ưu tiên ống nhựa cứng thành dày hoặc ống kim loại hơn ống ruột gà mỏng, vì chuột vẫn có thể gặm thủng ống mềm. Dây đi nổi trong nhà dùng nẹp có nắp đậy kín. Xem thêm bài đi dây điện âm tường và đi dây nổi bằng nẹp nhựa.
Hình 3. Một cuộn ống ruột gà (ống nhựa gân mềm) màu đen đặt trên nền trắng. Ống mềm thuận tiện khi đi dây qua chỗ cong, nhưng thành ống mỏng nên ở khu vực chuột hay đi lại cần chọn ống thành dày hơn, ống cứng hoặc ống kim loại. (Ảnh: Dmitry G, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Đậy kín đầu ống và hộp: đầu ống phải vào hẳn hộp nối, hộp có nắp. Lỗ chờ không dùng thì bịt lại.
Bịt lỗ xuyên tường, xuyên sàn: khe quanh ống điều hòa, ống nước, ống luồn dây chui qua tường, sàn, mái là lối chuột vào nhà và vào trần. Lỗ lớn nên bịt bằng vữa xi măng hoặc lưới kim loại rồi trám kín; silicone, bọt nở là vật liệu mềm, chuột vẫn có thể gặm nếu dùng một mình. Khi bịt quanh ống luồn dây hay dây điện, không làm dập, cắt vào vỏ dây.
Hình 4. Một ống luồn dây điện bằng kim loại xuyên qua sàn bê tông, khe hở quanh ống được bịt kín bằng lớp chèn bông khoáng và silicone tự san phẳng màu đỏ cam; tờ giấy ghi tay bên dưới mô tả cách bịt. Ảnh chụp một vị trí chống cháy lan trong công trình ở nước ngoài; nguyên tắc “không để hở quanh chỗ ống xuyên tường, xuyên sàn” cũng giúp chặn đường chuột đi. (Ảnh: Achim Hering, Wikimedia Commons, CC BY 3.0)
Tư vấn khách phần ngoài nghề điện:
Dọn sạch trên trần, gầm tủ; không để thức ăn, rác qua đêm.
Mời đơn vị kiểm soát côn trùng, chuột nếu thấy dấu hiệu nhiều. Bả chuột đặt trên trần có thể khiến chuột chết trong trần, gây mùi, nên bàn với đơn vị chuyên nghiệp.
Thiết bị đuổi chuột bằng sóng siêu âm: hiệu quả chưa chắc chắn, không thay được việc bịt lỗ và bảo vệ dây.
Làm ô thăm trần ở các vị trí hộp nối để lần sau kiểm tra nhanh mà không phá trần.
Ba tình huống thường gặp
Tình huống 1: Phòng ngủ mất đèn, trên trần có phân chuột
Nhà phố ba tầng, trần thạch cao. Khách báo đèn phòng ngủ tầng 2 không sáng, ổ cắm vẫn có điện, aptomat không nhảy. Thợ ngắt aptomat mạch đèn tầng 2, đo xác nhận không còn điện, mở ô thăm trần thấy phân chuột và một đoạn dây đôi bị gặm, một lõi đứt hẳn. Đo thông mạch xác nhận lõi đứt đúng đoạn này. Thợ cắt bỏ khoảng nửa mét dây, đặt hai hộp nối có nắp ở hai đầu, nối dây mới cùng tiết diện, luồn đoạn mới trong ống cứng, kẹp vào khung trần. Đo lại cách điện, đóng điện, đèn sáng. Thợ chụp ảnh trước – sau gửi khách, dặn khách mời đơn vị diệt chuột vì trên trần còn nhiều dấu vết.
Tình huống 2: Chống giật nhảy khi trời mưa
Khách kể chống giật tổng thỉnh thoảng nhảy, nhất là những đêm mưa, đóng lại thì vẫn dùng được. Thợ đo điện trở cách điện từng mạch (đã tháo tải): mạch đèn tầng thượng có kết quả thấp hơn hẳn các mạch khác. Tách đoạn tại các hộp nối, lỗi nằm ở đoạn dây đi trên trần sát mái, nơi nước mưa hắt vào. Mở trần thấy vỏ dây bị gặm mỏng, một chỗ lộ lõi đồng chạm khung trần kim loại. Ngày khô thì chưa rò đủ để nhảy, ngày ẩm thì rò tăng lên. Thợ thay đoạn dây, kiểm tra khung trần, đo lại cách điện đạt, bấm TEST chống giật, đồng thời báo khách xử lý chỗ mái hắt nước.
Tình huống 3: Mùi khét sau tủ bếp
Khách ngửi thấy mùi khét ở góc bếp, ổ cắm sau tủ lạnh có vết đen. Thợ ngắt aptomat tổng, kéo tủ lạnh ra, thấy dây nguồn tủ lạnh và dây ổ cắm bị gặm, có vết chập cháy. Thợ thay ổ cắm và đoạn dây hỏng trong hộp, đo cách điện mạch bếp. Dây nguồn tủ lạnh không quấn băng keo: thợ khuyên khách thay dây nguồn đúng loại qua bảo hành hoặc thợ sửa điện lạnh, tạm thời không dùng tủ. Thợ cũng chỉ cho khách khe hở quanh ống thoát nước dưới bồn rửa là lối chuột vào, đề nghị bịt lại.
Làm việc với khách: báo giá và giải thích
Báo theo kết quả kiểm tra: tiền công kiểm tra, khoanh vùng tách riêng với tiền sửa, vì trước khi mở trần không ai biết có bao nhiêu chỗ bị cắn.
Cho khách xem ảnh từng vết cắn, nói rõ chỗ nào đã thay, chỗ nào chưa kiểm tra được (ví dụ đoạn khuất trong kết cấu).
Nói rõ giới hạn: “Em đã sửa các chỗ tìm thấy và đo lại mạch đạt. Nếu chuột còn trong nhà thì có thể cắn chỗ khác, anh chị nên xử lý chuột và bịt lỗ.”
Không hứa “bảo hành chuột không cắn nữa”; chỉ bảo hành phần mối nối, dây mới mình làm.
Ghi vào sổ việc: mạch nào, vị trí nào, đã thay bao nhiêu dây, kết quả đo trước – sau.
Danh sách kiểm tra an toàn
Có mùi khét, khói: đã ngắt aptomat tổng trước khi làm bất cứ việc gì khác.
Đã ngắt aptomat mạch (hoặc aptomat tổng), treo thẻ hoặc khóa.
Đã đo xác nhận không còn điện bằng dụng cụ hai cực, thử dụng cụ trước và sau khi đo.
Thang chắc chắn, có người giữ khi làm trên trần; không bước lên tấm thạch cao.
Đeo găng, khẩu trang khi gặp phân chuột; không quét khô bụi.
Đã tháo tải và thiết bị điện tử trước khi đo điện trở cách điện; để máy xả điện tích sau khi đo.
Đã kiểm tra cả các dây đi chung tuyến, không chỉ dây đang lỗi.
Đoạn hỏng đã được thay; không có mối nối chỉ quấn băng keo, không có mối nối trong ống, trong tường.
Mối nối nằm trong hộp nối có nắp, ở vị trí mở ra kiểm tra được.
Dây mới cùng hoặc lớn hơn tiết diện cũ, đúng màu, cố định chắc, không cọ mép sắc.
Đo lại cách điện và thông mạch đạt trước khi đóng điện.
Bấm TEST aptomat chống giật sau khi đóng điện; theo dõi mạch chạy tải.
Đã tư vấn khách xử lý chuột và bịt lỗ, gửi ảnh trước – sau.
Câu hỏi thường gặp
Dây điện bị chuột cắn có quấn băng keo lại dùng tiếp được không?
Không nên. Băng keo không thay được lớp cách điện gốc, dễ bong khi nóng ẩm và che mất chỗ hỏng. Đoạn bị cắn phải được cắt bỏ, thay bằng dây mới và nối trong hộp nối có nắp bằng cút nối hoặc cầu đấu đạt chuẩn.
Chuột cắn dây có làm cháy nhà không?
Có thể. Lõi đồng trơ chạm nhau hoặc chạm kim loại có thể gây chập, phát tia lửa, trong khi trên trần thường có bụi, tổ chuột, gỗ, xốp dễ bắt lửa. Aptomat và chống giật giúp giảm nguy cơ nhưng không loại bỏ hết, nhất là với tiếp xúc chập chờn. Vì vậy thấy mùi khét hay vết cháy thì ngắt điện và sửa ngay.
Không có máy đo cách điện thì kiểm tra thế nào?
Đo thông mạch và đo điện trở giữa các lõi bằng đồng hồ vạn năng khi mạch đã ngắt điện để phát hiện đứt hoặc chập rõ ràng. Tuy nhiên đồng hồ vạn năng không phát hiện được lớp vỏ bị gặm mỏng, nên mọi đoạn có vết cắn đều nên thay. Với nhà bị cắn nhiều chỗ, nên mời người có máy đo cách điện kiểm tra toàn bộ.
Dùng thiết bị đuổi chuột bằng sóng siêu âm có đủ không?
Hiệu quả của các thiết bị này chưa chắc chắn và khác nhau theo từng nơi. Không nên chỉ dựa vào chúng. Cách bền hơn là bịt lỗ chuột vào nhà, luồn dây trong ống hoặc nẹp kín, dọn sạch nguồn thức ăn và mời đơn vị diệt chuột khi cần.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Khảo sát tuyến dây trên trần: Cùng thợ chính, ở một ngôi nhà có trần thạch cao, ngắt điện các mạch liên quan, mở ô thăm trần, vẽ sơ đồ tuyến dây trên trần: dây nào đi trần, dây nào trong ống, hộp nối ở đâu, chỗ nào có dấu vết chuột hoặc lỗ hở. Đề xuất ba điểm cần cải tạo.
Bài 2 – Đo cách điện có hướng dẫn: Trên một mạch mẫu ở xưởng thực hành (hoặc mạch thật đã ngắt điện, có thợ chính giám sát), tháo tải, đo điện trở cách điện L–N, L–PE, N–PE và ghi kết quả. Sau đó dùng một đoạn dây có vỏ bị cắt mỏng (làm mẫu) đặt trên tấm kim loại để thấy kết quả thay đổi thế nào.
Bài 3 – Thay đoạn dây hỏng: Trên bảng thực hành, cắt bỏ một đoạn dây “bị cắn”, lắp hai hộp nối có nắp, nối đoạn dây mới bằng cút nối, cố định trong ống. Đo thông mạch, đo cách điện, rồi nhờ thợ chính chấm theo các mục trong danh sách kiểm tra an toàn.
Kết luận
Chuột cắn dây điện là sự cố vừa gây mất điện, nhảy aptomat, vừa có nguy cơ chập cháy trong trần nhà. Người thợ cần ngắt điện và đo xác nhận trước, tìm hết các điểm cắn, thay đoạn hỏng và nối trong hộp nối có nắp, đo lại cách điện trước khi đóng điện, rồi bảo vệ dây bằng ống, nẹp và tư vấn khách bịt đường chuột. Làm đủ các bước và giải thích rõ ràng, người thợ vừa giữ an toàn cho ngôi nhà vừa tạo được niềm tin với khách.
