“Anh ơi, thằng phụ bị điện giật, nó dính vào dây rồi!”. Đây là câu mà không thợ điện nào muốn nghe, nhưng ai làm nghề lâu năm cũng từng chứng kiến hoặc nghe kể về một tai nạn điện. Trong vài giây đầu tiên, người đứng cạnh thường làm theo phản xạ: lao vào kéo nạn nhân ra bằng tay không. Phản xạ đó rất dễ biến một nạn nhân thành hai nạn nhân.
Bài này hướng dẫn thợ điện dân dụng, người học nghề và cả chủ nhà cách xử lý khi có người bị điện giật: ngắt nguồn điện đúng cách, tách nạn nhân khỏi nguồn điện mà không bị giật theo, gọi cấp cứu 115, kiểm tra phản ứng – nhịp thở, ép tim khi nạn nhân ngừng thở, đặt tư thế nằm nghiêng an toàn, xử lý vết bỏng điện và khi nào bắt buộc phải đưa đi viện. Bài không thay thế cho một khóa sơ cứu có thực hành trên mô hình; ngược lại, bài sẽ cho bạn thấy vì sao mỗi thợ điện nên học một khóa như vậy. Phần phòng tránh tai nạn trước khi chạm vào dây, xem thêm bài 5 quy tắc an toàn bắt buộc trước khi chạm vào bất kỳ sợi dây điện nào.
An toàn trước hết: khi có người bị điện giật, hãy gọi cấp cứu 115 càng sớm càng tốt và không chạm vào nạn nhân khi chưa chắc chắn nguồn điện đã được cắt. Các con số về ép tim trong bài (độ sâu, tốc độ, tỉ lệ ép – thổi, thời gian làm mát vết bỏng) là giá trị tham khảo theo các khuyến cáo sơ cứu và hồi sức phổ biến hiện nay; khuyến cáo có thể được cập nhật, hãy làm theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu qua điện thoại và của khóa sơ cứu bạn đã học. Bài viết không thay thế chẩn đoán và điều trị của nhân viên y tế.
Điện giật gây hại cho cơ thể như thế nào?
Hiểu điện giật làm gì với cơ thể sẽ giúp bạn hiểu vì sao một người “trông vẫn ổn” sau khi bị giật vẫn cần được bác sĩ khám.
Dòng điện đi qua tim, cơ và thần kinh
Khi một người chạm vào dây pha và có đường cho dòng điện đi xuống đất (chân trần trên nền ẩm, tay kia tì vào khung sắt, vòi nước) hoặc chạm cùng lúc vào hai dây, dòng điện sẽ đi qua cơ thể. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào điện áp, cường độ dòng điện, đường đi của dòng điện (tay – tay hoặc tay – chân đi qua vùng ngực là nguy hiểm nhất vì đi qua tim), thời gian tiếp xúc, độ ẩm của da và loại dòng điện.
Những tổn thương hay gặp:
Rối loạn nhịp tim, ngừng tim: dòng điện có thể làm tim rung, đập hỗn loạn hoặc ngừng bơm máu. Đây là nguyên nhân tử vong chính và là lý do phải biết ép tim.
Ngừng thở: dòng điện tác động lên cơ hô hấp hoặc trung tâm hô hấp.
Co cứng cơ, “dính” vào dây: với điện xoay chiều, cơ bàn tay và cẳng tay có thể co cứng khiến nạn nhân nắm chặt dây, không tự buông ra được. Người ngoài nhìn vào sẽ thấy như nạn nhân “bị hút” vào dây.
Bỏng điện: thường có vết bỏng ở điểm dòng điện đi vào và đi ra (ví dụ lòng bàn tay và gan bàn chân). Vết ngoài da có thể nhỏ, nhưng mô bên trong (cơ, mạch máu, thần kinh) dọc đường đi của dòng điện có thể bị tổn thương nặng hơn nhiều so với vẻ bên ngoài.
Chấn thương do ngã: thợ điện hay bị giật khi đang đứng trên thang, trên mái, trên giàn giáo. Cú giật làm mất thăng bằng, ngã gây chấn thương đầu, cột sống, gãy xương. Trong nhiều tai nạn, cú ngã còn nguy hiểm hơn bản thân dòng điện.
Vì sao “tỉnh lại rồi” vẫn phải đi khám
Người bị giật có thể tự đứng dậy, nói chuyện bình thường, nhưng vẫn có thể có rối loạn nhịp tim, tổn thương mô sâu hoặc chấn thương mà bản thân không nhận ra ngay. Bỏng điện thường “nhỏ ngoài, lớn trong”, sưng đau có thể tăng dần sau vài giờ. Chỉ nhân viên y tế mới đánh giá được, có thể bằng điện tâm đồ, xét nghiệm hoặc theo dõi. Vì vậy, quy tắc của bài này là: có nghi ngờ thì đi khám, phần sau sẽ liệt kê cụ thể các dấu hiệu bắt buộc đi viện.
Nguyên tắc số 1: không trở thành nạn nhân thứ hai
Mọi bước sơ cứu đều vô nghĩa nếu người cứu cũng bị giật. Trước khi làm bất cứ điều gì, hãy tự nhắc: nạn nhân còn chạm vào nguồn điện thì cơ thể nạn nhân cũng đang có điện. Chạm tay trần vào người nạn nhân lúc này cũng giống như chạm tay vào dây pha.
Ba điều cần quan sát trong vài giây đầu:
Nạn nhân còn tiếp xúc với nguồn điện không? Tay còn nắm dây, người còn tựa vào thiết bị, dây điện còn nằm trên người?
Xung quanh có nước, sàn ướt, kim loại không? Vũng nước, sàn nhà tắm, mái tôn, lan can sắt có thể đang mang điện cùng nạn nhân.
Đây là điện hạ áp trong nhà hay điện trung, cao thế? Ổ cắm, dây trong nhà, tủ điện gia đình là hạ áp. Dây điện trên cột ngoài đường, trạm biến áp, dây đứt rơi xuống đất là tình huống khác hẳn, xem mục riêng ở dưới.
Các bước xử lý khi có người bị điện giật
Bước 1: Ngắt nguồn điện, cách nhanh và chắc nhất
Với điện hạ áp trong nhà, ưu tiên theo thứ tự:
Rút phích cắm nếu tai nạn do thiết bị cắm điện và phích ở xa nạn nhân, rút được mà không phải chạm vào nạn nhân hay vũng nước.
Cắt aptomat (CB) của mạch đó hoặc aptomat tổng, cầu dao tổng. Khi không biết mạch nào, cắt aptomat tổng cho nhanh. Đây là lý do thợ điện nên biết vị trí tủ điện, aptomat tổng ngay khi bước vào nhà khách.
Không chỉ tắt công tắc đèn. Công tắc có thể bị đấu nhầm vào dây trung tính, tắt công tắc nhưng dây vẫn có điện. Thiết bị chống giật (RCD/RCBO) cũng có thể đã tác động, nhưng đừng tự cho là như vậy, hãy chủ động cắt aptomat.
Sau khi cắt, nếu có bút thử điện hoặc dụng cụ thử điện áp ở ngay bên cạnh, có thể kiểm tra nhanh, nhưng đừng để việc đi tìm dụng cụ làm chậm việc cứu người. Nếu cầu dao tổng đã cắt và mọi đèn, thiết bị trong nhà đã tắt, có thể coi là nguồn đã ngắt đối với nhà đó, trừ khi nhà có nguồn khác như máy phát, bộ lưu điện, hệ điện mặt trời có pin lưu trữ.
Bước 2: Nếu chưa ngắt được nguồn ngay, tách nạn nhân bằng vật cách điện khô
Chỉ áp dụng cho điện hạ áp trong nhà, khi thật sự không thể cắt điện ngay (không tìm thấy tủ điện, tủ điện bị khóa, nguồn từ nhà bên cạnh):
Đứng trên vật khô, cách điện: tấm gỗ khô, xấp báo hoặc bìa các tông khô, thảm cao su khô. Không đứng trong vũng nước.
Dùng vật dài, khô, không dẫn điện như cán chổi gỗ hoặc nhựa, gậy gỗ khô, ghế gỗ để gạt dây điện ra khỏi người nạn nhân hoặc đẩy nạn nhân ra khỏi nguồn điện.
Tuyệt đối không dùng vật kim loại, vật ẩm ướt, cây tươi, và không dùng tay trần chạm vào da nạn nhân.
Làm dứt khoát, tránh để dây văng sang người khác. Ngay khi tách được, tiếp tục tìm cách cắt nguồn để không ai chạm lại.
Lưu ý: “vật cách điện” trong tình huống khẩn cấp chỉ là giải pháp tạm, không đảm bảo cách điện như dụng cụ chuyên dùng. Đồ vật khô ở trong nhà chỉ tương đối an toàn với điện hạ áp; với điện trung, cao thế, không vật nào kể trên bảo vệ được bạn.
Bước 3: Gọi cấp cứu 115
Gọi 115 ngay khi có thể, hoặc nhờ người bên cạnh gọi trong lúc bạn xử lý. Mẹo thực tế:
Bật loa ngoài để vừa nghe hướng dẫn vừa làm.
Nói rõ: có người bị điện giật, nạn nhân còn tỉnh hay bất tỉnh, còn thở hay không, địa chỉ chính xác, đường vào, điểm mốc dễ tìm.
Nhờ một người ra đầu ngõ, đầu hẻm đón xe cấp cứu.
Hỏi xung quanh có máy khử rung tim tự động (AED) không. Ở Việt Nam, AED chưa phổ biến trong khu dân cư, nhưng có thể có ở một số tòa nhà, sân bay, trung tâm thương mại, bệnh viện. Nếu có, nhờ người mang đến ngay.
Không cúp máy trước khi nhân viên điều phối cho phép. Nhân viên cấp cứu có thể hướng dẫn bạn từng bước qua điện thoại.
Bước 4: Kiểm tra phản ứng và nhịp thở
Khi đã chắc chắn nạn nhân không còn tiếp xúc với nguồn điện:
Gọi to và vỗ nhẹ vào vai nạn nhân: “Anh có nghe tôi nói không?”.
Nếu không phản ứng, đặt nạn nhân nằm ngửa trên nền cứng. Mở đường thở bằng cách ngửa nhẹ đầu, nâng cằm.
Nhìn ngực, nghe, cảm nhận hơi thở trong không quá khoảng 10 giây (tham khảo).
Đánh giá:
Thở bình thường: chuyển sang tư thế nằm nghiêng an toàn (Bước 6), tiếp tục theo dõi.
Không thở, hoặc chỉ thở ngáp, thở nấc từng cơn: coi như ngừng tim, bắt đầu ép tim ngay (Bước 5). Kiểu “thở ngáp cá” này không phải thở bình thường, người không có kinh nghiệm rất hay nhầm.
Người không chuyên không cần bắt mạch để quyết định ép tim; tìm mạch mất thời gian và dễ sai. Không phản ứng và không thở bình thường là đủ để bắt đầu.
Bước 5: Ép tim ngoài lồng ngực khi nạn nhân không thở bình thường
Với người lớn, kỹ thuật ép tim theo các khuyến cáo hồi sức phổ biến hiện nay như sau (các con số là tham khảo, hãy làm theo khóa học và hướng dẫn của 115):
Vị trí: quỳ cạnh nạn nhân, đặt gót một bàn tay vào giữa ngực, trên nửa dưới xương ức (khoảng giữa hai núm vú ở đa số người lớn). Đặt bàn tay kia chồng lên, đan các ngón tay lại, không đè lên xương sườn.
Tư thế: hai cánh tay thẳng, vai ở ngay phía trên hai bàn tay, dùng sức nặng phần thân trên để ấn thẳng xuống.
Độ sâu: khoảng 5 cm, không quá khoảng 6 cm với người lớn (tham khảo).
Tốc độ: khoảng 100 – 120 lần mỗi phút (tham khảo), nhịp gần giống nhịp của nhiều bài hát nhanh. Đếm thành tiếng giúp giữ nhịp.
Để ngực nảy lên hoàn toàn sau mỗi lần ấn, nhưng không nhấc tay khỏi ngực.
Hạn chế gián đoạn: chỉ dừng khi có AED cần phân tích, nhân viên cấp cứu tiếp quản, nạn nhân có dấu hiệu sống rõ (cử động, mở mắt, thở bình thường), hoặc bạn kiệt sức hẳn.
Thổi ngạt: nếu bạn đã được đào tạo và sẵn sàng, thực hiện theo chu kỳ 30 lần ép tim : 2 lần thổi ngạt (tham khảo). Nếu chưa được học hoặc không muốn thổi ngạt, hãy ép tim liên tục không ngừng; ép tim đơn thuần vẫn tốt hơn nhiều so với không làm gì.
Đổi người: ép tim đúng rất mệt, chất lượng giảm rõ sau vài phút. Nếu có người thứ hai, đổi người khoảng mỗi 2 phút (tham khảo), đổi thật nhanh.
Có AED: bật máy và làm theo hướng dẫn bằng giọng nói của máy. Lau khô ngực nạn nhân nếu ướt, dán miếng điện cực theo hình vẽ trên miếng dán, không ai chạm vào nạn nhân khi máy phân tích hoặc phát sốc. Ngay sau sốc, tiếp tục ép tim theo lời máy.
Sợ làm gãy xương sườn? Ép tim đúng độ sâu đôi khi gây nứt, gãy xương sườn, nhất là ở người lớn tuổi. Điều này có thể xảy ra và không phải lý do để dừng: người ngừng tim mà không được ép tim thì gần như không có cơ hội sống.
Bước 6: Nạn nhân bất tỉnh nhưng còn thở bình thường: tư thế nằm nghiêng an toàn
Đặt nạn nhân nằm nghiêng an toàn (còn gọi là tư thế hồi phục) để đường thở không bị lưỡi hoặc chất nôn làm tắc:
Quỳ cạnh nạn nhân. Đặt cánh tay gần bạn vuông góc với thân, lòng bàn tay ngửa.
Đưa cánh tay xa vắt qua ngực, mu bàn tay áp vào má gần bạn, giữ ở đó.
Co gối chân xa lên, kéo nhẹ đầu gối về phía bạn để lật nạn nhân nằm nghiêng.
Chỉnh chân trên sao cho háng và gối gập vuông góc, giúp người không lật sấp.
Ngửa nhẹ đầu để giữ đường thở mở, miệng hướng xuống để dịch chảy ra ngoài.
Theo dõi nhịp thở liên tục cho đến khi cấp cứu đến. Nếu ngừng thở bình thường, lật ngửa lại và ép tim ngay.
Nghi chấn thương cột sống (bị giật rồi ngã từ thang, từ mái, va đầu): hạn chế di chuyển nạn nhân, giữ đầu – cổ – thân trên một đường thẳng. Chỉ lật nghiêng khi cần giữ thông đường thở (nạn nhân nôn, có dịch trong miệng), và nếu có người hỗ trợ thì lật cả khối đầu – cổ – thân cùng lúc. Đường thở và hơi thở luôn được ưu tiên.
Bước 7: Nạn nhân tỉnh táo: giữ yên, xử lý bỏng, theo dõi
Cho nạn nhân ngồi hoặc nằm nghỉ, không để tự đứng dậy đi lại, nhất là sau khi ngã.
Nới lỏng quần áo chật, giữ ấm nếu nạn nhân run, lạnh.
Không cho ăn uống nếu nạn nhân lơ mơ, buồn nôn hoặc có khả năng phải can thiệp y tế; tuyệt đối không cho uống rượu.
Hỏi và ghi lại: chạm vào đâu, bằng tay nào, bị giật bao lâu, có bất tỉnh không, có ngã không. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá đường đi của dòng điện.
Xử lý vết bỏng điện (chỉ sau khi chắc chắn đã ngắt điện):
Làm mát vùng bỏng bằng nước sạch, mát (không dùng nước đá, đá lạnh) trong khoảng 20 phút (tham khảo), nếu điều kiện cho phép. Với vết bỏng rộng hoặc nạn nhân là trẻ nhỏ, chỉ làm mát vùng bỏng và giữ ấm phần cơ thể còn lại để tránh bị lạnh.
Tháo nhẫn, đồng hồ, vòng tay gần vùng bỏng trước khi vùng đó sưng lên.
Che vết bỏng bằng gạc sạch, khô hoặc màng bọc thực phẩm sạch đặt lỏng; không băng chặt.
Không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu ăn, mỡ, lòng trắng trứng hay thuốc dân gian; không chọc vỡ bọng nước.
Đưa đi khám theo các dấu hiệu ở phần tiếp theo; trong lúc chờ, theo dõi nhịp thở, màu da, mức tỉnh táo.
Khi nào bắt buộc phải đưa người bị điện giật đi viện?
Gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế ngay nếu có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:
Có bất tỉnh, dù chỉ trong thời gian ngắn, hoặc đã phải ép tim.
Đau ngực, tim đập nhanh, đập không đều, hồi hộp, choáng váng, khó thở.
Có vết bỏng, kể cả vết nhỏ, đặc biệt là có cả điểm vào và điểm ra trên cơ thể.
Tê bì, yếu tay chân, đau cơ nhiều, co giật, lú lẫn, nói khó, nhìn mờ.
Bị ngã khi bị giật, đau đầu, đau cổ, đau lưng.
Dòng điện có khả năng đi qua ngực (tay – tay, tay – chân), hoặc bị giật kéo dài (dính vào dây).
Nạn nhân là phụ nữ mang thai, trẻ em, người lớn tuổi, người có bệnh tim.
Bất kỳ tai nạn nào liên quan đến điện trung, cao thế hoặc sét đánh.
Với cú giật “thoáng qua” từ ổ cắm trong nhà, người khỏe mạnh, không bỏng, không ngã, không có triệu chứng gì, nhiều người chọn theo dõi ở nhà. Tuy vậy, cách an toàn nhất vẫn là đi khám hoặc ít nhất gọi tư vấn y tế, và đi khám ngay nếu xuất hiện triệu chứng muộn như tim đập bất thường, mệt lả, đau tăng dần, sưng nề vùng bị giật, nước tiểu sẫm màu.
Bảng tham khảo nhanh: làm gì và không làm gì
Tình huống | Làm ngay | Tuyệt đối không |
|---|---|---|
Nạn nhân còn dính vào dây, điện trong nhà | Cắt aptomat tổng hoặc rút phích; nếu không được, đứng trên vật khô và dùng cán chổi khô gạt dây ra | Kéo nạn nhân bằng tay trần; dùng vật kim loại, vật ướt |
Dây điện ngoài đường đứt rơi, trạm biến áp, điện trung – cao thế | Giữ khoảng cách xa, ngăn người khác lại gần, gọi 115 và báo điện lực | Lại gần, dùng gậy gỗ để gạt dây, chạm vào xe hoặc hàng rào đang tiếp xúc với dây |
Đã tách khỏi nguồn, nạn nhân không phản ứng, không thở bình thường | Gọi 115, ép tim ngay khoảng 100 – 120 lần/phút (tham khảo), dùng AED nếu có | Chờ bắt mạch; dừng ép tim lâu để kiểm tra |
Bất tỉnh, còn thở bình thường | Tư thế nằm nghiêng an toàn, theo dõi nhịp thở liên tục | Bỏ mặc nạn nhân nằm ngửa một mình; cho uống nước |
Tỉnh táo, có vết bỏng | Làm mát bằng nước sạch mát khoảng 20 phút (tham khảo), che gạc sạch, đi khám | Bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu mỡ; chọc bọng nước; dùng đá lạnh |
Tỉnh táo, không triệu chứng | Nghỉ ngơi, theo dõi, ưu tiên đi khám hoặc gọi tư vấn y tế | Quay lại làm việc ngay như chưa có gì |
Nạn nhân trong vùng nước có điện (sàn ngập, bể nước) | Cắt nguồn từ tủ điện trước, chỉ vào vùng nước khi chắc đã mất điện | Lội vào nước để kéo nạn nhân khi chưa cắt điện |
Điện trung, cao thế và dây điện đứt ngoài đường: quy tắc khác hẳn
Khi tai nạn liên quan đến dây điện trên cột, trạm biến áp, dây đứt rơi xuống đất:
Không lại gần nạn nhân. Điện áp cao có thể phóng qua không khí, và mặt đất quanh điểm chạm đất của dây có thể mang điện (điện áp bước). Nhiều tài liệu an toàn khuyên giữ khoảng cách tối thiểu khoảng 10 m trở lên (tham khảo), càng xa càng tốt.
Nếu lỡ ở gần dây đứt và cảm thấy tê ở chân, hãy rời đi bằng những bước rất ngắn, hai bàn chân sát nhau hoặc nhảy chụm hai chân, không bước dài, không chạm tay xuống đất.
Gọi 115 và báo ngay cho điện lực qua tổng đài chăm sóc khách hàng (số điện thoại in trên hóa đơn tiền điện hoặc ứng dụng của điện lực khu vực). Chỉ ngành điện mới cắt được nguồn trung, cao thế.
Không dùng gậy gỗ, cán chổi để gạt dây trung, cao thế; các vật này không đủ cách điện và có thể ẩm.
Nếu dây điện rơi lên ô tô, người trong xe nên ở yên trong xe và gọi trợ giúp, trừ khi xe bốc cháy; khi đó cần nhảy ra với hai chân chụm, không chạm cùng lúc vào xe và mặt đất.
Thợ điện dân dụng không được tự ý thao tác trên lưới điện của ngành điện. Việc của bạn là giữ an toàn cho mọi người xung quanh, gọi đúng nơi và chờ.
Những sai lầm thường gặp khi cứu người bị điện giật
Lao vào kéo bằng tay không. Sai lầm phổ biến và nguy hiểm nhất.
Chỉ tắt công tắc rồi chạm vào nạn nhân. Công tắc có thể nằm trên dây trung tính, dây vẫn có điện.
Dội nước lên người nạn nhân khi chưa cắt điện. Nước làm tăng nguy cơ giật cho chính người cứu.
Vùi nạn nhân xuống đất, chôn cát “để hút điện ra”. Đây là cách làm dân gian không có cơ sở, làm mất thời gian vàng để ép tim, gây lạnh và có thể làm tắc đường thở.
Cho uống nước, uống rượu khi nạn nhân lơ mơ, có thể gây sặc.
Bôi kem đánh răng, nước mắm lên vết bỏng: không làm mát được mà còn tăng nguy cơ nhiễm trùng, gây khó cho bác sĩ khi xử lý vết bỏng.
Thấy tỉnh lại là cho về, cho làm tiếp. Rối loạn nhịp tim và tổn thương mô sâu có thể không có biểu hiện rõ ngay.
Dừng ép tim để kiểm tra liên tục. Mỗi lần dừng, máu lên não ngừng lại.
Vai trò của người thợ điện: chuẩn bị trước để không bị động
Thợ điện là người có nguy cơ gặp tai nạn điện cao nhất, và cũng thường là người hiểu điện nhất khi tai nạn xảy ra ở một gia đình. Một vài thói quen nhỏ giúp bạn xử lý tốt hơn rất nhiều:
Trước khi làm việc
Xác định vị trí aptomat tổng, cầu dao tổng ngay khi bước vào nhà khách, trước khi mở bất kỳ ổ cắm hay hộp nối nào. Hỏi chủ nhà nhà có nguồn khác không (máy phát, bộ lưu điện, điện mặt trời có pin).
Không làm việc một mình ở các việc nguy cơ cao như làm trong tủ điện, làm trên cao, làm gần dây đang có điện. Người đi cùng cần biết cắt điện ở đâu và gọi 115 thế nào.
Cắt điện, thử – đo – thử lại trước khi chạm vào dây. Xem lại cách dùng bút thử và đồng hồ ở các bài trước của lộ trình.
Đề xuất với khách lắp thiết bị chống giật (RCD/RCBO) cho các mạch phù hợp, xem bài cách đấu aptomat chống giật cho nhà ở. Thiết bị chống giật giúp giảm rủi ro nhưng không thay thế việc cắt điện khi làm việc và không bảo vệ được mọi tình huống (ví dụ chạm cùng lúc dây pha và dây trung tính mà không có dòng rò xuống đất).
Mang theo túi sơ cứu cơ bản (gạc vô khuẩn, băng cuộn, găng tay y tế, nước sạch) và lưu sẵn số 115.
Học một khóa sơ cứu có thực hành
Đọc bài không thay được việc tự tay ép tim trên mô hình. Lực ấn, độ sâu, tốc độ và cảm giác mệt sau hai phút chỉ học được bằng thực hành có người hướng dẫn. Bạn có thể tìm các lớp sơ cứu cộng đồng do Hội Chữ thập đỏ địa phương, bệnh viện hoặc trung tâm đào tạo tổ chức; nên ôn lại định kỳ vì kỹ năng mai một nhanh nếu không luyện.
Sau tai nạn: làm việc với khách và gia đình
Giữ hiện trường an toàn: khóa, dán băng cảnh báo hoặc treo biển ở aptomat đã cắt, không để ai đóng điện lại khi chưa tìm ra nguyên nhân.
Ghi lại sự việc: thời gian, thiết bị liên quan, ai có mặt, đã làm gì. Thông tin này cần cho bác sĩ và cho việc sửa chữa sau đó.
Bình tĩnh giải thích cho gia đình vì sao nạn nhân cần đi khám dù trông bình thường.
Chỉ đóng điện lại sau khi đã kiểm tra, sửa chữa nguyên nhân (dây hở, thiết bị rò điện, đấu sai). Với nhà bị ngập, xem thêm bài nhà bị ngập nước: kiểm tra hệ thống điện trước khi đóng điện lại.
Hai tình huống thực tế
Tình huống 1: Thợ phụ bị giật khi thay ổ cắm, tay không buông ra được
Thợ chính đang ở tầng dưới, thợ phụ tự thay một ổ cắm ở tầng hai vì nghĩ “mạch này đã cắt”. Thực tế, cậu cắt nhầm aptomat. Nghe tiếng kêu, thợ chính chạy lên, thấy thợ phụ co cứng, tay vẫn nắm dây.
Cách xử lý đúng: thợ chính không chạm vào thợ phụ, chạy xuống cắt aptomat tổng (vì đã biết vị trí tủ điện từ đầu buổi), hét chủ nhà gọi 115. Quay lên, xác nhận thợ phụ đã rời khỏi dây, gọi và vỗ vai. Thợ phụ tỉnh, than đau ngực, lòng bàn tay có vết bỏng nhỏ màu xám. Thợ chính cho cậu nằm nghỉ, làm mát vết bỏng bằng nước sạch, tháo nhẫn, che gạc, và đưa đi viện dù cậu nói “em ổn rồi” vì có đau ngực, có bỏng, dòng điện có thể đã đi qua người. Sau đó, dán băng cảnh báo ở tủ điện, ghi lại sự việc, rút kinh nghiệm: luôn thử – đo – thử lại trước khi chạm dây.
Tình huống 2: Người nhà bị giật ở máy giặt trong nhà tắm ướt, ngã xuống sàn
Chủ nhà gọi thợ vì người mẹ bị giật khi chạm vào máy giặt, ngã xuống nền nhà tắm đang ướt, không phản ứng. Người con định chạy vào kéo mẹ ra.
Cách xử lý đúng: ngăn người con lại, cắt aptomat tổng trước vì sàn ướt có thể đang mang điện. Gọi 115, bật loa ngoài. Khi đã cắt điện, kéo nạn nhân ra chỗ khô, kiểm tra: không phản ứng, chỉ thở ngáp từng cơn. Bắt đầu ép tim ngay, người con và thợ đổi nhau mỗi khoảng 2 phút cho đến khi xe cấp cứu tới. Sau đó, không đóng điện lại mạch máy giặt cho đến khi kiểm tra rò điện và tiếp địa, xem bài chạm vào vỏ máy giặt, tủ lạnh bị tê tay.
Danh sách kiểm tra an toàn
☐ Không chạm vào nạn nhân khi chưa chắc nguồn điện đã ngắt.
☐ Ưu tiên cắt aptomat tổng, cầu dao tổng hoặc rút phích; không chỉ tắt công tắc.
☐ Chỉ dùng vật khô, không dẫn điện để tách nạn nhân khi chưa cắt được điện, và chỉ với điện hạ áp trong nhà.
☐ Điện trung, cao thế, dây đứt ngoài đường: giữ khoảng cách xa, gọi 115 và điện lực.
☐ Gọi 115 sớm, bật loa ngoài, cử người đón xe.
☐ Không phản ứng, không thở bình thường: ép tim ngay, khoảng 100 – 120 lần/phút, sâu khoảng 5 – 6 cm (tham khảo).
☐ Có AED: bật máy, làm theo hướng dẫn bằng giọng nói, không ai chạm vào nạn nhân khi phát sốc.
☐ Bất tỉnh còn thở: tư thế nằm nghiêng an toàn, theo dõi liên tục; nghi chấn thương cột sống thì hạn chế di chuyển.
☐ Bỏng: làm mát bằng nước sạch mát, che gạc sạch, không bôi thuốc dân gian.
☐ Đưa đi khám khi có bất tỉnh, đau ngực, bỏng, ngã, tê yếu, hoặc nạn nhân thuộc nhóm nguy cơ.
☐ Không đóng điện lại khi chưa tìm và sửa nguyên nhân.
☐ Thợ điện: biết vị trí aptomat tổng trước khi làm, không làm việc nguy cơ cao một mình, đã học sơ cứu có thực hành.
Câu hỏi thường gặp
Bị điện giật nhẹ ở ổ cắm trong nhà có cần đi viện không?
Nếu có bất tỉnh, đau ngực, tim đập bất thường, bỏng, ngã, tê yếu, hoặc nạn nhân là trẻ em, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim thì phải đi khám ngay. Với cú giật thoáng qua ở người khỏe, không có triệu chứng gì, cách an toàn nhất vẫn là đi khám hoặc gọi tư vấn y tế, và đi khám ngay nếu xuất hiện triệu chứng sau đó.
Có nên vùi người bị điện giật xuống đất hay đổ nước lên người không?
Không. Vùi xuống đất không “hút” được điện ra khỏi cơ thể mà chỉ làm mất thời gian ép tim và gây nguy hiểm cho nạn nhân. Dội nước khi chưa cắt điện còn làm tăng nguy cơ giật cho người cứu. Việc đúng là cắt điện, gọi 115, kiểm tra nhịp thở và ép tim nếu cần.
Vì sao người bị giật lại “dính” vào dây, không tự buông ra được?
Dòng điện xoay chiều có thể làm các cơ ở bàn tay và cẳng tay co cứng, khiến nạn nhân nắm chặt dây mà không tự mở tay ra được. Thời gian tiếp xúc càng lâu thì càng nguy hiểm. Đây là lý do phải cắt nguồn điện càng nhanh càng tốt chứ không chờ nạn nhân tự buông.
Tôi chưa học sơ cứu, có nên ép tim không?
Có. Nếu nạn nhân không phản ứng và không thở bình thường, hãy gọi 115 và ép tim liên tục ở giữa ngực, nhân viên điều phối có thể hướng dẫn qua điện thoại. Ép tim đơn thuần không thổi ngạt vẫn tốt hơn nhiều so với không làm gì. Sau đó, hãy tìm học một khóa sơ cứu có thực hành.
Trẻ em bị điện giật thì ép tim có khác người lớn không?
Có khác về lực ấn, độ sâu và cách đặt tay; với trẻ nhỏ có thể chỉ dùng một bàn tay, với trẻ sơ sinh dùng hai ngón tay. Kỹ thuật cho trẻ em nên được học trực tiếp tại khóa sơ cứu. Trong lúc khẩn cấp, hãy gọi 115 và làm theo hướng dẫn của nhân viên điều phối.
Nhà đã có aptomat chống giật thì có còn sợ bị điện giật không?
Vẫn có. Thiết bị chống giật tác động khi có dòng rò xuống đất vượt ngưỡng, giúp giảm nguy cơ tử vong, nhưng không bảo vệ được mọi tình huống, ví dụ người đứng trên vật cách điện chạm cùng lúc dây pha và dây trung tính. Thiết bị cũng có thể hỏng nếu không được kiểm tra bằng nút thử định kỳ. Vì vậy vẫn phải cắt điện khi sửa chữa và biết cách sơ cứu.
Bài tập thực hành
Bài 1 – Tìm “công tắc cứu mạng”: Ở nhà mình và ở lần làm việc tiếp theo tại nhà khách, ghi lại vị trí aptomat tổng, cầu dao tổng, các nguồn điện khác (máy phát, bộ lưu điện, điện mặt trời có pin). Bấm giờ xem bạn mất bao nhiêu giây để đi từ phòng xa nhất đến aptomat tổng và cắt điện.
Bài 2 – Diễn tập kịch bản cùng đồng nghiệp: Hai người đóng vai thợ chính và thợ phụ. Một người đóng vai nạn nhân “dính” vào dây (không dùng điện thật). Người còn lại thực hiện theo thứ tự: quan sát, cắt điện, gọi 115 (nói to nội dung sẽ báo), kiểm tra phản ứng – nhịp thở, đặt tư thế nằm nghiêng an toàn. Đổi vai và rút kinh nghiệm những bước bị bỏ sót.
Bài 3 – Luyện ép tim trên mô hình: Đăng ký một lớp sơ cứu có mô hình. Thực hành ép tim liên tục 2 phút, nhờ người hướng dẫn nhận xét vị trí tay, độ sâu, tốc độ và việc để ngực nảy lên hoàn toàn. Ghi lại cảm giác mệt sau 2 phút để hiểu vì sao cần đổi người.
Bài 4 – Kiểm tra thiết bị chống giật: Trên bảng thực hành hoặc tại nhà (có thợ chính giám sát), bấm nút thử (T/Test) của RCD/RCBO, xác nhận thiết bị cắt điện, đóng lại và ghi ngày kiểm tra. Nếu bấm nút thử mà thiết bị không cắt, ghi lại và đề xuất thay thế.
Kết luận
Khi có người bị điện giật, mấy phút đầu tiên quyết định rất nhiều. Hãy nhớ thứ tự: không chạm vào nạn nhân – cắt nguồn điện – gọi 115 – kiểm tra phản ứng và nhịp thở – ép tim nếu không thở bình thường – nằm nghiêng an toàn nếu còn thở – xử lý bỏng và đưa đi khám. Với điện trung, cao thế, việc duy nhất là giữ khoảng cách và gọi đúng nơi. Là thợ điện, bạn nên biết vị trí aptomat tổng trước khi làm, không làm việc nguy cơ cao một mình và học một khóa sơ cứu có thực hành. Làm được như vậy, bạn không chỉ tự bảo vệ mình mà còn có thể cứu người khi cần.
