"Anh ơi, tủ lavabo nhà tôi lúc nào cũng ẩm, đáy tủ gỗ phồng hết lên, mở ra thấy có vũng nước mà không biết rỉ từ đâu." Đây là cuộc gọi thợ nước nhận rất thường xuyên. Nước rỉ dưới gầm lavabo hay chậu rửa bát nghe thì đơn giản, nhưng nhiều thợ mới vào nghề mất cả buổi, thay hết món này đến món khác mà vẫn rỉ, vì chỗ thấy nước đọng hiếm khi là chỗ nước rò ra.
Dưới một cái chậu rửa có ít nhất sáu, bảy điểm có thể rò: van góc, dây cấp mềm, chân vòi, bộ xả (bộ thoát nước dưới đáy chậu), lỗ tràn, xi phông và chỗ ống thoát cắm vào tường. Có điểm chịu áp lực nước liên tục, có điểm chỉ ướt khi xả nước. Thợ giỏi không đoán mà thử theo trình tự để khoanh đúng điểm rò, sửa đúng chỗ, rồi thử lại trước khi bàn giao.
Bài này hướng dẫn 7 bước tìm và xử lý nước rỉ dưới gầm lavabo, chậu rửa bát: từ hỏi khách, lau khô và "lập bản đồ giọt nước", thử riêng phía cấp nước và phía thoát nước, đến cách sửa từng điểm rò và nghiệm thu. Cuối bài có bảng tra nhanh, danh sách an toàn, câu hỏi thường gặp và bài tập thực hành.
Phân biệt với các bài đã có: vòi nhỏ giọt ở miệng vòi và lavabo thoát chậm xem Sửa vòi nước nhỏ giọt và thông tắc lavabo không cần đục phá; thay cả bộ vòi xem Cách thay vòi lavabo nóng lạnh tại nhà; chậu bếp tắc do dầu mỡ xem Chậu rửa bát bị tắc, thoát chậm do dầu mỡ; rò trong tường, dưới sàn xem Dò rò nước âm tường không đục phá. Bài này chỉ tập trung vào những gì nhìn thấy và tháo được dưới gầm chậu.
An toàn trước khi bắt đầu
Gầm chậu là chỗ chật, tối, ẩm và thường có cả điện lẫn hóa chất. Trước khi chui vào:
Kiểm tra điện dưới gầm chậu. Dưới chậu bếp hay có ổ cắm cho máy lọc nước RO, máy hủy rác, máy rửa bát; dưới lavabo có khi có bình nóng lạnh loại nhỏ. Nếu ổ cắm, phích cắm, dây điện bị ướt hoặc nằm trong vùng nước rỉ: ngắt aptomat của mạch đó trước, không chạm vào thiết bị điện khi tay ướt hay đang đứng trên sàn đọng nước. Phần điện bị ngấm nước giao cho thợ điện kiểm tra.
Cẩn thận hóa chất thông tắc còn đọng. Nhiều gia chủ đã đổ bột hoặc nước thông tắc trước khi gọi thợ. Nước trong xi phông có thể còn hóa chất ăn da. Hỏi khách trước, đeo găng tay cao su, kính bảo hộ khi tháo xi phông, đặt chậu hứng bên dưới.
Nước nóng. Đường nóng từ bình nóng lạnh có thể rất nóng. Khóa van góc đường nóng và chờ nguội trước khi tháo dây cấp.
Chậu sứ, kính, mảnh ống vỡ sắc cạnh. Đeo găng tay khi thò tay vào chỗ không nhìn thấy, không tì người lên chậu treo tường.
Nấm mốc trong tủ gỗ ẩm lâu ngày. Mở cửa tủ cho thoáng, đeo khẩu trang nếu tủ có mùi mốc nặng.
Đèn pin hoặc đèn đội đầu chạy pin, không kéo đèn điện lưới có dây vào chỗ ướt.
Hiểu cấu tạo: phía cấp nước và phía thoát nước
Trước khi tìm điểm rò, cần nhìn gầm chậu như hai hệ thống riêng:
1. Phía cấp nước (có áp lực): đầu ống chờ trong tường → van góc (van khóa nhỏ dưới chậu, mỗi vùng gọi một kiểu) → dây cấp mềm (thường là dây inox bện) → chân vòi, thân vòi. Phần này luôn có nước áp lực, kể cả khi không ai dùng vòi. Rò ở đây thường rỉ liên tục, ngày đêm, nước sạch, không mùi.
2. Phía thoát nước (không áp lực, nước chảy theo trọng lực): bộ xả gắn ở lỗ thoát đáy chậu (nắp xả, gioăng, đai ốc hãm, ống xả) → lỗ tràn (lỗ nhỏ ở thành chậu, dẫn nước tràn xuống ống xả) → xi phông (ống chữ P, chữ S hoặc dạng bình/cốc, giữ một lớp nước để chặn mùi) → ống thoát cắm vào tường hoặc sàn. Phần này chỉ có nước khi đang xả, nên rò ở đây thường chỉ ướt khi dùng chậu, nước có thể đục, có cặn, có mùi.
Chỉ riêng việc hỏi "lúc không dùng chậu có ướt không" đã giúp loại được gần nửa số nghi vấn.
Hình 1. Gầm một chậu rửa tay ốp sát tường gạch men trắng: dưới đáy chậu là bộ xả có ren kim loại đã bám gỉ xanh, nối xuống một xi phông dạng bình (cốc) bằng nhựa trắng với các đai ốc nhựa; bên phải là van góc tay vặn mạ crôm nối với dây cấp inox bện đi lên vòi, ống cấp bên dưới được giữ bằng đai kẹp và quấn băng dính. Trong một khung hình nhỏ đã có đủ cả phía cấp nước (van góc, dây cấp) lẫn phía thoát nước (bộ xả, xi phông, ống thoát). (Ảnh: HODmsl SVUR, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Bước 1: Hỏi khách và quan sát trước khi động tay
Năm câu hỏi nên hỏi ngay khi đến:
Ướt từ bao giờ, ướt liên tục hay chỉ sau khi dùng chậu? Liên tục nghiêng về phía cấp nước; chỉ sau khi rửa nghiêng về phía thoát.
Nước trong hay đục, có mùi không? Nước trong, không mùi thường là nước cấp; nước đục, có cặn xà phòng, mùi hôi thường là nước thải.
Gần đây có ai sửa, thay gì không? Vừa thay vòi, vừa lắp máy lọc nước, vừa thông tắc xi phông thì điểm rò thường nằm ngay ở chỗ vừa động vào.
Có đổ hóa chất thông tắc không? Liên quan an toàn (phần trên) và có thể làm hỏng gioăng, ống nhựa cũ.
Đồng hồ nước có quay khi cả nhà không dùng nước không? Nếu khách chưa để ý, đây là phép thử đầu tiên cho phía cấp (Bước 3).
Sau đó quan sát trước khi chạm vào: chụp ảnh hiện trạng, nhìn vết nước, vệt cặn trắng (cặn khoáng khô lại thường đánh dấu chỗ rỉ lâu ngày), vệt gỉ, đáy tủ phồng ở vị trí nào. Ghi lại để báo cho khách và để so sánh sau khi sửa.
Lưu ý hiện tượng đọng sương: vào những ngày nồm ẩm, mặt ngoài ống và van đường lạnh có thể đọng hơi nước thành giọt, nhìn rất giống rò. Đọng sương thường làm ướt đều cả đoạn ống, xảy ra theo thời tiết, và khi lau khô thì giọt hình thành lại trên toàn bề mặt chứ không bắt đầu từ một mối nối. Khóa van góc mà vẫn có giọt trên mặt ống thì nghiêng về đọng sương.
Bước 2: Lau khô hoàn toàn và lập "bản đồ giọt nước"
Nguyên tắc quan trọng nhất của bài: nước rò ra ở một điểm, chảy men theo mặt ống và dây cấp, rồi nhỏ xuống ở điểm thấp nhất. Vì vậy chỗ có giọt nước nhỏ xuống thường thấp hơn điểm rò thật.
Cách làm:
Dọn sạch đồ trong tủ, lau khô đáy tủ, đặt một tờ giấy báo hoặc khăn giấy trải phẳng dưới đáy.
Lau khô toàn bộ van góc, dây cấp, chân vòi, bộ xả, xi phông, ống thoát. Dùng khăn khô, sau đó vuốt lại bằng khăn giấy cho thật khô.
Dùng khăn giấy chấm vào từng mối nối, từ trên xuống dưới: chân vòi dưới mặt chậu, đầu dây cấp phía vòi, đầu dây cấp phía van, ty van góc (chỗ tay vặn), ren van góc vào tường, đai ốc bộ xả, các đai ốc xi phông, đáy cốc xi phông, chỗ ống thoát vào tường. Mối nào làm khăn giấy ướt hoặc loang trước là điểm nghi vấn số một.
Dùng đèn pin và gương nhỏ để soi mặt dưới của bộ xả và phía sau chậu, những chỗ mắt không nhìn thẳng được.
Mẹo nhỏ: với phía thoát, có thể pha vài giọt màu thực phẩm vào nước đổ xuống chậu. Nếu khăn giấy dưới mối nối có màu, chắc chắn đó là nước thải từ chậu, không phải nước cấp.
Bước 3: Thử riêng phía cấp nước
Phía cấp có áp lực nên thử trước, khi chậu chưa có nước xả xuống:
Để nguyên, không mở vòi, quan sát các mối phía cấp trong vài phút với khăn giấy khô. Rò ở ren van góc, ty van, đầu dây cấp thường lộ ra ngay.
Mở vòi lạnh rồi vòi nóng (nếu có), để chảy một lúc, quan sát lại. Có những chỗ chỉ rỉ khi nước chảy hoặc khi nước nóng làm vật liệu giãn nở, ví dụ lõi vòi bị rò rỉ ngược xuống thân vòi, rồi chảy theo chân vòi xuống gầm chậu.
Khóa từng van góc một. Khóa van góc lạnh: nếu điểm rò ở dây cấp lạnh, chân vòi phía lạnh thì hết rỉ, nhưng nếu rò ở ren van vào tường thì vẫn rỉ (vì đoạn đó nằm trước van). Làm tương tự với đường nóng.
Kiểm tra bằng đồng hồ nước khi nghi rò nhỏ: khóa hết các vòi và thiết bị dùng nước trong nhà, ghi số đồng hồ (hoặc nhìn kim/bánh xe nhỏ trên mặt đồng hồ), chờ một khoảng thời gian rồi xem lại. Đồng hồ chạy khi mọi thứ đã khóa nghĩa là có rò ở đâu đó trên hệ thống, chưa chắc đã ở chậu này. Nhà dùng bồn mái thì đồng hồ có thể chạy do phao bồn, cần hiểu đúng sơ đồ cấp nước của nhà.
Nếu ren van góc vào tường không rỉ nhưng tường quanh van ẩm, bong sơn, rất có thể rò nằm ở đoạn ống hoặc mối nối âm trong tường phía sau van. Khi đó chuyển sang quy trình dò rò âm tường, không tháo van ra ngay.
Bước 4: Thử phía thoát nước theo trình tự từ nhẹ đến nặng
Phía thoát chỉ lộ rò khi có nước chảy qua, và có những chỗ chỉ rò khi chậu xả một lượng nước lớn. Thử theo thứ tự:
Mở vòi cho chảy nhẹ, không đậy nắp xả. Nước đi thẳng qua bộ xả, xi phông, ống thoát. Rò ở đai ốc xi phông, ống thoát vào tường thường lộ ở bước này.
Đậy nắp xả, cho nước đầy chậu đến gần lỗ tràn, quan sát mặt dưới bộ xả. Khi chậu đầy, nước đè lên gioăng bộ xả. Nếu gioăng hỏng, nước rỉ quanh cổ bộ xả ngay cả khi nắp đang đậy.
Cho nước dâng tới lỗ tràn (không để tràn ra ngoài chậu). Nếu ống nối lỗ tràn hoặc gioăng lỗ tràn hở, nước sẽ rỉ ở phía sau chậu, nơi rất khó nhìn. Chỉ làm bước này khi đã có người đứng canh vòi.
Mở nắp xả cho nước thoát hết một lần. Lưu lượng lớn làm đầy xi phông và ống thoát; mối lắp lệch, gioăng côn lắp ngược, ống thoát cắm hờ vào tường sẽ rỉ hoặc trào ở bước này.
Nếu nước thoát chậm, ứ lên trong ống, áp lực nước ứ có thể làm rò ở những mối bình thường không rỉ. Khi đó vừa phải xử lý điểm rò vừa phải thông tắc, nếu không sửa xong vài hôm lại rỉ.
Hình 2. Ảnh đen trắng gầm một chậu rửa tay: ống xả kim loại mạ đi thẳng xuống từ đáy chậu, nối vào xi phông chữ P bằng các khớp nối có đai ốc, nhánh ngang của xi phông đi vào tường qua một chụp che (mặt nạ) tròn; bên cạnh là van góc gắn trên chụp che riêng với ống cấp nhỏ đi lên trên. Mỗi đai ốc trên xi phông là một mối nối có gioăng, đều là điểm cần kiểm tra khi gầm chậu ướt. (Ảnh: Frank C. Müller, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Bước 5: Xử lý các điểm rò phía cấp nước
Trước khi tháo bất kỳ mối nào phía cấp: khóa van góc của nhánh đó; nếu rò nằm ở van góc hoặc trước van góc thì khóa van tổng (hoặc van nhánh của tầng, phòng), mở vòi để xả áp, đặt chậu hứng và khăn bên dưới.
Dây cấp mềm
Dây cấp mềm là thủ phạm rất hay gặp. Các dạng hỏng:
Rỉ ở đầu đai ốc: đai ốc lỏng, gioăng cao su bên trong bị chai, nứt, lệch hoặc thiếu gioăng. Với loại đầu dây có gioăng làm kín mặt phẳng, độ kín nằm ở gioăng, không phải ở ren. Siết tay cho đến khi chặt rồi siết thêm một chút bằng cờ lê; siết quá tay có thể làm gioăng bị bẹp lệch hoặc nứt đai ốc. Quấn băng tan lên ren loại đầu này không thay được gioăng hỏng.
Dây bị phồng, gỉ, bung sợi inox, gập gãy: thay dây mới, không sửa. Dây bện phồng hoặc sợi bện gỉ đứt là dấu hiệu lớp ống bên trong đã yếu, có thể bục bất cứ lúc nào, nhất là khi nhà vắng người.
Dây bị kéo căng hoặc xoắn: dây quá ngắn bị kéo căng sẽ làm lệch gioăng ở hai đầu; dây quá dài cuộn gập dễ gãy. Chọn dây đúng chiều dài, đúng cỡ ren hai đầu, uốn cong mềm, không xoắn vặn khi siết.
Khi thay, nên mang theo vài loại dây và gioăng dự phòng, vì cỡ ren chân vòi mỗi hãng có thể khác nhau. Nhiều vòi lavabo nóng lạnh có dây cấp liền vào thân vòi; nếu dây liền bị hỏng thì phải làm theo hướng dẫn tháo vòi trong bài Cách thay vòi lavabo nóng lạnh tại nhà.
Van góc
Rỉ ở ty van (chỗ trục tay vặn): thường do gioăng hoặc vòng làm kín quanh trục đã mòn. Một số loại van có ốc ép ty, siết nhẹ có thể hết rỉ. Nếu siết mà vẫn rỉ, hoặc van đã cũ, gỉ, vặn rất nặng thì nên thay van mới; đừng cố vặn mạnh một van đã kẹt, có thể gãy trục.
Rỉ ở ren vào tường: khóa van tổng, tháo van ra, làm sạch ren cũ (cạo hết băng tan cũ, cặn), kiểm tra ren chờ trong tường còn tốt không, quấn lại băng tan theo đúng chiều siết ren (xem Quấn cao su non cho mối ren ống nước đúng cách), lắp lại. Khi siết, giữ cho đầu ren chờ trong tường không bị xoay theo: nếu đầu chờ là phụ kiện nhựa có lõi ren kim loại, vặn quá tay có thể làm nứt phụ kiện bên trong tường và biến một việc nhỏ thành việc đục tường.
Van nứt thân, gỉ thủng, mạ crôm bong tróc nặng: thay van mới. Chọn van đúng cỡ ren, có chất lượng rõ nguồn gốc; van rẻ, thân mỏng hay là điểm rò sau vài tháng.
Thay van góc là việc nhỏ nhưng cần làm cẩn thận phần ren trong tường. Nếu khách có van tổng cũ khó khóa, xem thêm Van khóa tổng, van chặn bị rỉ nước hoặc kẹt cứng trước khi bắt tay.
Hình 3. Bàn tay cầm một chiếc van bằng đồng còn mới có tay vặn tròn, cả ba đầu ren đều đã quấn băng tan trắng, phía sau là bức tường gạch cũ. Người đăng ảnh cho biết đây là van mới để thay cho van cũ bị rỉ dưới chậu rửa. Băng tan dùng để làm kín mối ren (như ren van vào ống chờ trong tường); đầu nối dây cấp loại làm kín bằng gioăng thì độ kín nằm ở gioăng, không nhờ băng tan. (Ảnh: Tomwsulcer, Wikimedia Commons, CC0)
Chân vòi và thân vòi
Đai ốc hãm chân vòi lỏng: vòi bị xoay, lắc, nước trên mặt chậu đọng quanh chân vòi rồi theo lỗ khoét chảy xuống gầm. Siết lại đai ốc hãm, kiểm tra gioăng đệm giữa chân vòi và mặt chậu.
Nước đọng trên mặt chậu chảy xuống lỗ vòi: không phải rò đường ống mà là gioăng đệm chân vòi hở. Thay hoặc chỉnh lại gioăng đệm; không dùng silicone thay cho gioăng nếu nhà sản xuất không hướng dẫn như vậy.
Lõi vòi rò: nước rỉ ra trong thân vòi, chảy dọc thân xuống chân. Cần thay lõi hoặc thay vòi; cách làm có trong bài sửa vòi nhỏ giọt đã dẫn ở đầu bài.
Các thiết bị đấu thêm dưới chậu
Dưới chậu bếp thường có thêm van chia ba ngả cho máy lọc nước RO, đường thải của máy lọc kẹp vào ống thoát, đường cấp và đường xả máy rửa bát. Mỗi mối nối này cũng là một điểm có thể rò. Đai kẹp đường thải máy RO lắp lệch lỗ khoan trên ống thoát là nguyên nhân rỉ khá hay gặp; cách lắp đúng có trong bài Lắp máy lọc nước RO dưới chậu rửa bát.
Bước 6: Xử lý các điểm rò phía thoát nước
Phía thoát không có áp lực nhưng nước thải bẩn, rò lâu làm mục tủ gỗ, mốc, hôi. Trước khi tháo: đặt chậu hứng, đeo găng tay, báo cả nhà không dùng chậu.
Bộ xả (bộ thoát nước đáy chậu)
Bộ xả gồm mặt nắp xả phía trên, gioăng làm kín giữa mặt nắp và mặt chậu, gioăng bên dưới mặt chậu, đai ốc hãm và ống xả. Các lỗi hay gặp:
Đai ốc hãm lỏng do lâu ngày hoặc do chậu bị va: siết lại vừa đủ, giữ không cho mặt nắp xả xoay theo.
Gioăng chai cứng, nứt, lệch: tháo bộ xả, làm sạch hoàn toàn mặt chậu quanh lỗ thoát (cặn xà phòng, silicone cũ), thay gioăng đúng loại, lắp lại. Một số bộ xả được nhà sản xuất hướng dẫn bắn thêm keo silicone dưới mặt nắp; làm theo hướng dẫn của bộ xả, không dùng silicone để "bít" lên một gioăng đã hỏng.
Ren ống xả bị gỉ, mục (bộ xả kim loại cũ) hoặc ống xả nhựa nứt: thay cả bộ xả. Như ở Hình 1, ren kim loại bám gỉ xanh dày là dấu hiệu bộ xả đã lâu năm, cần kiểm tra kỹ.
Lỗ tràn hở: với lavabo có lỗ tràn, kiểm tra ống xả có lỗ tương ứng và gioăng khớp với đường tràn của chậu; lắp lệch thì nước tràn sẽ đi ra ngoài thay vì vào ống xả.
Khi lắp bộ xả, đừng siết đai ốc quá mạnh lên chậu sứ: sứ có thể nứt quanh lỗ thoát, và vết nứt này không sửa được.
Xi phông
Xi phông nhựa thường nối bằng đai ốc nhựa và gioăng côn (gioăng hình côn hoặc gioăng phẳng tùy loại). Lỗi thường gặp nhất:
Gioăng côn lắp ngược hoặc bị thiếu sau khi khách hoặc thợ trước tháo ra thông tắc. Đầu thuôn của gioăng côn phải hướng vào phía mối nối, phía bằng tựa vào đai ốc; khi lắp lại hãy so với hướng dẫn của bộ xi phông đang dùng.
Ống lắp lệch trục: ống cắm xiên vào khớp nối, đai ốc siết vào được nhưng gioăng không ép đều, nước sẽ rỉ một bên. Nới ra, chỉnh cho ống thẳng trục, cắm đủ sâu, rồi siết lại.
Đai ốc nhựa siết quá tay bằng kìm: nứt đai ốc hoặc làm biến dạng ren. Đai ốc nhựa thường chỉ cần siết tay cho chặt, nếu cần thì thêm một chút bằng kìm có lót vải. Đai ốc đã nứt thì thay mới.
Cốc xi phông (xi phông bình) rỉ ở nắp đáy: tháo nắp, làm sạch ren và gioăng, kiểm tra gioăng còn nguyên vẹn, lắp lại. Đây cũng là chỗ khách hay tự tháo ra để vớt đồ rơi, nên gioăng hay bị mất.
Xi phông kim loại cũ bị ăn mòn, thủng: thay xi phông mới, đừng quấn băng dính hay trát keo lên chỗ thủng.
Sau khi lắp lại xi phông, nhớ rằng xi phông phải giữ được lớp nước chặn mùi. Lắp sai kiểu, cắt ngắn ống, hoặc xi phông bị hút cạn nước sẽ làm mùi cống bốc lên (xem Độ dốc ống thoát nước và cách chống mùi hôi cho nhà vệ sinh).
Hình 4. Một xi phông chữ P bằng kim loại cũ nhô ra từ bức tường sơn vàng (phía dưới là phần tường sơn nâu đỏ): mặt ngoài ống loang lổ gỉ xanh và cặn bám, đầu trên để hở có ren ngoài, khớp nối có đai ốc ở giữa, ở đáy cong có những vết lõm, ăn mòn sẫm màu. Người đăng ảnh cho biết đây là xi phông bằng đồng thau trong một ngôi nhà xây từ năm 1947. Xi phông kim loại đã ăn mòn đến mức này nên thay mới thay vì cố làm kín lại. (Ảnh: Raquel Baranow, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Chỗ ống thoát cắm vào tường hoặc sàn
Ở nhiều nhà, ống xả của lavabo (ống cứng hoặc ống nhựa mềm dạng ruột gà) được cắm vào đầu ống thoát chờ sẵn trong tường hoặc dưới sàn. Các lỗi hay gặp:
Ống cắm hờ, không có gioăng chuyển cỡ: khe hở giữa ống nhỏ và miệng ống chờ lớn hơn. Khi nước xả mạnh, nước dội lên và trào ra khe hở; mùi cống cũng bốc lên từ khe này. Dùng gioăng hoặc nút cao su chuyển cỡ phù hợp, hoặc phụ kiện nối đúng cỡ.
Trát xi măng, quấn băng dính quanh miệng ống: xử lý tạm, lâu ngày nứt ra, và lần sau muốn tháo xi phông để thông tắc thì rất khó. Nên thay bằng mối nối có gioăng tháo lắp được.
Ống mềm dạng ruột gà bị nứt, thủng ở nếp gấp, hoặc bị kéo căng tuột khỏi miệng ống: thay ống mới đủ dài, không bị gập.
Miệng ống chờ nằm thấp hơn hẳn và có nước đọng, hoặc nước dâng lên khi xả: có thể đường ống thoát phía sau đang tắc, cần thông tắc trước.
Bước 7: Thử lại, nghiệm thu và bàn giao cho khách
Sửa xong một điểm chưa có nghĩa là hết rò; có khi có hai điểm cùng rỉ. Trước khi thu dọn:
Lau khô lại toàn bộ gầm chậu, đặt khăn giấy khô dưới từng mối nối đã động vào.
Mở lại van góc từ từ, kiểm tra phía cấp khi không dùng vòi, rồi khi mở vòi nóng và lạnh.
Thử lại phía thoát đủ các bước như Bước 4: chảy nhẹ, đầy chậu, dâng gần lỗ tràn, xả một lần.
Chờ và kiểm tra lại sau một khoảng thời gian (ví dụ 10–15 phút, con số tham khảo), soi lại bằng đèn pin. Rò nhỏ ở mối ren có khi chỉ lộ sau một lúc.
Dọn dẹp, để cửa tủ mở cho đáy tủ khô. Nếu đáy tủ gỗ đã phồng, mục, chụp ảnh và báo cho khách biết đó là hư hỏng do rò lâu ngày, cần thợ mộc xử lý; thợ nước không nên hứa hẹn sửa phần tủ.
Hướng dẫn khách: vị trí van góc và cách khóa khi có sự cố, không để đồ nặng đè lên dây cấp và xi phông, không tự tháo xi phông mà làm mất gioăng, sau vài ngày mở tủ kiểm tra lại đáy tủ có khô không.
Mẹo làm đúng để không phải quay lại
Mỗi lần chỉ thay đổi một thứ rồi thử lại. Thay ba thứ cùng lúc thì nếu hết rỉ cũng không biết thủ phạm là gì, còn nếu vẫn rỉ thì lại phải tháo hết.
Mang theo bộ gioăng dự phòng các cỡ, dây cấp vài chiều dài, đai ốc và gioăng côn xi phông. Phần lớn ca rò dưới chậu được xử lý bằng vật tư nhỏ.
Không dùng sai vật liệu làm kín: băng tan dùng cho mối ren côn (như ren van góc vào tường); mối gioăng mặt phẳng và mối đai ốc nhựa xi phông kín nhờ gioăng, không nhờ băng tan.
Không siết quá tay: chậu sứ, đai ốc nhựa, phụ kiện nhựa trong tường đều dễ nứt hơn thợ mới nghĩ.
Chậu phải chắc chắn: lavabo treo tường bị lỏng bulông, chậu rung lắc mỗi lần tì tay sẽ làm các mối nối dưới gầm bị kéo đi kéo lại và rỉ trở lại. Kiểm tra, siết hoặc gia cố chỗ bắt chậu.
Làm việc với khách và báo giá
Giải thích bằng hình ảnh: cho khách xem ảnh điểm rò, gioăng hỏng, dây cấp phồng. Khách hiểu vì sao phải thay sẽ dễ đồng ý hơn và ít nghi ngờ thợ "vẽ việc".
Báo giá theo hạng mục: công kiểm tra, công thay từng món (dây cấp, van góc, bộ xả, xi phông), vật tư riêng. Không báo giá trọn gói trước khi biết điểm rò. Mức giá cụ thể tùy khu vực và vật tư, thợ tự tham khảo giá thị trường nơi mình làm.
Nói rõ phạm vi: "Tôi xử lý các mối nối dưới gầm chậu. Nếu rò từ ống trong tường hoặc dưới sàn thì là hạng mục khác, cần dò rò và báo giá riêng." Điều này tránh tranh cãi khi phát hiện vấn đề lớn hơn.
Nhắc khách các món đã cũ: dây cấp đã phồng ở chậu khác, van góc nhà vệ sinh khác bị gỉ. Đề xuất kiểm tra hoặc thay luôn nếu khách muốn, không ép.
Cách lập báo giá, nhận việc chi tiết hơn xem Kiểm tra kỹ thuật, lập báo giá và nhận việc cho thợ nước dân dụng.
Ví dụ thực tế: hai tình huống thường gặp
Tình huống 1: Đáy tủ lavabo lúc nào cũng ướt, kể cả ban đêm. Khách nói không ai dùng chậu từ tối mà sáng ra đáy tủ vẫn có nước. Thợ lau khô, chấm khăn giấy: khăn ướt ở đáy xi phông. Nếu dừng ở đây sẽ thay xi phông, nhưng rò liên tục cả đêm là dấu hiệu của phía cấp. Soi đèn lên trên mới thấy đai ốc đầu dây cấp nóng phía chân vòi có một giọt nước đọng; nước chảy men theo dây cấp, nhỏ xuống thân xi phông rồi đọng ở đáy. Khóa van góc nóng, tháo đầu dây: gioăng đã chai, nứt. Thay dây cấp mới (dây cũ cũng đã bắt đầu gỉ sợi bện), thử lại, khô hoàn toàn. Xi phông không cần thay.
Tình huống 2: Chậu rửa bát chỉ ướt gầm sau khi rửa bát xong. Thợ thử phía cấp: khô. Cho nước chảy nhẹ: khô. Đậy nắp, xả đầy chậu rồi mở cho thoát một lần: nước rỉ ra ở mối nối giữa xi phông và ống thoát vào tường. Tháo ra mới thấy gioăng côn bị lắp ngược sau lần khách tự thông tắc, và ống bị cắm lệch trục. Lắp lại gioăng đúng chiều, chỉnh thẳng ống, siết tay đai ốc. Thử lại đủ các bước, khô. Thợ dặn khách lần sau tháo xi phông nhớ giữ gioăng, hoặc gọi thợ.
Bảng tham khảo: vị trí rò, dấu hiệu và hướng xử lý
Vị trí | Dấu hiệu thường gặp | Cách thử nhanh | Hướng xử lý (tham khảo) |
|---|---|---|---|
Ren van góc vào tường | Rỉ liên tục, khóa van góc vẫn rỉ, vệt cặn quanh chụp che | Khóa van góc, quan sát ren | Khóa van tổng, tháo van, làm sạch, quấn lại băng tan, giữ đầu chờ không xoay |
Ty van góc | Rỉ ở chỗ tay vặn, nhất là khi vừa vặn van | Vặn mở/khóa, chấm khăn giấy quanh trục | Siết nhẹ ốc ép ty (nếu có), không hết thì thay van |
Đầu dây cấp mềm | Giọt nước ở đai ốc, chảy men theo dây | Chấm khăn giấy hai đầu dây | Chỉnh hoặc thay gioăng, siết vừa phải; dây phồng, gỉ thì thay |
Thân dây cấp | Dây phồng, sợi bện gỉ, đứt, gập gãy | Quan sát, sờ dọc dây | Thay dây mới ngay, đúng chiều dài và cỡ ren |
Chân vòi, thân vòi | Ướt chân vòi khi dùng vòi, nước trên mặt chậu chảy xuống lỗ vòi | Mở vòi, soi chân vòi phía dưới mặt chậu | Siết đai ốc hãm, thay gioăng đệm, thay lõi hoặc thay vòi |
Bộ xả, gioăng đáy chậu | Ướt quanh cổ bộ xả khi chậu đầy nước | Đậy nắp, cho đầy chậu | Thay gioăng, lắp lại đúng hướng dẫn; ren mục thì thay bộ xả |
Lỗ tràn | Ướt phía sau chậu khi nước dâng cao | Cho nước dâng gần lỗ tràn (có người canh) | Chỉnh hoặc thay gioăng, lắp đúng ống xả có lỗ tràn |
Đai ốc xi phông | Rỉ khi xả nước, nhất là khi xả nhiều | Xả đầy chậu một lần | Kiểm tra gioăng côn đúng chiều, chỉnh thẳng trục, siết tay |
Nắp đáy xi phông bình | Giọt ở đáy cốc | Xả nước, chấm khăn giấy ở đáy | Làm sạch ren, thay gioăng nắp |
Ống thoát vào tường/sàn | Rỉ hoặc trào khi xả mạnh, có mùi cống | Xả đầy chậu một lần | Dùng gioăng chuyển cỡ hoặc phụ kiện đúng cỡ; thông tắc nếu nước ứ |
Tường quanh van góc ẩm, ren không rỉ | Bong sơn, loang ẩm trên tường | Thử đồng hồ nước khi khóa hết vòi | Nghi rò ống âm tường, chuyển sang quy trình dò rò âm tường |
Đọng sương ống lạnh | Giọt đều trên cả đoạn ống ngày nồm | Lau khô, xem giọt có bắt đầu từ một mối nối không | Không phải rò; tư vấn thông gió, có thể bọc cách nhiệt ống |
Danh sách kiểm tra an toàn
Đã kiểm tra ổ cắm, thiết bị điện dưới gầm chậu; ngắt aptomat nếu có điện bị ướt.
Đã hỏi khách về hóa chất thông tắc; đeo găng tay cao su và kính khi tháo xi phông.
Đã khóa van góc (hoặc van tổng nếu cần) và xả áp trước khi tháo mối nối phía cấp.
Đường nước nóng đã khóa và để nguội trước khi tháo.
Dùng đèn pin chạy pin; không kéo đèn điện có dây vào chỗ ướt.
Không siết quá tay lên chậu sứ, đai ốc nhựa, phụ kiện nhựa trong tường.
Không tì người lên chậu treo tường; kiểm tra chậu bắt chắc chắn.
Đã đặt chậu hứng, khăn, tránh nước thải dính vào da và đồ đạc.
Đã thử lại cả phía cấp và phía thoát sau khi sửa; mọi mối nối khô.
Đã chỉ cho khách vị trí van góc, van tổng và cách khóa khi có sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng keo dán, silicone hay băng keo quấn để bịt chỗ rỉ dưới chậu không?
Chỉ nên coi là cách chữa cháy tạm thời trong lúc chờ thợ, và không áp dụng cho phía cấp nước có áp. Keo, băng keo quấn bên ngoài không thay được gioăng hỏng hay ống nứt; sau một thời gian sẽ rỉ lại, còn làm việc tháo lắp sau này khó hơn. Cách đúng là tìm đúng điểm rò và thay chi tiết hỏng.
Có nên quấn băng tan cho đai ốc nhựa của xi phông không?
Thường không cần. Mối đai ốc nhựa của xi phông kín nhờ gioăng côn hoặc gioăng phẳng được ép đúng cách, không nhờ ren. Nếu mối này rỉ, hãy kiểm tra gioăng còn tốt không, lắp đúng chiều không, ống có thẳng trục không. Quấn băng tan vào ren đai ốc nhựa có khi còn làm đai ốc siết không hết hoặc bị nứt.
Vì sao vừa thay dây cấp mới mà vẫn rỉ?
Một số nguyên nhân hay gặp: gioăng bị lệch hoặc rơi mất khi lắp; siết chưa đủ hoặc siết quá làm gioăng bị bẹp lệch; dây mua sai cỡ ren hoặc quá ngắn bị kéo căng; ren đầu chân vòi hoặc đầu ra van góc bị trầy xước. Cũng có khi điểm rò thật nằm ở ren van góc phía trên, nước chảy xuống làm ướt đầu dây mới khiến tưởng là dây rỉ. Lau khô và thử lại theo Bước 2, Bước 3.
Bao lâu nên thay dây cấp mềm một lần?
Không có một con số chung cho mọi loại dây. Hãy làm theo khuyến cáo của nhà sản xuất dây và kiểm tra bằng mắt mỗi khi có dịp: dây phồng, gỉ, sợi bện bung, đầu đai ốc nứt hoặc dây bị gập là phải thay ngay. Với nhà đi vắng dài ngày, nên khóa van góc hoặc van tổng để giảm nguy cơ ngập khi dây bục.
Gầm chậu ướt nhưng mọi mối nối đều khô, phải làm sao?
Kiểm tra lại các khả năng: đọng sương trên ống lạnh vào ngày nồm; nước bắn hoặc tràn từ mặt chậu, mặt bàn đá chảy xuống qua khe giữa chậu và mặt đá (khe silicone hở); rò từ ống trong tường chảy ra ở chân tường phía sau tủ; hoặc nước từ thiết bị khác như máy lọc nước, máy rửa bát. Nếu đồng hồ nước vẫn chạy khi đã khóa hết vòi, chuyển sang dò rò âm tường.
Thợ mới có tự thay được van góc khi chưa có kinh nghiệm không?
Được, nếu đã biết khóa van tổng, xả áp, làm sạch và quấn băng tan đúng, và biết giữ đầu ren chờ không bị xoay. Phần dễ hỏng nhất là đầu ren chờ trong tường: nếu thấy ren chờ đã mục, phụ kiện bên trong lung lay hoặc nứt, dừng lại, báo khách vì có thể phải mở tường để thay đoạn ống phía sau.
Bài tập thực hành
Vẽ sơ đồ gầm chậu: chọn một lavabo và một chậu rửa bát trong nhà, vẽ lại toàn bộ đường đi của nước từ ống chờ cấp đến ống thoát vào tường, đánh số tất cả mối nối. Ghi rõ mối nào thuộc phía cấp, mối nào thuộc phía thoát.
Thử "bản đồ giọt nước": lau khô gầm chậu, đặt khăn giấy dưới từng mối nối, lần lượt làm các phép thử ở Bước 3 và Bước 4. Ghi kết quả từng mối vào bảng.
Thực hành dây cấp và gioăng: trên một bộ vòi cũ hoặc bàn tập, tháo và lắp lại dây cấp mềm, tập cảm giác siết tay rồi siết thêm vừa đủ bằng cờ lê. Cố tình lắp lệch gioăng một lần để thấy mối nối rỉ như thế nào.
Thực hành xi phông: tháo một bộ xi phông nhựa, quan sát hình dạng và chiều của gioăng côn, lắp lại đúng chiều, thẳng trục, siết bằng tay; xả đầy chậu và kiểm tra.
Nhập vai tư vấn: khách hỏi "Thay hết cả bộ dưới gầm cho chắc được không anh?". Tập trả lời trong hai phút: giải thích sẽ thử để tìm đúng điểm rò, món nào hỏng thì thay, món nào còn tốt thì giữ, kèm báo giá theo hạng mục và ảnh minh họa.
