"Sáng nay có nước lại mà mở vòi cứ phì phì, nước phụt từng đợt bắn tung tóe, lúc chảy lúc ngừng". Thợ nước hay nhận cuộc gọi kiểu này sau những đợt cắt nước máy, bồn mái cạn qua đêm, máy bơm hút phải khí hoặc vừa sửa, vừa lắp đường ống mới. Thủ phạm thường là khí bị kẹt trong đường ống cấp nước.
Đa số ca chỉ cần xả khí đúng thứ tự là hết. Nhưng nếu vòi phì hơi lặp lại mỗi ngày thì khí đang lọt vào từ đâu đó: ống hút máy bơm hở, rọ bơm hỏng, bồn mái cạn hoặc tuyến ống tạo túi khí. Chỉ xả rồi về thì vài hôm khách lại gọi.
Học xong bài này, bạn sẽ nhận biết đúng triệu chứng, tìm nguồn lọt khí, xả khí theo thứ tự hợp lý, biết khi nào cần van xả khí và xử lý bình nóng lạnh an toàn khi mất nước. Tiếng đập "cạch" khi khóa vòi nhanh xem bài Ống nước kêu, rung, đập mạnh khi khóa vòi (búa nước); nước chảy đều nhưng yếu xem Vòi sen nước yếu: 7 bước tìm nguyên nhân.
Khí vào đường ống bằng cách nào?
Khí chỉ vào được khi ống bị rút cạn hoặc có chỗ hở. Các tình huống hay gặp:
Cắt nước máy: nước trong ống nhà chảy dần ra các vòi, khí tràn vào thế chỗ. Có nước lại, khí bị đẩy dồn về các vòi.
Bồn mái cạn: phao kẹt, phao điện hỏng, bơm không lên hoặc nhà dùng quá nhiều. Mực nước xuống gần lỗ ra thì nước tạo xoáy, hút khí xuống ống.
Máy bơm hút phải khí: ống hút hở mối nối, rọ bơm (van đáy) không kín, mực nước bể ngầm hoặc giếng xuống gần miệng hút, hoặc bơm tăng áp hút từ bồn mái gần cạn.
Vừa sửa hoặc lắp mới: sau khi thay đoạn ống vỡ hay hoàn thiện hệ thống, tuyến ống ban đầu chứa đầy khí.
Tuyến ống tạo túi khí: ống vồng qua dầm, đi ngang trên trần rồi mới xuống. Khí nhẹ hơn nước nên dồn về điểm cao và nằm lại đó.
Nhận biết triệu chứng: có đúng là khí trong ống không?
Mở vòi nghe phì phì, khục khục, nước phụt từng đợt rồi mới chảy đều; vòi sen, vòi xịt giật cục.
Nước ra trắng đục như sữa, rót vào cốc để yên thì trong dần từ dưới lên sau ít phút. Đó là bọt khí nhỏ nổi lên.
Nặng nhất ở lần mở đầu tiên sau khi mất nước, rồi giảm dần.
Phân biệt với búa nước và nước yếu
Búa nước là tiếng đập mạnh khi đóng vòi nhanh (van máy giặt, phao bồn đóng đột ngột), xảy ra cả khi ống đầy nước. Khí trong ống biểu hiện chủ yếu lúc mở vòi. Nạp nước lại quá nhanh khi ống còn khí cũng có thể gây va đập. Xả hết khí mà ống vẫn đập khi khóa vòi thì xử lý theo hướng búa nước.
Nước yếu nhưng chảy đều, không phì thì thường do lưới lọc, bát sen bám cặn, áp bồn mái thấp hoặc van chưa mở hết. Còn nước đục vàng, nâu, có cặn lắng, không trong lên sau vài phút là do cặn, gỉ trong ống hoặc bồn, không phải bọt khí.
Bảng tra nhanh: triệu chứng, nguyên nhân, kiểm tra và cách xử lý
Triệu chứng | Nguyên nhân hay gặp | Kiểm tra | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
Cả nhà phì hơi sau khi có nước máy lại | Khí vào ống lúc cắt nước | Hỏi lịch cắt nước, xem nhiều vòi cùng bị không | Tắt điện bình nóng lạnh, nạp chậm, xả khí theo thứ tự |
Phì hơi mỗi sáng hoặc sau giờ cao điểm, nhà dùng bồn mái | Bồn mái cạn, phao cấp không kịp hoặc hỏng | Lên mái xem mực nước, phao, bơm | Sửa, thay phao, chỉnh mực đóng ngắt, kiểm tra bơm |
Phì hơi mỗi lần bơm chạy, phải mồi bơm thường xuyên | Ống hút hở, rọ bơm không kín, bể thấp nước | Mối nối ống hút, rọ bơm, mực nước bể hoặc giếng | Làm kín ống hút, thay rọ, hạ miệng hút, thêm bảo vệ cạn nước |
Bơm tăng áp sau bồn mái bật tắt thất thường, vòi phì hơi | Bồn gần cạn, bơm hút khí qua xoáy | Mực nước so với lỗ ra bồn, có bảo vệ cạn nước không | Giữ mực nước, lắp phao hoặc rơ le bảo vệ cạn nước |
Chỉ một vòi hoặc một tầng phì hơi kéo dài | Túi khí ở đoạn ống vồng, đi trên trần | Dò hướng ống, tìm điểm cao nhất của nhánh | Xả lâu tại vòi sau điểm cao, lắp van xả khí hoặc sửa tuyến |
Vòi nóng phì hơi, bình nóng lạnh kêu lục bục | Bình chưa đầy hoặc khí trong nhánh nóng | Tắt điện bình, mở vòi nóng xem nước ra đều chưa | Nạp đầy, xả khí nhánh nóng rồi mới cấp điện |
Nước trắng đục, để yên trong dần từ dưới lên | Bọt khí nhỏ | Rót cốc trong, để yên vài phút | Xả thêm; nếu lặp lại nhiều ngày thì tìm nguồn lọt khí |
Một nhà có thể có hai nguyên nhân cùng lúc. Dụng cụ cần mang: cờ lê, mỏ lết, băng tan, xô, khăn, đèn pin, bút thử điện, thang chắc chắn; ca nghi do bơm thì mang thêm rọ bơm, gioăng, phao đúng cỡ.
Quy trình 6 bước xả khí và tìm nguồn lọt khí
Bước 1. An toàn trước: bình nóng lạnh và máy bơm
Câu đầu tiên nên hỏi khi nhà khách mất nước hoặc vòi phì hơi: "Bình nóng lạnh đang bật hay tắt?". Bình nóng lạnh có bình chứa phải luôn đầy nước khi có điện. Nhiều bình còn giữ được nước nhờ van một chiều ở cụm van an toàn, nhưng bạn không thể chắc van đó còn tốt. Nếu bình bị hụt nước mà vẫn cấp điện, thanh đốt có thể bị nóng khô và cháy hỏng.
Tắt aptomat riêng của bình nóng lạnh ngay khi biết nhà mất nước, hoặc trước khi xả ống.
Tắt điện máy bơm nếu bể hoặc bồn đang cạn, để bơm không chạy khô.
Không chạm vào dây điện, ổ cắm, hộp điện của bình hay bơm khi tay ướt hoặc chân đứng trong nước.
Máy nước nóng trực tiếp thường bật theo dòng chảy, khí làm dòng ngắt quãng khiến nước lúc nóng lúc lạnh; cũng tắt điện máy, xả khí xong mới bật lại.
Bước 2. Kiểm tra nguồn nước
Nước máy: mở vòi gần đồng hồ nước nhất xem nước đã về đủ chưa. Không tự ý tháo, chỉnh đồng hồ nước hay van trước đồng hồ vì thuộc quản lý của đơn vị cấp nước.
Bồn mái: mở nắp xem mực nước, phao cơ đóng mở được không, phao điện điều khiển bơm đúng không, lỗ ra có bị cặn che không. Bồn cạn thì phải cho nước lên trước khi mở vòi.
Bể ngầm, giếng: mực nước còn cao hơn miệng ống hút không; thấy xoáy nước quanh miệng hút khi bơm chạy là bơm đang hút khí.
Lỗi phao, bồn không lên nước xem bài Bồn nước mái bị tràn hoặc không lên nước.

Hình 1. Các bồn nước nhựa màu đen đặt trên mái những dãy nhà phố ở New Delhi (Ấn Độ). Kiểu cấp nước bồn mái này rất giống nhà phố Việt Nam: bồn cạn là đường ống phía dưới bị rỗng, có nước lại thì vòi dễ phì hơi. (Ảnh: BohunkaNika, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)
Bước 3. Nạp nước lại cho đường ống thật chậm
Đừng mở toang van tổng ngay. Nước lao nhanh vào ống đang chứa khí sẽ nén túi khí, làm khí và nước bắn mạnh ra vòi, có khi gây va đập và làm lỏng mối nối yếu.
Đóng van cấp lạnh vào bình nóng lạnh và các van khóa nhánh (nếu có).
Mở một vòi ở vị trí thấp, gần nguồn (vòi bếp, vòi sân tầng trệt) khoảng nửa vòng.
Mở van tổng (sau đồng hồ nước hoặc sau bồn mái) từ từ, nghe nước chảy vào ống rồi mới mở dần đến hết.
Để vòi đầu tiên chảy đến khi hết phì, hết đục.
Bước 4. Xả khí từng vòi theo thứ tự
Nguyên tắc: khí nhẹ hơn nước, dồn về điểm cao và cuối tuyến. Vì vậy mở từ vòi thấp, gần nguồn trước cho nước lấp đầy các đoạn phía dưới, rồi đến vòi cao hơn, xa hơn. Vòi cao nhất, xa nhất để chảy lâu nhất.
Lần lượt mở các vòi lạnh xa hơn ở tầng thấp nhất: lavabo, vòi sen, vòi xịt, vòi máy giặt. Mở vừa phải.
Lên tầng trên làm tương tự, từ vòi gần ống đứng đến vòi xa nhất.
Vòi cao nhất, xa nhất: để chảy đến khi nước ra đều, hết phì, hết đục.
Đóng theo thứ tự ngược lại: từ vòi thấp, gần nguồn lên dần, vòi cao nhất đóng cuối để khí còn sót có lối thoát. Đóng từ từ để tránh búa nước.
Đây là kinh nghiệm thực hành cho nhà phố, không phải quy chuẩn bắt buộc. Với hệ cấp từ bồn mái xuống, khí vẫn nổi về các đoạn ống ngang cao nhất, nên chú ý vòi nằm ngay sau đoạn ống đi trên trần.
Mẹo nghề: lần xả đầu sau khi sửa ống hoặc lắp mới, tháo lưới đầu vòi và bát sen để cặn không mắc vào. Hướng vòi sen tay xuống sàn hoặc xô, tránh xa ổ điện. Xả cả nhà 2 đến 3 lượt mà một vòi vẫn phì lâu thì nhiều khả năng có túi khí cố định phía trước vòi đó (xem Bước 6).
Bước 5. Nạp đầy và xả khí nhánh nóng trước khi bật bình
Mở từ từ van cấp lạnh vào bình.
Mở vòi nóng gần bình nhất (gạt tay sen hết về phía nóng). Ban đầu khí phì ra, nước đứt quãng, sau đó chảy đều.
Chỉ khi vòi nóng chảy đều, liên tục, không còn phì hơi mới coi là bình đã đầy.
Mở lần lượt các vòi nóng còn lại để xả khí nhánh nóng.
Kiểm tra mối nối quanh bình, van an toàn không rò rồi mới bật aptomat cấp điện lại.
Khi cần xả cạn bình để sửa, làm ngược lại: tắt điện trước, đóng van cấp lạnh, mở một vòi nóng cho khí vào rồi mới xả nước theo hướng dẫn của nhà sản xuất; cẩn thận nước còn nóng. Xem thêm Bình nóng lạnh rò nước, van an toàn chảy liên tục hoặc không nóng.
Với máy nước nóng năng lượng mặt trời, không nạp nước lạnh vào ống chân không đang nóng lúc nắng gắt vì ống có thể nứt do sốc nhiệt; xem bài Lắp máy nước nóng năng lượng mặt trời ống chân không.
Bước 6. Khí cứ quay lại: tìm và chặn nguồn lọt khí
a) Bồn mái cạn. Hỏi khách giờ nào hay bị. Hay bị vào sáng sớm hoặc sau giờ cả nhà tắm giặt thì bồn có thể đang cạn nhanh hơn tốc độ cấp. Kiểm tra phao cơ kẹt, phao điện cắt bơm quá sớm, lỗ ra của bồn bị cặn che; thay phao, chỉnh mực đóng ngắt hoặc tư vấn thêm bồn.
b) Máy bơm hút khí. Luôn tắt điện bơm trước khi tháo hay chạm vào bơm, ống hút.
Ống hút và mối nối phía hút: phía hút có áp thấp hơn bên ngoài, nên chỗ hở hút khí vào chứ không rỉ nước ra khi bơm chạy, rất khó thấy. Khi bơm nghỉ, mối hở thường ẩm hoặc rỉ nước. Một mẹo hay dùng: lúc bơm chạy, đổ một ít nước lên mối nối ống hút, nếu tiếng bơm êm hẳn, nước ra đều hơn thì mối đó đang hở. Chỉ làm với mối nối nằm xa động cơ, hộp tụ và dây điện; mối nối sát động cơ thì tắt bơm và kiểm tra cách khác.
Rọ bơm (van đáy, lupe): van một chiều trong rọ không kín thì nước trong ống hút tụt về bể khi bơm nghỉ, lần sau bơm phải hút cả khí, có khi mất mồi. Dấu hiệu: phải mồi bơm thường xuyên, bơm chạy một lúc mới lên nước. Kéo ống hút lên vệ sinh hoặc thay rọ.
Mực nước bể ngầm, giếng thấp: hạ miệng hút (vẫn cách đáy để không hút bùn) hoặc lắp phao điện bảo vệ cạn nước.
Bơm tăng áp lấy nước từ bồn mái: bồn gần cạn thì bơm hút khí và có thể bật tắt thất thường. Cần thiết bị bảo vệ cạn nước phù hợp với loại bơm. Xem bài Máy bơm tăng áp chạy liên tục hoặc tự bật tắt liên tục.
Phần đấu điện cho bơm, phao điện, rơ le nên do người có chuyên môn điện làm, có aptomat riêng và nối đất theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
c) Túi khí do tuyến ống. Chỉ một nhánh bị thì tìm đoạn ống cao hơn cả hai đầu: vồng qua dầm, đi trên trần thạch cao, chạy ngang trên mái. Xử lý từ đơn giản đến phức tạp: xả mạnh và lâu hơn ở vòi ngay sau đoạn đó; lắp van xả khí tại điểm cao nhất; khi cải tạo thì sửa tuyến cho đi thẳng, không tạo điểm cao không có chỗ xả.
Van xả khí: khi nào cần và lắp thế nào
Van xả khí tự động thường có phao bên trong. Thân van đầy nước thì phao nổi, đóng lỗ xả. Khí dồn lên làm mực nước trong thân van hạ xuống, phao tụt, mở lỗ cho khí thoát ra, nước lên lại thì phao đóng.

Hình 2. Van xả khí tự động kiểu phao bằng đồng lắp đứng trên đỉnh một ống góp, đầu van có hai núm nhựa đen và đỏ. Ảnh chụp ở hệ thống ống nước sưởi tại Pháp; van cho đường cấp nước sinh hoạt hoạt động theo nguyên lý tương tự. (Ảnh: The RedBurn, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Hình 3. Van xả khí tự động tháo rời: thân đồng, phao nhựa đen hình trụ, cụm nắp có cần gạt và đầu kim đóng lỗ xả, núm nắp, vòng ren và gioăng tròn. Phao hoặc kim bị cặn bám là lý do hay gặp khiến van không xả hoặc rỉ nước liên tục. (Ảnh: Torsten Bätge, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)
Khi nào nên lắp
Tại điểm cao nhất của đoạn ống vồng không sửa tuyến được.
Đầu trên ống đứng hoặc đoạn ống ngang dài trên mái ở hệ dùng bơm đẩy trực tiếp, nơi khí hay tích lại.
Khi nhà sản xuất thiết bị yêu cầu, ví dụ một số hệ nước nóng năng lượng mặt trời, bơm nhiệt.
Nhà phố cấp nước bồn mái, ống đi đúng kỹ thuật thường không cần; mỗi van là thêm một điểm phải bảo trì.
Lưu ý khi lắp
Lắp thẳng đứng, đúng chiều ghi trên van; lắp nghiêng thì phao không làm việc đúng.
Có van khóa nhỏ phía dưới để vệ sinh, thay van mà không cắt nước cả nhà.
Đặt chỗ dễ tiếp cận; nếu phải đặt trong trần thì cần cửa thăm và khay hứng.
Chọn van có áp lực, nhiệt độ làm việc phù hợp đường ống (đọc thông số trên van) và vật liệu dùng được cho nước sinh hoạt.
Không đặt ở chỗ có thể ngập nước bẩn: khi ống mất áp, một số loại van cho khí đi ngược vào ống, nếu đầu van ngập nước bẩn thì có nguy cơ hút ngược.

Hình 4. Van xả khí lắp trên đỉnh đoạn ống lớn màu tím, chỗ tuyến ống nước tái sử dụng được nâng lên để vượt qua cầu. Đây là ống công trình, không phải ống trong nhà, nhưng thể hiện rõ nguyên tắc: van xả khí đặt ở điểm cao, nơi khí dồn về. (Ảnh: Stebanoid, Wikimedia Commons, CC0 1.0)
Ví dụ thực tế từ công việc
Ca 1. Nhà phố 4 tầng sau đợt cắt nước
Khu phố cắt nước máy cả ngày, bồn mái cạn từ tối, bình nóng lạnh tầng 3 vẫn bật. Sáng hôm sau có nước, cả nhà mở vòi đều phì hơi. Thợ tắt aptomat bình, kiểm tra bồn đã đầy, phao bình thường. Mở van sau bồn từ từ, xả vòi tầng 1 rồi lên dần, vòi tầng 4 xả lâu nhất. Khi nạp bình, vòi nóng phì khá lâu, chứng tỏ bình đã bị hụt nước, nên thợ đề nghị kiểm tra thanh đốt trước khi cho dùng tiếp. Thợ dặn khách: lần sau mất nước thì tắt aptomat bình ngay.
Ca 2. Giếng khoan, vòi phì hơi mỗi lần bơm chạy
Khách phải mồi bơm vài lần mỗi tuần. Thợ tắt điện, thấy mối nối ống hút cách bơm một đoạn bị ẩm khi bơm nghỉ. Bật bơm, đổ ít nước lên mối nối đó, tiếng bơm êm hẳn: mối nối đang hút khí. Cắt điện, làm lại mối nối, kiểm tra rọ bơm thấy van một chiều bị cặn kẹt hở nên thay luôn. Mồi bơm, chạy thử: nước ra đều.
Ca 3. Nhà mới, chỉ phòng tắm tầng 3 phì hơi mãi
Nhánh tầng 3 vồng qua dầm, chạy trên trần thạch cao rồi mới xuống vòi nên khí tích ở đoạn trên trần. Chưa sửa được tuyến, thợ lắp van xả khí kèm van khóa ở đỉnh đoạn ống, có cửa thăm và khay hứng.
Checklist an toàn
Tắt aptomat bình nóng lạnh khi mất nước hoặc trước khi xả ống; chỉ cấp điện lại khi vòi nóng chảy đều, không còn phì hơi.
Tắt điện máy bơm, dùng bút thử điện xác nhận trước khi chạm vào bơm, ống hút, phao điện; không để bơm chạy khô.
Không thao tác gần thiết bị điện khi tay ướt hoặc đứng trong nước.
Nước nóng trong bình, ống có thể gây bỏng; xả nhánh nóng cẩn thận, đeo găng khi tháo mối nối nóng.
Làm trên mái, nóc bồn: thang chắc, giày chống trơn, có người hỗ trợ, có điểm bám hoặc dây an toàn; không lên mái khi mưa, gió lớn.
Không tự ý can thiệp đồng hồ nước và đường ống của đơn vị cấp nước.
Câu hỏi thường gặp
Khí trong ống có làm đồng hồ nước quay không?
Khí đi qua đồng hồ nước kiểu cơ có thể làm bộ đếm chuyển động, nhưng mức ảnh hưởng tùy loại đồng hồ và lượng khí, khó xác định chính xác. Nếu khách nghi hóa đơn tăng bất thường sau đợt cắt nước, hãy ghi lại chỉ số, thời gian cắt nước và liên hệ đơn vị cấp nước. Thợ không tự lắp thêm thiết bị trước đồng hồ.
Nước trắng đục sau khi có nước lại có dùng được không?
Nếu để vài phút thấy trong dần từ dưới lên thì đó là bọt khí nhỏ. Nước đục vàng, nâu, có cặn hoặc mùi lạ thì cần xả thêm, kiểm tra bồn (xem bài Vệ sinh, súc rửa bồn nước mái và bể ngầm) và báo đơn vị cấp nước nếu kéo dài.
Vì sao sáng nào vòi cũng phì hơi một chút?
Thường do bồn mái cạn lúc sáng sớm, rọ bơm không kín làm nước trong ống hút tụt về bể, hoặc có túi khí ở đoạn ống cao. Kiểm tra mực nước bồn vào giờ hay bị và theo dõi bơm có phải mồi lại không.
Bơm chạy mà không lên nước, kêu to, có phải do khí không?
Thường là bơm đã mất mồi do hút khí: ống hút hở, rọ bơm hỏng hoặc bể cạn. Tắt bơm ngay để tránh chạy khô, xử lý nguồn khí rồi mồi bơm theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Bài tập thực hành
Vẽ sơ đồ: vẽ sơ đồ cấp nước một nhà phố 3 đến 4 tầng có bồn mái, bơm và bình nóng lạnh; đánh dấu điểm cao nhất của từng nhánh và ghi thứ tự mở, đóng vòi khi xả khí.
Quan sát nước đục: rót một cốc nước trắng đục ngay sau khi xả vòi, để yên, ghi lại sau bao lâu thì trong và trong từ dưới lên hay từ trên xuống.
Thực hành xả khí: dưới giám sát của người hướng dẫn, đóng van và xả cạn một nhánh, nạp lại chậm, xả khí đúng thứ tự, có bước tắt và bật điện bình nóng lạnh.
Nhập vai: khách nói "cứ xả khí cho tôi là được, kiểm tra bơm làm gì". Giải thích trong 1 phút vì sao cần tìm nguồn lọt khí khi vòi phì hơi lặp lại.






