Bút thử điện: cách dùng đúng bút tua vít, bút không tiếp xúc, vì sao bút báo sai và khi nào phải đo lại bằng đồng hồ

“Anh ơi, em tắt công tắc rồi mà chạm bút thử vào dây đèn vẫn sáng”, “Ổ cắm nhà em hai lỗ đều sáng bút, vậy là sao?”. Thợ điện dân dụng nghe những câu như vậy gần như mỗi tuần. Bút thử điện là dụng cụ rẻ, nhỏ, lúc nào cũng nằm trong túi áo, nhưng cũng là một trong những dụng cụ hay bị dùng sai và đọc sai. Bút sáng chưa chắc là dây pha, bút không sáng chưa chắc là đã hết điện.

Bài này hướng dẫn thợ điện và người học nghề cách dùng đúng bút thử điện dạng tua vít (bóng neon), bút hiển thị số và bút cảm ứng không tiếp xúc, cách kiểm tra bút trước khi dùng, vì sao bút báo sai (sáng cả dây trung tính, điện cảm ứng, không báo khi vẫn có điện) và khi nào bắt buộc phải đo lại bằng đồng hồ. Bài không dạy lại cách dùng đồng hồ vạn năng; phần đó xem bài dùng đồng hồ vạn năng cho thợ điện: đo điện áp, thông mạch và tìm dây pha. Nếu bạn đang chuẩn bị bộ dụng cụ, xem thêm đồ nghề thợ điện dân dụng gồm những gì.

An toàn trước hết: bút thử điện chỉ là dụng cụ chỉ báo, không phải dụng cụ đo. Không bao giờ dùng một lần bút “không sáng” làm bằng chứng duy nhất để chạm tay vào dây. Luôn coi dây là đang có điện cho tới khi chứng minh được là đã hết điện bằng quy trình “thử – đo – thử lại”. Các con số điện áp trong bài là giá trị tham khảo; mỗi loại bút có dải điện áp, cấp CAT và cách dùng riêng, hãy đọc nhãn và hướng dẫn của nhà sản xuất.

Bút thử điện hoạt động thế nào? Hiểu nguyên lý để đọc đúng

Muốn biết vì sao bút báo sai, trước hết phải hiểu bút “nhìn thấy” cái gì. Ba loại bút phổ biến hoạt động theo ba cách khác nhau.

Bút thử dạng tua vít (bóng neon)

Bên trong thân nhựa trong suốt của bút tua vít có một điện trở rất lớn mắc nối tiếp với một bóng neon nhỏ, một lò xo và nắp kim loại ở đuôi bút. Khi đầu bút chạm vào dây pha và ngón tay chạm vào nắp đuôi, một mạch điện được khép kín: dây pha → điện trở → bóng neon → nắp đuôi → cơ thể bạn → xuống đất (qua chân, sàn nhà và cả điện dung giữa cơ thể với môi trường xung quanh).

Điện trở lớn giới hạn dòng điện qua người xuống mức rất nhỏ, nhỏ tới mức bạn không cảm thấy gì, nhưng vẫn đủ để bóng neon phát sáng màu cam. Đây là điểm cần nhớ: cơ thể bạn là một phần của mạch thử. Vì vậy:

• Không chạm ngón tay vào nắp đuôi thì bút thường không sáng, kể cả khi dây có điện.

• Đi dép cao su, đứng trên thang gỗ khô hoặc sàn gỗ, bút có thể sáng mờ hơn vì đường xuống đất kém hơn.

• Bóng neon cần một điện áp đủ lớn giữa đầu bút và “đất” mới sáng, nên nó không chỉ báo được điện áp thấp.

• Bút chỉ an toàn khi điện trở bên trong còn nguyên vẹn. Bút bị rơi vỡ, nứt thân, ngấm nước có thể làm điện trở hỏng hoặc bị nối tắt, lúc đó dòng qua người không còn nhỏ nữa.

Hình 1. Cận cảnh một bút thử điện tua vít thân nhựa trong suốt, nắp đuôi màu đỏ, đầu bút cắm vào một ổ cắm của ổ cắm kéo dài. Nhìn qua thân bút thấy bóng neon nhỏ đang sáng màu cam, các chi tiết kim loại nối tiếp và lò xo ép về phía nắp đuôi; đầu ngón tay tì vào nắp đuôi để khép mạch qua cơ thể. Điện trở hạn dòng nằm nối tiếp trong thân bút, vị trí cụ thể tùy loại bút. (Ảnh: Sadesan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Bút thử hiển thị số (LCD)

Bút hiển thị số trông giống bút tua vít nhưng có màn hình nhỏ và thường có hai nút bấm: một nút để thử trực tiếp (chạm đầu bút vào kim loại mang điện), một nút để thử cảm ứng (đưa đầu bút sát vỏ dây, không cần chạm lõi). Bút hiển thị vài mức điện áp dạng bậc. Đây là chỉ báo gần đúng, không thay được đồng hồ đo; con số trên màn hình chỉ nên hiểu là “có điện áp khoảng mức này”.

Chế độ cảm ứng của loại bút này hữu ích để tìm chỗ đứt dây pha trong một đoạn dây đôi: rê đầu bút dọc theo dây, chỗ chỉ báo mất đi thường là quanh điểm đứt. Nhưng nó có cùng nhược điểm với bút không tiếp xúc ở phần dưới.

Bút cảm ứng không tiếp xúc (NCV)

Bút NCV (non-contact voltage) chạy bằng pin, có đầu nhựa kín. Khi đưa đầu bút lại gần một dây đang có điện xoay chiều, bộ cảm biến bên trong “cảm nhận” điện trường quanh dây thông qua một điện dung rất nhỏ giữa dây và đầu bút; bàn tay người cầm tạo một điện dung khác xuống đất. Mạch điện tử khuếch đại tín hiệu này rồi báo bằng đèn và/hoặc tiếng bíp.

Ưu điểm lớn nhất: không cần chạm vào phần kim loại, quét nhanh được dây, ổ cắm, phích cắm, hộp đèn. Nhược điểm: bút chỉ thấy điện trường xoay chiều, nên không thấy điện một chiều, dễ bị che chắn và dễ bị nhiễu. Bút NCV không phân biệt được “điện áp thật có thể cấp tải” với “điện áp cảm ứng không có sức tải”.

Hình 2. Bút thử điện cảm ứng không tiếp xúc (NCV) màu trắng xám đặt cạnh thước dây; đầu nhựa trắng đang phát sáng đỏ vì có nguồn điện ở gần (theo mô tả của tác giả ảnh). Trên thân bút in dải điện áp phát hiện 90V–1000V AC và hai cấp CAT IV 600V, CAT III 1000V. Đây là thông số của riêng mẫu bút này, chỉ để minh họa cách đọc nhãn; bút của bạn có thể khác. (Ảnh: Pano38, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Bảng so sánh các loại bút thử điện

Bảng mang tính tham khảo; khả năng thực tế phụ thuộc từng loại bút, hãy đọc hướng dẫn của nhà sản xuất.

Kiểm tra bút thử trước khi dùng

Một cây bút hỏng còn nguy hiểm hơn không có bút, vì nó cho bạn cảm giác an toàn giả. Trước mỗi ca làm, hoặc ít nhất trước mỗi lần cần xác nhận “đã hết điện”, hãy làm các bước sau.

Nhìn bằng mắt

• Thân bút không nứt, không vỡ, không đục mờ như bị ngấm nước, nắp đuôi không lỏng.

• Bóng neon không vỡ, không đen đầu; với bút LCD, màn hình hiển thị bình thường.

• Phần kim loại để hở ở đầu bút càng ngắn càng tốt; nhiều thợ bọc thêm ống co nhiệt ở thân, chỉ chừa đầu nhỏ để giảm nguy cơ chạm chập hai cực trong hộp chật.

• Nhãn trên thân còn đọc được: dải điện áp, cấp CAT, ký hiệu của nhà sản xuất. Bút không có nhãn gì là bút không biết giới hạn.

Thử trên nguồn đã biết là có điện

Đây là bước quan trọng nhất: thử bút trên một điểm chắc chắn đang có điện (ví dụ một ổ cắm đang dùng bình thường, bạn vừa thấy quạt chạy ở đó). Bút neon phải sáng rõ khi đầu bút chạm lỗ pha và ngón tay chạm nắp đuôi. Bút NCV phải báo khi đưa sát lỗ pha của ổ cắm đó.

Với bút NCV, nhiều loại có chức năng tự kiểm tra khi bật (đèn nháy, tiếng bíp). Chức năng này chỉ cho biết pin và mạch còn chạy, chưa chứng minh được độ nhạy cảm biến; vẫn nên thử trên nguồn đã biết. Pin yếu là nguyên nhân hàng đầu khiến bút NCV “im lặng” trong khi dây vẫn có điện.

Nguyên tắc “thử – đo – thử lại”

Khi cần xác nhận một mạch đã được cắt điện để làm việc:

1. Thử dụng cụ trên nguồn đã biết là có điện, thấy báo đúng.

2. Đo tại điểm sắp làm việc, thấy không còn điện.

3. Thử lại dụng cụ trên nguồn đã biết là có điện, để chắc chắn dụng cụ không hỏng giữa chừng.

Nếu bước 3 bút không còn báo, kết quả bước 2 không có giá trị. Thợ chuyên nghiệp làm bước này bằng dụng cụ hai cực hoặc đồng hồ, còn bút thử chỉ dùng để sàng lọc nhanh.

Cách dùng đúng bút thử dạng tua vít

Hình 3. Bút thử điện tua vít thân vàng được cầm ở phần thân nhựa, đầu bút tì vào phần ổ cắm phía dưới của một bộ công tắc – ổ cắm kiểu cũ, bám bẩn; bóng neon trong thân bút sáng. Theo mô tả của tác giả, đầu bút đang chạm cực pha nên đèn sáng. Mặt công tắc – ổ cắm cũ, bẩn như trong ảnh nên được vệ sinh hoặc thay mới. (Ảnh: Gelpgim22 (Sergio Panei Pitrau), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0)

Cầm bút và chạm đúng chỗ

• Cầm bút ở phần thân nhựa, giống cầm bút viết. Ngón tay chỉ chạm nắp kim loại ở đuôi.

• Tuyệt đối không chạm vào đầu kim loại hoặc thân kim loại của bút khi đầu bút đang tì vào điểm cần thử. Lúc đó bạn đang chạm trực tiếp vào dây pha, không còn điện trở nào bảo vệ.

• Tay kia để tự do, không tì vào tường ẩm, khung cửa sắt, vỏ tủ điện.

• Tay khô, chân đi dép hoặc giày khô. Không thử điện khi vừa rửa tay, đứng trên sàn ướt nhà tắm.

Thử ở ổ cắm

Đưa đầu bút thẳng vào từng lỗ, không nghiêng mạnh làm chạm đồng thời hai cực. Ổ cắm có màn che an toàn đôi khi không cho đầu bút chạm tới lá đồng, bút không sáng không có nghĩa là lỗ đó không có điện. Không cố nạy màn che bằng đầu bút.

Trong ổ cắm làm việc bình thường, một lỗ làm bút sáng (dây pha), lỗ còn lại không sáng (dây trung tính). Lỗ tiếp địa (nếu có) cũng không sáng.

Hình 4. Cùng cây bút và cùng bộ công tắc – ổ cắm; lần này, theo mô tả của tác giả, đầu bút chạm cực trung tính nên bóng neon không sáng. Trong ổ cắm làm việc bình thường chỉ lỗ pha làm bút sáng; nếu cả hai lỗ đều sáng, nghi hở trung tính và phải đo lại bằng đồng hồ. Khi thử thật, ngón tay luôn phải chạm nắp đuôi, nếu không bút sẽ không sáng kể cả ở dây pha. (Ảnh: Gelpgim22 (Sergio Panei Pitrau), Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0)

Thử ở cầu đấu, đui đèn, công tắc

Khi đã mở mặt công tắc hoặc tháo đèn, chạm đầu bút lần lượt vào từng đầu cốt, từng vít bắt dây. Thử cả khi công tắc bật và khi công tắc tắt. Nếu công tắc được đấu đúng trên dây pha, điểm sáng khi công tắc bật và không sáng khi công tắc tắt chính là dây sau công tắc (dây đi lên đèn).

Ở nơi sáng (ngoài trời, gần cửa sổ), ánh sáng của bóng neon rất khó thấy. Hãy dùng tay che bớt ánh sáng hoặc quan sát kỹ trước khi kết luận “không sáng”.

Không dùng bút thử làm tua vít thật

Bút thử dạng tua vít chỉ nên vặn những con vít nhỏ, nhẹ, như vít đầu cốt ổ cắm, và chỉ khi mạch đã cắt điện. Không dùng nó để nạy mặt công tắc, siết vít cầu dao, đục vữa hay làm đòn bẩy. Thân bút mỏng có thể nứt bên trong mà bên ngoài không thấy, hơi ẩm lọt vào, điện trở hỏng. Cây bút đó lần sau có thể làm bạn bị giật đúng lúc bạn tin nó nhất.

Cách dùng đúng bút cảm ứng không tiếp xúc

1. Bật bút, chờ tự kiểm tra (nếu có), thử trên nguồn đã biết.

2. Cầm bút ở thân theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Bút NCV có vỏ nhựa kín nên tay khô cầm trực tiếp được; găng dày hoặc đứng trên thang cách điện có thể làm bút kém nhạy, vì bàn tay người là một phần đường tín hiệu xuống đất.

3. Đưa đầu bút sát lỗ cắm, sát vỏ dây, quét chậm. Với dây đôi dẹt, xoay bút quanh dây vì lõi pha có thể nằm ở phía xa đầu bút.

4. Nếu bút có núm chỉnh độ nhạy, bắt đầu ở mức trung bình. Độ nhạy cao dễ báo nhầm do dây bên cạnh; độ nhạy thấp dễ bỏ sót.

5. Bút báo có điện: coi như có điện, dừng lại. Bút không báo: chưa kết luận gì, chuyển sang đo bằng đồng hồ.

Ghi nhớ: bút NCV mạnh nhất ở vai trò cảnh báo (“chỗ này có điện, cẩn thận”), yếu nhất ở vai trò xác nhận đã hết điện.

Vì sao bút thử điện báo sai?

Bút neon sáng ở dây trung tính

Dây trung tính bình thường có điện áp so với đất rất thấp, bút neon không sáng. Khi bút sáng ở dây trung tính, thường có một trong các nguyên nhân sau:

1. Đứt hoặc lỏng dây trung tính phía trước (hở trung tính). Đây là nguyên nhân hay gặp nhất và nguy hiểm thật sự. Khi dây trung tính bị đứt ở đâu đó phía trước (mối nối lỏng trong hộp nối, cầu đấu cháy, aptomat cắt một cực), các thiết bị đang cắm vẫn nối dây pha sang dây trung tính qua chính thiết bị đó. Đoạn trung tính phía sau điểm đứt mang điện áp gần bằng dây pha. Triệu chứng điển hình: đèn không sáng, quạt không chạy, nhưng chạm bút vào cả hai lỗ ổ cắm đều sáng. Lúc này dây “trung tính” đó là dây có điện thật, chạm vào có thể bị giật. Xem thêm cách khoanh vùng điểm hở trong bài ổ cắm mất điện mà aptomat không nhảy.

2. Công tắc đấu vào dây trung tính. Ở nhà đấu sai, công tắc cắt dây trung tính thay vì cắt dây pha. Tắt công tắc, đèn tắt, nhưng cả hai dây ở đui đèn vẫn làm bút sáng: một dây là pha trực tiếp, dây kia là trung tính “nhận điện” qua dây tóc hoặc mạch đèn. Người thay bóng tưởng tắt công tắc là an toàn. Đây là lý do khi thay đèn phải cắt aptomat, không chỉ tắt công tắc.

3. Điện áp cảm ứng (điện dung) trên dây đi song song. Khi một dây đã ngắt khỏi nguồn, hoặc một dây không nối vào đâu, nằm chung ống hay chạy song song một đoạn dài với dây đang có điện, giữa hai dây có một điện dung nhỏ. Dây “chết” sẽ nhận một điện áp cảm ứng. Điện áp này có thể đủ làm bút neon sáng mờ, làm bút NCV báo và làm đồng hồ số trở kháng cao hiện một con số đáng kể. Nhưng nó gần như không có sức tải: chỉ cần nối một tải nhỏ là sụt mất. Hay gặp ở dây đèn cầu thang hai công tắc, dây công tắc đi chung ống với dây ổ cắm, dây điện thoại hoặc dây chuông cũ nằm cạnh dây điện.

4. Trung tính dùng chung giữa nhiều mạch. Ở nhà cũ, đôi khi hai mạch có hai aptomat riêng nhưng dùng chung một dây trung tính. Bình thường trung tính chỉ có điện áp nhỏ, bút neon thường không sáng (bút LCD có thể hiện mức thấp). Nguy hiểm nằm ở chỗ: bạn cắt aptomat mạch A, nhưng dây trung tính vẫn đang mang dòng của mạch B. Tháo mối nối trung tính lúc này có thể phát tia lửa, và đầu dây phía tải trở thành có điện (như trường hợp hở trung tính). Gặp nhà có trung tính dùng chung, cắt cả các mạch liên quan trước khi tháo trung tính.

5. Rò điện từ thiết bị. Chạm bút vào vỏ kim loại của máy giặt, tủ lạnh, bình nóng lạnh mà bút sáng thì có thể vỏ đang rò điện, hoặc thiết bị không có tiếp địa nên vỏ nhận một điện áp nhỏ qua tụ lọc nhiễu của nguồn. Bút không phân biệt được hai trường hợp này. Hãy xử lý theo bài chạm vào vỏ máy giặt, tủ lạnh bị tê tay và đo kiểm, không kết luận chỉ bằng bút.

Bút neon không sáng dù dây vẫn có điện

• Ngón tay không chạm nắp đuôi, hoặc đeo găng.

• Người thử đứng trên vật cách điện tốt, bóng neon sáng quá mờ, cộng với nơi làm việc quá sáng.

• Đầu bút không chạm tới kim loại (màn che ổ cắm, lớp oxy hóa, vít bị sơn phủ).

• Bóng neon hoặc điện trở hỏng, bút đã bị rơi.

• Điện áp thấp hơn mức bóng neon cần để sáng (ví dụ mạch điện áp thấp, nguồn một chiều nhỏ).

Bút NCV báo sai: không báo khi có điện

• Pin yếu hoặc mạch hỏng, chưa thử trên nguồn đã biết.

• Dây có vỏ chống nhiễu (lưới hoặc lá kim loại bọc ngoài), dây đi trong ống kim loại, hộp kim loại, máng kim loại; điện trường bị chặn lại.

• Dây nằm sâu trong tường, hoặc đầu bút ở phía lõi trung tính của dây đôi.

• Độ nhạy đặt quá thấp.

• Người cầm cách điện với đất: đeo găng dày, đứng trên thang cách điện, khiến tín hiệu yếu đi.

• Điện một chiều (pin, ắc quy, phía DC của hệ điện mặt trời): bút NCV không phát hiện được.

• Đoạn dây phía sau điểm đứt dây pha: bút không báo là đúng, nhưng đoạn đó có thể có điện trở lại khi ai đó sửa xong.

Bút NCV báo sai: báo khi không có điện thật

• Điện áp cảm ứng trên dây đã cắt nhưng chạy song song dây có điện (như mục 3 ở trên).

• Đầu bút ở gần dây khác đang có điện (trong hộp nối chật, ống chung, tủ điện).

• Độ nhạy đặt quá cao.

• Tĩnh điện khi cọ xát đầu bút vào vải, nhựa, hoặc tay người thử đang tích điện.

Báo nhầm “có điện” làm mất thời gian; báo nhầm “không có điện” có thể làm mất mạng. Vì vậy, với bút thử, luôn tin vào kết quả “có điện” và nghi ngờ kết quả “không có điện”.

Khi nào phải đo lại bằng đồng hồ?

Bút thử giúp bạn nhanh, đồng hồ giúp bạn chắc. Hãy chuyển sang đồng hồ vạn năng (hoặc dụng cụ thử điện áp hai cực) ở các trường hợp sau:

• Trước khi chạm tay vào dây sau khi cắt điện, dù bút đã không báo.

• Bút sáng ở dây trung tính, hoặc sáng ở cả hai lỗ ổ cắm.

• Bút sáng mờ, sáng chập chờn, hoặc bút NCV báo ở dây lẽ ra đã cắt.

• Nghi đấu sai: công tắc trên dây trung tính, đảo pha – trung tính ở ổ cắm, đảo dây ở cầu dao.

• Kiểm tra sau khi sửa, trước khi bàn giao cho khách.

• Mạch có thiết bị điện tử, mạch điện áp thấp, hoặc điện một chiều.

Khi đo, tối thiểu cần ba phép đo tại điểm làm việc: pha – trung tính, pha – tiếp địa, trung tính – tiếp địa (nếu có dây tiếp địa). Cách chọn thang đo, cắm que và đọc kết quả đã có trong bài dùng đồng hồ vạn năng cho thợ điện. Một lưu ý riêng cho chủ đề bài này: đồng hồ số trở kháng cao cũng có thể hiện điện áp cảm ứng trên dây đã cắt. Một số đồng hồ có chế độ trở kháng thấp (thường ghi LoZ) để loại bớt điện áp cảm ứng; nếu đồng hồ của bạn không có, kết hợp với việc xác định rõ aptomat nào đã cắt và kiểm tra lại bằng tải thử theo hướng dẫn của thợ chính.

Hai tình huống thực tế

Tình huống 1: Thay đèn trần, tắt công tắc mà bút vẫn sáng

Khách nhờ thay bộ đèn ốp trần phòng ngủ. Thợ tắt công tắc, chạm bút vào hai dây ở đế đèn: cả hai đều sáng. Thợ không “thử may” bằng cách chạm tay. Cắt aptomat phòng ngủ, thử lại: hết sáng. Dùng đồng hồ đo xác nhận không còn điện áp, làm việc an toàn. Sau đó, mở công tắc kiểm tra thì thấy công tắc đang cắt dây trung tính. Thợ báo khách và đề xuất đấu lại cho công tắc cắt dây pha.

Tình huống 2: Cả hai lỗ ổ cắm đều sáng

Bếp nhà khách mất điện một nửa, aptomat không nhảy. Ổ cắm cạnh tủ lạnh: cả hai lỗ đều làm bút sáng rõ. Thợ đoán hở trung tính, cắt aptomat mạch bếp, rút phích các thiết bị, đo bằng đồng hồ để xác nhận, rồi lần theo dây từ ổ cắm về hộp nối. Mối nối trung tính trong hộp nối trên trần đã cháy đen, lỏng. Sau khi nối lại đúng kỹ thuật, ổ cắm trở về trạng thái một lỗ sáng, một lỗ không.

Cấp CAT trên bút thử là gì?

Trên nhiều bút thử và đồng hồ có ghi ký hiệu như CAT II, CAT III, CAT IV kèm một mức điện áp. Đây là cấp đo lường (measurement category), cho biết dụng cụ được thiết kế để chịu được các xung điện áp quá độ ở vị trí nào trong hệ thống điện. Hiểu đơn giản (tham khảo): cấp càng cao dùng được càng gần nguồn cấp, nơi xung điện áp có năng lượng lớn hơn, ví dụ phía công tơ, cầu dao tổng; cấp thấp hơn dành cho thiết bị cắm vào ổ cắm. Mức điện áp đi kèm là điện áp làm việc tối đa ở cấp đó.

Ví dụ ở Hình 2, nhãn bút ghi đồng thời dải điện áp phát hiện và hai cấp CAT với hai mức điện áp khác nhau. Khi chọn bút, hãy chọn loại có cấp CAT và mức điện áp phù hợp với nơi bạn làm việc, có nguồn gốc rõ ràng; bút không ghi cấp CAT thì không biết giới hạn của nó. Cách phân loại chi tiết nằm trong tiêu chuẩn an toàn thiết bị đo và tài liệu của nhà sản xuất.

Danh sách kiểm tra an toàn

• ☐ Coi mọi dây là đang có điện cho tới khi chứng minh đã hết điện.

• ☐ Bút không nứt, không ngấm nước, nhãn còn đọc được; bút NCV đủ pin.

• ☐ Đã thử bút trên nguồn đã biết là có điện trước khi dùng.

• ☐ Áp dụng thử – đo – thử lại khi xác nhận mạch đã cắt điện; bước đo dùng đồng hồ hoặc dụng cụ hai cực.

• ☐ Bút có cấp CAT và mức điện áp phù hợp với vị trí làm việc (đọc nhãn, hướng dẫn nhà sản xuất).

• ☐ Chỉ cầm phần thân nhựa, không bao giờ chạm vào đầu hoặc thân kim loại khi đang thử.

• ☐ Tay khô, giày dép khô, không đứng trên sàn ướt, tay kia không tì vào kim loại.

• ☐ Không dùng bút thử tua vít để nạy, siết mạnh, đục; chỉ vặn vít nhẹ khi mạch đã cắt.

• ☐ Thay đèn, sửa ổ cắm: cắt aptomat, không chỉ tắt công tắc.

• ☐ Bút sáng ở trung tính, sáng cả hai lỗ, sáng mờ: dừng lại, đo bằng đồng hồ, tìm nguyên nhân.

• ☐ Nhà có trung tính dùng chung: cắt tất cả các mạch liên quan trước khi tháo trung tính.

• ☐ Không dùng bút NCV hoặc bút neon để kết luận ở mạch điện một chiều.

Câu hỏi thường gặp

Bút thử điện sáng mờ có phải là có điện không?

Có thể là điện áp thật nhưng đường xuống đất kém (đi dép cao su, đứng thang), cũng có thể là điện áp cảm ứng trên dây đã cắt. Bút không phân biệt được hai trường hợp này. Hãy xử lý như có điện và đo lại bằng đồng hồ.

Vì sao chạm bút vào dây trung tính lại sáng?

Hay gặp nhất là dây trung tính bị đứt hoặc lỏng phía trước, khiến đoạn phía sau nhận điện qua thiết bị đang cắm. Cũng có thể do công tắc đấu vào dây trung tính, điện áp cảm ứng từ dây chạy song song, hoặc mạch đấu sai. Trường hợp hở trung tính thì dây đó có điện thật, rất nguy hiểm.

Chạm tay vào nắp đuôi bút thử thì có bị điện giật không?

Với bút còn tốt, dòng qua người được điện trở bên trong giới hạn ở mức rất nhỏ nên bạn không cảm thấy. Nguy hiểm xảy ra khi bút bị nứt, ngấm nước, điện trở hỏng, hoặc khi tay chạm vào đầu kim loại của bút. Vì vậy phải kiểm tra bút trước khi dùng và loại bỏ bút đã rơi vỡ.

Bút thử không tiếp xúc có thay được đồng hồ vạn năng không?

Không. Bút NCV rất tốt để cảnh báo và quét nhanh, nhưng có thể không báo với dây có vỏ chống nhiễu, dây trong ống kim loại, pin yếu, và không thấy điện một chiều. Để xác nhận đã hết điện, hãy dùng đồng hồ hoặc dụng cụ thử hai cực theo nguyên tắc thử – đo – thử lại.

Dùng bút thử điện có làm nhảy chống giật (RCD) không?

Thông thường là không, vì dòng qua bút và cơ thể rất nhỏ so với ngưỡng tác động của thiết bị chống giật. Nếu bút thử làm thiết bị chống giật nhảy thì đó là dấu hiệu bất thường của bút hoặc của mạch, hãy ngừng dùng bút đó và kiểm tra.

Bài tập thực hành

Bài 1 – Kiểm tra bút: Lấy bút neon và bút NCV của bạn. Kiểm tra bằng mắt theo danh sách trong bài, ghi lại dải điện áp và cấp CAT trên nhãn. Thử cả hai bút trên một ổ cắm đang dùng bình thường. Thử bút neon khi không chạm nắp đuôi, rồi khi có chạm, để thấy vai trò của cơ thể trong mạch thử.

Bài 2 – Thử – đo – thử lại: Trên bảng thực hành ở xưởng, có thợ chính giám sát: thử bút trên nguồn đã biết, cắt aptomat một ổ cắm, dùng bút và đồng hồ xác nhận không còn điện, rồi thử lại bút trên nguồn đã biết. Ghi lại từng bước vào sổ.

Bài 3 – Điện áp cảm ứng: Trên bảng thực hành, luồn chung một ống hai cặp dây dài: một cặp nối nguồn qua aptomat, một cặp để hở hai đầu. Đóng điện cặp thứ nhất, dùng bút neon, bút NCV và đồng hồ (nếu có chế độ LoZ thì thử cả hai chế độ) kiểm tra cặp để hở. So sánh kết quả và giải thích vì sao.

Kết luận

Bút thử điện là dụng cụ nhỏ nhưng nói lên tay nghề của người thợ. Bút neon dựa vào dòng rất nhỏ qua điện trở lớn và cơ thể bạn; bút NCV cảm nhận điện trường; cả hai đều có thể sáng khi không nên sáng và im lặng khi lẽ ra phải báo. Kiểm tra bút trước khi dùng, chỉ chạm nắp đuôi, không chạm đầu kim loại, hiểu vì sao dây trung tính có thể sáng, và nhớ quy tắc: bút báo có điện thì tin, bút báo không có điện thì đo lại bằng đồng hồ theo nguyên tắc thử – đo – thử lại. Làm đúng như vậy, bạn an toàn cho chính mình và tìm lỗi nhanh hơn cho khách.